КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Асн. этапы развіцця Т. адпавядаюць гіст. перыядам (археал. эпохам) чалавецтва, этапам развіцця грамадскай вытв-сці. Першыя пры-лады працы і віды зброі ўзніклі ў каменным веку: грубаабабітыя каменныя ручныя рубілы, востраканечнікі, скрэблы, разцы, касцяныя прылады (усяго ў познім палеаліце было да 100 тыпаў прылад); у мезаліце — лук і стрэ-лы з крамянёвымі наканечнікамі, дзіды, дро-цікі, нажы, скрабкі і інш.; у неаліце — гліня-ны посуд, сякеры, долаты, булавы, кліны, шырокія нажы, цёслы, пілы, молаты, матыкі, зерняцёркі, сярпы і інш.; у энеаліце — пер-шыя медныя прылады. У бронзавым веку ра-зам з каменнымі пашырыліся вырабы з брон-зы (матыкі, сякеры, сярпы, молаты, мячы, нажы і інш.), удасканальваліся вёсельйыя і ветразевыя судны, колавыя павозкі і інш. У 150 ТЭХНІКА жалезным веку асвоены выраб крычнага жа-леза з дапамогай сырадутнага працэсу, пашы-рылася вытв-сць жал. прылад і зброі, ка-вальскае і ганчарнае рамяство. Вынаходства мех. прадзільнай і паравой машын далі штур-шок прамысловаму перавароту канца 18 — пач. 19 ст., у выніку якога адбыўся пераход ад мануфактуры да машыннай вытворчасці. За-мест ручнога (рамеснага) вырабу мех. станкоў і машын паступова ўзнікла іх прамысл. вытв-сць — машынабудаванне. 3 канца 19 ст. паравыя машыны выцясняюцца больш экана-мічнымі і кампактнымі рухавікамі ўнутранага згарання, якія дазволілі стварыць новыя тыпы рабочых і трансп. машын (аўтамабілі, самалё-ты, цеплаходы, экскаватары, трактары і інш.). Укараненне электрычных рухавікоў прывяло да паўсюднага выкарыстання іх у групавых і індывідуальных прыводах машын. Выкарыс-танне аўтаматаў, ЭВМ, камп’ютэрных сістэм і інш. садзейнічала шырокаму ўкараненню аўтаматызацыі вытворчасці. У сярэдзіне 1940-х г. пачалася навукова-тэхнічная рэвалю-цыя, якая прывяла да ўзнікнення новых і якасных змен ва ўсіх галінах Т. і ў тэхнал. метадах вытв-сці (гл. Тэхналогія). Літ:. Мсторня техннкн. М., 1962; 111 у -харднн С.В. Основы нсторнн техннкм. М., 1961; Мелешенко Ю.С. Техннка н закономерностн ее развмтня. Л., 1970; Лнл-л м С. Людн, машмны н нсторня: Пер. с англ. М., 1970; Боголюбов А.Н. Творе-ння рук человеческнх: Естественная нсторня машмн. М., 1988; Кнрнллнн В.А. Стра-нмцы нсторнм наукя н технккм. 3 нзд. М., 1994; Наука н техннка Советской Белорусснн в 1917—1990 гг.: Хроняка важнейшнх собы-тнй. Мн., 1991; Полнкарпов В.С. Нсто-рня наукм н технмкм. Ростов н/Д, 1999. /. І.Леановіч, У. М. Сацута. ТбХНІКА БЯСПЁКІ, сістэма арганіза-цыйных мерапрыемстваў і тэхн. срод-каў, якія прадухіляюць уздзеянне на ра-ботнікаў небяспечных вытв. фактараў; ахова ўсяго арганізма чалавека або асобных яго органаў ад неспрыяльнага ўшіыву тэхнал. працэсаў, тэхн. сродкаў і прадметаў працы. Сістэма нарматыў-ных актаў Т.б. Рэспублікі Беларусь, зас-наваная на КДнстытуцыі і Кодэксе за-конаў аб працы, абавязковая для выка-нання ўсімі арг-цыямі незалежна ад формы ўласнасці. Арганізац. мерапрыемствы па Т.б. ўключа-юць: інструктаж і навучанне работнікаў бяс-печным і бясшкодным метадам працы, ка-рыстанню ахоўнымі сродкамі, распрацоўку і ўкараненне рэгламентаў працы і адпачынку пры выкананні цяжкіх работ у шкодных умо-вах і г.д. Паводле сферы выкарыстання ад-розніваюць а д з і н ы я правілы па Т.б. для ўсіх галін нар. гаспадаркі; міжгаліно-в ы я, што рэгламентуюць бяспеку прайы для пэўнага віду работ у розных галінах вытв-сці; г а л і н о в ы я, якія адносяцца да канкрэт-най вытв-сці. Абавязкі па Т.б. заканадаўствам ускладзены на наймальніка. Нагляд і кан-троль за яе выкананнем ажыццяўляюць спец. ўпаўнаважаныя органы, прафсаюзы, Саветы дэпутатаў, мін-вы і ведамствы, пракуратура. Гл. таксама Ахова працы. Ю.Я.Савельеў. Т^ХНІКУМ, адзін з тыпаў сярэдніх спе-цыяльных навучальных устаноў. Створа-ны ў 1920, з 1937 пераважна тэхн. про-філю (розных галін прам-сці, буд-ва, транспарту, сувязі, с.-г), а таксама стат., фінансавыя, гандлёвыя. На Бела- русі дзейнічаюць самастойна і ў складзе вучэбна-вытв. комплексаў (Т.-прадпры-емства), вучэбна-навук. аб’яднанняў (Т.-ПТВ, Т-ВНУ). На дзённыя аддзя-ленні прымаюцца асобы з базавай ці агульнай сярэдняй адукацыяй, на вя-чэрнія і завочныя з агульнай сярэдняй адукацыяй. Тэрмін навучання пасля 9 кл. — 3—4 гады, пасля 11 кл. — 2—3 гады. У 2002/03 навуч. г. на Беларусі 38 Т., у т.л. 7 недзяржаўных. ТЭХНІЧНАЯ ДЫЯГНбСТЫКА, наву-кова-тэхнічная дысцыпліна, якая выву-чае і вызначае прыкметы дэфектаў тэхн. аб’ектаў, распрацоўвае метады і сродкі выяўлення і пошуку такіх дэфектаў. Асн. задача — арганізацыя эфектыўнай праверкі спраўнасці, працаздольнасці, правільнасці функцыянавання тэхн. аб’ектаў (дэталей, элементаў, вузлоў, вырабаў, агрэгатаў, сістэм і інш., а так-сама працэсаў перадачы, апрацоўкі і за-хоўвання матэрыі, энергіі і інфарма-цыі). Адрозніваюць сістэмы тэставай і функцыя-нальнай Т.д. Тэставую Т.д. праводзяць пры вырабе і захоўванні аб’екта, яго рамонце, пры правядзенні прафілактычных мерапры-емстваў, перад выкарыстаннем і пасля яго і інш. Пры такой дыягностыцы на аб’ект пада-юцца спец. тэставыя ўздзеянні. Ф у н к ц ы -янальная Т.д. праводзіцца пры эксплуа-тацыі аб’екта паводле яго прызначэння пры неабходнасці праверкі адпаведнасці функцы-янавання зададзенаму алгарытму работы і по-шуку дэфектаў, якія перашкаджаюць ёй. Пры гэтым на аб’ект падаюцца ўздзеянні, пра-дугледжаныя алгарытмам яго работы. Для рас-працоўкі і стварэння сістэм Т.д. вывучаюцца аб’ект, магчымыя дэфекты і іх прыкметы, ствараюцца матэм. мадэлі аб’екта ў праца-здольным і непрацаздольным станах, алгарыт-мы дыягностыкі і інш. ТЭХНІЧНАЯ ТКАНІНА, асноўны або дапаможны матэрыял для вырабу дэта-лей машын, установак і інш. у розных галінах прам-сці; разнавіднасць тканіны тэкстыльнай. Вырабляюць Т.т. пера-важна з валокнаў хімічных, звычайна па-латняным перапляценнем, якое забяс-печвае найб. моцную сувязь паміж ас-новай і ўтком. Бывае адна- і шматслой-ная Выкарыстоўваюць Т.т. як фільтра-вальныя і ізаляцыйныя матэрыялы, для вырабу аўтамаб. шын (гл. Корд), тран-спарцёрных стужак і прывадных пасаў (гл. Бельтынг), спец. ахоўнага адзення (гл. Брызентў пажарных рукавоў, пара-шутаў і інш. ТЭХНІЧНАЯ ЭСТЭГЫКА навуковая дысцыпліна, што вывучае сацыяльна-культ., тэхн. і эстэт. праблемы фарміра-вання гарманічнага рэчыўнага асярод-дзя чалавека, якое ствараецца сродкамі прамысл. вытв-сці. Складае тэарэт. ас-нову дызайну, вывучае яго грамадскую прыроду і заканамернасці развіцця, прынцыпы і метады мастацкага кан-струявання і інш. Фарміруе таксама патрабаванні да прамысл. прадукцыі, яе тэхніка-эстэт. паказчыкаў, якасці, адпа-веднасці маст. формы функцыян. пры-значэнню рэчаў. ТЭХНІЧНЫ ПРАГРбС, адзін з факта-раў развіцця мат.-тэхн. базы эканомікі за кошт выкарыстання н.-д. і доследна-канструктарскіх распрацовак; гл. Наву-кова-тэхнічны прагрэс. ТЭХНІЧНЫЯ ВІДЫ СПбРТУ, агуль-ная назва розных комплексаў агульна-фізічных практыкаванняў, навыкаў і ўменняў у галіне валодання і кіравання спарт. тэхн. снарадамі, у т.л. снарадамі-апаратамі; сістэма правядзення спабор-ніцтваў па гэтых комплексах. Кожны Т.в.с. мае канкрэтнае прыкладное зна-чэнне. Выкарыстоўваюцца розныя тэхн. сродкі (аўтамабілі, матацыклы, паветра-ныя і водныя судны, радыётэхн. прыла-ды, агнястрэльная зброя і інш.). Асаблі-васць Т.в.с. ў тым, што спарт. вынікі залежаць не толькі ад фіз. якасцей спартсмена, а і ад ступені дасканаласці валодання тэхн. сродкамі, якімі яны ка-рыстаюцца, і майстэрства кіравання імі. Развіваюцца з канца 19 ст. разам з развіц-цём тэхн. сродкаў іх забеспячэння, пераважна на прафес., камерцыйнай аснове. Напачатку развіваліся ў еўрап. краінах, да сярэдзіны 20 ст. пашырыліся ў краінах усіх кантынентаў. Праводзяцца асабістыя і камандныд спабор-ніцтвы (чэмпіянаты краін, кантынентаў, све-ту), некаторыя (напр., стралковыя) уключа-юцца ў праграму Алімп. гульняў. На Беларусі Т.в.с. развіваюцца з 1950-х г. Найб. значныя дасягненні атрыманы ў авія-цыйным спорце, аўтамабільным спорце, мата-цыклетным спорце, падводным спорце, радыё-спорце, стралковым спорце, суднамадзльным спорце. ТЭХНІЧНЫЯ ВУЧЫЛІШЧЫ, прафе-сійна-тэхнічныя навуч. ўстановы ў СССР, у т. л. на Беларусі, якія рыхтава-лі кваліфікаваных рабочых для абслу-гоўвання склдданай тэхнікі. Створаны ў 1954. У 1961—63 рэарганізаваны ў праф.-тэхн. навуч. ўстановы. У 1966 ад-ноўлены пры буйных прамысл. прад-прыемствах, с.-г., буд. і інш. арг-цыях. У сістэме навуч. устаноў прафесійна-тэхнічнай адукацыі складалі каля 30%. Тэрмін навучання 1—2,5 года. Наву-чэнцы атрымлівалі веды па ўскладне-ным курсе агульных і спец. тэхн. дыс-цыплін, паліт. эканоміі, пытаннях пра-ва, эстэтычным і фіз. выхаванні. У 1984 у выніку рэформы агульнаадук. і пра-фес. школы Т.в. аб’яднаны з прафес,-тэхн. вучылішчамі. ТЭХНІЧНЫЯ ІНСПЁКЦЫІ ПРАЦЫ, спецыяльныя органы прафсаюзаў, якія ажыццяўлялі нагляд і кантроль за выка-наннем заканадаўства аб працы, правіл і норм па яе ахове. 3 утварэннем Камі-тэта па інспекцыі працы пры Мін-ве працы Рэспублікі Беларусь 11.4.1997 функцыі Т.і.п. перайшлі да дзярж. ім-спектараў працы, якім дадзены правы правяраць на аб’ектах наймальніка вы-кананне заканадаўства аб працы, стано-вішча бяспекі і гігіены працы, ажыц-цяўляць праверкі мін-ваў і інш. органаў дзярж. кіравання, выканаўчых і распа-радчых органаў і наймальнікаў, выда-ваць наймальніку і службовым асобам адпаведныя прадпісанні аб устараненні парушэнняў, накладваць на іх штрафы за парушэнне заканадаўства і да т.п. ТЭХНІЧНЫЯ КУЛЬТЎРЫ, расліны, асобныя часткі якіх выкарыстоўваюць як сыравіну для прам-сці. Крухмаланос-ныя культуры маюць крухмал у клубнях (бульба, батат, ямс і інш.), цукраносныя культуры — цукар у сцёблах (цукр. трыснёг, цукр. клён), караняплодах (цукр. буракі), суквеццях (цукр. і вінная пальмы). У алейных культур расл. алеі назапашваюцца ў насенні і пладах (сла-нечнік, арахіс, соя, клешчавіна, pane, кунжут, гарчыца, лён алейны, какоса-вая і алейная пальмы, масліна, тунг), у эфіраалейных культур эфірныя алеі — у надземных частках (мята, герань, базі-лік), кветках (ружа эфірнаалейная, ла-ванда, тубероза, бэз), пладах (каляндра, аніс, фенхель), каранях і карэнішчах (ветыверыя, касач). Прадзільныя культу-ры маюць тэкст. валокны ў сцёблах (лён-даўгунец, джут, кенаф, каноплі), лісці (новазеландскі лён), насенні (ба-воўнік), пладах (сейба). Вылучаюць так-сама дубільныя расліны (скумпія, бадан, елка, лістоўніца, некат. віды дуба), каў-чуканосныя расліны (гевея, гваюла), фар-бавальныя расліны (марэна, вайда, сафо-ра японская, шафран), лекавыя расліны (валяр’ян, наперстаўка, беладонна, хін-нае дрэва, жэньшэнь), наркатычныя расліны (тытунь, махорка, індыйскія ка-ноплі, мак опійны), гутаперчаносныя (эўкомія, палаквіум, паена, брызгліна), карканосныя (коркавы дуб), інш. Як Т.к. выкарыстоўваюць хмель, варсянку і інш.