Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
šванты. Статнстнка. М., 1972.
Літ. Френкель В.Я. Пауль Эренфест. М.. 1977.
Ф. дэ Эрэра. Св. Васіль дыктуе сваё вучэнне. 1639.
Х.Б.Эрэра. Сабор св. Лаўрэнція ансамбля Эскарыял.
ЭР^РА (Herrera; празваны С т a р э й ш ы, El Viejo) Франсіска дэ (1576, г. Севілья, Іспанія — 1656), іспанскі жывапісец. Працаваў у Севільі, з 1650 у Мадрыдзе, быў першым настаўнікам )\ Веласкеса. Рэліг. кампазіцыі Э., у якіх адчуваецца ўздзеянне севільскай і венецыянскай школ Жывапісу, вылучаюцца яркай рэаліст. трактоўкай вобразаў, гнуткасцю кампазіцыі, шырынёй пісьма, майстэрствам перадачы святлаценю (карціны з жыцця св. Банавентуры для кляштара францысканцаў у Севільі, 1629; «Св. Васіль дыктуе сваё вучэнне», 1639). Пісаў таксама жанравыя палотны («Аматар выпіўкі», каля 1635), працаваў як гравёр і медальер.
ЭРЭРА (Herrera) Хуан Баўгыста дэ (каля 1530, Мабельян, Іспанія — 15.1.1597), іспанскі архітэктар; прадстаўнік Позняга Адраджэння. Архітэктуру вывучаў у Бруселі (1548—51). 3 1559 працаваў (з 1567 узначаліў) на будве комплексу кляштарапалаца Эскарыял. У сваіх творах (біржа ў Севільі, 1582—98) стварыў характэрны для ісп. дойлідства эпохі Філіпа П стыль «эрэрэска» (ці «дэсарнаментада»), адметны лаканізмам маст. мовы, аскетычнай суровасцю арх. форм, амаль пазбаўленых дэкору.
ЙРЭСУН (Oresund), 3 у н д, праліў паміж Скандынаўскім пвам і ввам Зелавдыя. Злучае Балтыйскае м. з прал. Катэгат. Даўж. 102 км, шыр. 3,4—49 км, найменшая глыб. на фарватэры 8 м. На зах. беразе — г. Капенгаген (Данія), на ўсх. — порт Мальмё (Швецыя), злучаныя чыг. паромам.
ЭРЭХТ^ЁН, Э р э х ф е ё н, помнік стараж.грэч. архітэктуры на Афінскім Акропалі; храм Афіны і ПасейдонаЭрэхтэя. Пабудаваны ў 421—406 да н.э. Mae асіметрычную кампазіцыю, вырашаную ў розных узроўнях; уключае шмат памяшканняў, 2 порцікі іанічнага ордэра, знакаміты порцік кйрыятыд. Дзякуючы свабоднай маляўнічай кампазіцыі, лёгкасці і вытанчанасці форм, тонкасці арнаментальнага дэкору, невялікі па памерах Э. (пл. без порцікаў 11,6 х 23,5 м) адыгрывае важную ролю ў ансамблі Акропаля, кантрастуе з больш строгім і велічным Парфенонам. Уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.
ЙСА, рака ў Крупскім рне Мінскай вобл , Чашніцкім і Лепельскім рнах Віцебскай вобл., у бас. р. Зах. Дзвіна. Даўж. 84 км. Пл. вадазбору 1040 км². Пачынаецца за 600 м на Пд ад в. ДворПярэсіка Крупскага рна, упадае ў Лепельскае возера за 1 км на ПдЗ ад г. Лепель; у складзе Бярэзінскай воднай сістэмы. Цячэ ў межах Верхнебярэзінскай нізіны і УшацкаЛепельскага ўзвышша. Асн. прытокі: Дзяражанка,
158 ЭСА
Байна, Свядзіца (справа). Даліна пераважна трапецападобная, шыр. яе ў верхнім цячэнні 2—3 км, ніжэй да 1 км, месцамі да 6 км. Схілы ўмерана парэзаныя, выш. 5—20 м, на вял. працягу спадзістыя, супясчаныя, укрыты лесам. Пойма двухбаковая, у верхнім і сярэднім цячэнні шыр 300—600 м, месцамі пашыраецца да 0,5—1 км. Рэчышча ў верхнім цячэнні ад вытоку на працягу 38 км каналізаванае, шыр. яго ў верхнім цячэнні 2—5 м, у сярэдзіне 5—12 м, у ніжнім 10—12 м. Берагі стромкія, абрывістыя. Замярзае ў пач. 3й дэкады снежня, крыгалом у сярэдзіне сакавіка. Разводдзе звычайна з 3й дэкады рак. да канца мая, працягласць каля 55 сутак. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,28 М³/с. А.А.Макарэвіч.
^СА ДЫ КЕЙРЎШ (Е?а de Queiroz) Жазэ Марыя (25.11.1845, г. ПовуадыВарзін, Партугалія — 16.8.1900), партугальскі пісьменнік; буйнейшы прадстаўнік рэаліст. «каімбрскай школы». Скончыў юрыд. фт унта ў г. Каімбра (1866). У 1872—1900 на дыпламат. рабоце. У раманах «Злачынства падрэ Амару» (1875), «Кузен Базіліу» (1878), «Знатны род Рамірэс» (1897) і інш. жыццё Партугаліі 2й пал. 19 ст., у іх сац. крытыка, спалучэнне іроніі з элементамі фантастыкі і ўмоўнасці. У рамане «Рэліквія» (1887) праблемы ўзаемаадносін чалавека і рэлігіі. Раман «Перапіска Фрадыке Мендэса» (1900) насычаны аўтабіягр. матывамі.
Тв:. Рус. пер. — Новеллы. М., 1976; йзбр. промзв. Т. 1—2. М., 1985.
ЭСАКІ (Esaki) Лео (н. 12.3.1925, г. Осака, Японія), японскі фізік. Чл. Яп. акадэміі (1975), замежны чл. Нац. АН ЗША (1975), Pac. АН (1994) і інш. Скончыў Такійскі унт (1947). 3 1960 у карпарацыі «Інтэрнэшанал бізнес мэшынс» (з 1976 кіраўнік яе яп. аддзялення). У 1992—98 прэзідэнт унта Цукуба, з 2000 прэзідэнт Тэхнал. інта Шыбаура ў Токіо. Навук. працы па фізіцы цвёрдага цела, паўправадніковай электроніцы, звышправоднасці. Адкрыў з’яву тунэлявання ў паўправадніках, стварыў
першае квантаваэлектроннае прыстасаванне — тунэльны дыёд (1957). Упершыню атрымаў штучную перыяд. структуру ў сістэме паўправаднікоў — паўправадніковую звышрашотку (1969). Прадказаў і эксперыментальна пацвердзіў існаванне з’явы рэзананснага тунэлявання (1973), стварыў першы рэзанансны тунэльны дыёд (1974). Нобелеўская прэмія 1973 (з Б.Д.Джозефсанам і К.Джаеверам)
Тв: Рус. пер. — Молекулярнолучевая эпнтаксня м развнтне технологнн полупроводннковых сверхрешеток н структур с кван» товымм ямамн // Молекулярнолучевая эпмтаксня н гетероструктуры. М., 1989. С. 7—36.
М. М. Касцюковіч.
ЭСАМБАЕЎ Махмуд Алісултанавіч (15.7.1924, с. Старыя Атагі, Чэчня — 3.2.2000), расійскі артыст балета, эстрадны танцоўшчык. Нар. арт. СССР (1974). Герой Сац. Працы (1984). Вучыўся ў Грозненскім харэагр. вучылішчы (1939—41). 3 1944 у Кірг. тры оперы і балета ў г. Фрунзе. 3 1957 у Маскве; выступаў на эстрадзе з танцамі народаў свету. Для мастацтва Э. характэрны віртуозная тэхніка выканання, эмацыянальнасць, пачуццё стылю. Сярод партый: Ротбарт, фея Карабас («Лебядзінае возера», «Спячая прыгажуня» П.Чайкоўскага), Гірэй («Бахчысарайскі фантан» Б.Асаф’ева) і інш. Здымаўся ў кіно («Зямля Саннікава» і інш.).
Літ.: Нашхоев Р. Чародей танца. Грозный, 1971; Пожндаев Г. Повесть о танце. М., 1972.
ЭСЕКІБА (Essequibo), рака ў Гаяне. Даўж. 970 км, пл. бас. каля 155 тыс. км . Вытокі ў гарах Гвіянскага пласка
гор’я, упадае ў Атлантычны ак., утварае эстуарый шыр. да 25 км. Мнагаводная, сярэдні расход вады каля 3 тыс. м³/с. Шматлікія парогі, на левым прытоку Патара — вадаспады Каетур (выш. 225 м), Рарайма (выш. 457 м) і інш. Суднаходная ў эстуарыі ад г. Бартыка.
ЭСЁНАВА Таўшан (23.11.1915, аул Юзбашы, Туркменістан — 15.4.1988), туркменская пісьменніца. Нар. пісьменніца Туркменістана (1974). Вучылася ў Ашгабацкім пед. інце (1937—39). Друкавалася з 1928. Паэзія характарызуецца ўплывам нар. творчасці: збкі «Жанчынам Усходу» (1951), «Чырвоныя кветкі» (1962), «Позіркі ўдалячынь» (1967). Аўтар гіст. аповесці «Дыпломная праца» (1964), п’ес «Шэмшат» (1938), «Цюльпаны» (1968), «Тваім каханнем» (паст. 1969), «Жонка з вышэйшай адукацыяй» (1974), кн. нарысаў «Узыдзе сонца — увесь свет убачыць» (1973). На бел. мову яе асобныя творы пераклаў Р.Семашкевіч.
Літ.: Сндельннкова Л.М. Путь советской поэтессы. Ашхабад, 1970.
ЭСКАДРА (франц. escadre), 1) буйное фарміраванне (злучэнне, аб'яднанне) у ВМФ (BMC) дзяржаў, якое складаецца са злучэнняў і часцей розных родаў сіл і прызначана для дзеянняў у пэўным рне акіянскага (марскога) тэатра ваен. дзеянняў (аператыўная Э.). 2) Да сярэдзіны 20 ст. аператыўнатактычнае злучэнне надводных баявых караблёў у ВМФ, якое прызначалася для знішчэння злучэнняў буйных караблёў і канвояў у моры, нанясення артыл. удараў па берагавых аб’ектах і інш. 3) У некат. краінах асн. аператыўнатактычнае злучэнне атамных ракетных падводных лодак для дзеянняў на акіянскім (марскім) тэатры ваен. дзеянняў. 4) Група караблёў, што знаходзяцца ў далёкім марскім плаванні або экспедыцыі. 5) Злучэнне баявых самалётаў або аператыўнатактычных ракет у ВПС некат. дзяржаў (Германія, Франйыя і інш ). На тэр. Зах. Беларусі (Палессе) у 1928—37 дзейнічала рачная лётная эскадра ў складзе Пінскай ваеннай флатыліі Польшчы.
Літ.: О 1 е j k о A. Rzeczna eskadra lotnicza Flotylli Pinskiej Pruszkow, 1994.
ЭСКАДРАНЫ МІНАНбСЕЦ, эсмін e ц, найбольш універсальны тып баявога карабля, прызначаны для барацьбы з падводнымі лодкамі і карабельнымі групоўкамі праціўніка, авіяцыяй, аховы сваіх караблёў пры пераходзе па моры і ў баі, пастаноўкі марскіх мін, развед. і дазорнай службы і інш. Хуткаходны, здольны суправаджаць эскадру (адсюль назва).
З’явіўся ў пач. 20 ст. ў Вялікабрытаніі, Расіі і інш. краінах. У 2ю сусв. вайну гал. задачай эсмінцаў стала эскортная служба — ахова трансп. канвояў (гал. праціўнік — падводныя лодкі); сярод сав. эсмінцаў вызначыўся «Віцэадмірал Дрозд». Пасля 1945 гэтыя тарпеднаартыл. караблі пераабсталяваны ў Э.м. —
ЭСКАРЫЯЛ 159
спецыялізаваныя судны процілодачнай і проціпаветр. абароны. У ВМФ (BMC) некаторых дзяржаў меліся пабудаваныя на ўзор Э.м. лідэры, адным з якіх быў «Мінск» (СССР). Сучасныя Э.м. здольны самастойна выконваць кароткатэрміновыя баявыя задачы як ударная зброя флоту ў эскадраным сутыкненні або дзейнічаць у складзе аператыўнай групы як канвойныя судны; маюць на ўзбраенні артылерыю, тарпеды, рэактыўныя бомбакідальнікі і ракетную зброю. Яны з’яўляюцца флагманскімі караблямі BMC шэрагу дзяржаў (напр., Польшчы, Украіны і інш.), адным з асн. класаў караблёў (разам з фрэгатам) ваен. флатоў краін — членаў НАТО. Водазмяшчэнне да 8500 т.
Літ:. Левченко БП ...В кнльватер, без огней. Л., 1981; Эсмннцы н эскортные кораблн: Свыше 300 эсмннцев, канонерскмх лодок н эскортных кораблей всего мнра. М., 2001. УЯ.Калаткоў, Р.К.Паўловіч
ЭСКАДРбН (франц. escadron), 1) асноўнае тактычнае падраздзяленне Ў рэгулярнай кавалерыі шэрагу дзяржаў да сярэдзіны 20 ст. Складаўся з 2—4 кав. узводаў. У сярэдзіне 16 ст. Э. наз. квадратная калона конніцы з 15—20 шарэнгаў (да 400 вершнікаў), пастроеная для бою. У войску ВКЛ Э. адпавядала кав. падраздзяленне ш в а д р о н, якое складалася з двух харугваў. У арміі Рас. імперыі Э. з’явіліся ў пач. 18 ст.; у СССР існавалі з 1918 да 1950х г. 2) Танк. і развед. падраздзяленне ў арміях некат. краін (Вялікабрытанія, Францыя). 3) Падраадзяленні жандармерыі ў шэрагу дзяржаў (Францыя, Марока, Камерун і інш.).
«ЭСКАДРбНЫ СМІРЦІ», пашыраная ў сродках масавай інфармацыі і паліт. публіцыстыцы назва тайных тэрарыст. груп, якія ў 20 ст. выкарыстоўваліся дыкгатарскімі рэжымамі краін Лац. Амерыкі д