• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    вых ападкаў месцамі ўтвараюцца бедленды. Гл. таксама Эрозія глебы. Л.М.Ярашэвіч.
    
    ЭРрЗІЯ ў м е д ы ц ы н е, паверхневае пашкоджанне слізістай абалонкі ці эпідэрмісу. Прычыны Э.: мех. ўздзеянне, запаленчыя працэсы ў слізістай абалонцы (напр., Э. страўніка), раздражненне белямі (Э. шыйкі маткі). Адрозніваюць Э. запаленчую і гемарагічную (абмежаванае кровазліццё ў слізістую абалонку). Э. слізістай абалонкі страўніка сведчыць аб эразійным гастрыце. Э. шыйкі маткі бывае прыроджаная, сапраўдная (напр., у выніку вагініту) і несапраўдная. Калі Э. шыйкі маткі існуе працяглы час і краваточыць, яе разглядаюць як перадпухлінны стан. У адрозненне ад язеы Э. зажываюць без утварэння рубца. Існуе таксама паняцце «Э. храмасомы» — множнае парушэнне струкгурнай цэласнасці храмасомы, якое не прыводзіць да яе распаду.
    
    ЭРЙЗІЯ АДХбНАЎ I СХІЛАЎ, працэс разбурэння адхонаў гідратэхн., дарожных і інш. земляных збудаванняў, схілаў глебы цякучымі водамі паверхневага сцёку, ільдом паводкавых вод. На аголеных мясцінах у дробназярністых грунтах магчыма і ветравая эрозія (дэфляцыя).
    
    
       Эрозія адхонаў вядзеда заглейвання каналаў і вадасховішчаў, разбурэння землянога палатна дарог, вымывання з глебы пажыўных рэчываў і вымірання расліннасці. Яе прадухіляюць залужэннем (самазарастанне травяністай расліннасцю або стварэнне штучнага травянога і дзярновага покрыва), мацаваннем адхонаў фашынамі, плятнёвымі і інш. сценкамі, гравіем, друзам, каменнем, бетоннымі плітамі (гл. Умацаванні гідратэхнічных збудаванняў). Для адводу ліўневых і талых вод выкарыстоўваюць водазбіральнікі, распыляльнікі сцёку, водаадводныя барозны, валы і інш. Адхоны вадаёмаў засцерагаюць ад эрозіі берагаўмацавальнымі насаджэннямі. Разбурэнні, выкліканыя эразійнымі працэсамі, ліквідуюць рамонтам, планіроўкай і надзейным мацаваннем адхонаў. Эрозія схілаў — найб. значнае праяўленне воднай эрозіі глебы. Сцяканне дажджавой і талай вады па схілах выклікае плоскасную (адносна раўнамерны змыў глебы), струменістую (утварэнне неглыбокіх прамывін) і глыбінную (глыбокі размыў глебы) эрозію. Яе папярэджваюць залужэннем і аблясеннем, пасадкай упоперак схілаў лясных палос, выкарыстаннем адпаведных севазваротаў, апрацоўкай глебы і сяўбой культур упоперак схілаў, снегазатрыманнем, павышэннем пранікальнасці глебы агратэхн. спосабамі, будвам водазатрымных і водаадводных валоў, распыляльнікаў сцёку, нагорных і лоўчых канаў, тэрас і інш.
       Літ:. Шведовскнй П.В., Жуковс к н й М.П., Стефаненко Ю.В. Сельскохозяйственные гндротехннческне сооруження. Мн., 1980; Скотнмков В.А., К о н дратьев В.Н., X а л я в к м н Ф.Г. Зашнта откосов мелноратнвных каналов н дамб от водной н ветровой эрознм. Мн., 1984; Багров М.Н., К р у ж н л н н М .П. Сельскохозяйственная мелнорацмя. М., 1985.
                               В. М Кандрацьеў. ЭРбЗІЯ ГЛЁБЫ, разбурэнне і перанос глебы вадою і ветрам. Адрозніваюць водную (плоскасную і лінейную) і ветравую. У працэсе Э.г. зменьваецца мінералагічны склад ворнага слоя, памяншаецца колькасць водатрывалых структурных агрэгатаў (штогод са схілаў змываецца да 18 т/га гумусу), узрастае шчыльнасць глебы, што пагаршае ўмовы для пранікнення ў яе вады і павялічвае схілавы сцёк (запасы вільгаці зніжаюцца на 13—57%), зніжаецца ўрадлівасць глебы (на 5—60%) і ўскладняецца яе апрацоўка; утвараюцца яры, разбураюцца дарогі і інш.; заглейваюцца вадаёмы, мяняецца хім. склад вады, аквафлора і фауна ў іх.
       На Беларусі прыродныя ўмовы (вял. колькасць ападкаў, моцныя вятры, расчлянёнасць рэльефу, вял. разаранасць тэр.) садзейнічаюць развіццю Э.г. Агульная плошча эрадзіраваных і эразійна небяспечных с.г. зямель 556,5 тыс га, з іх 479,5 тыс. га пад ворывам (42% ад усіх ворных зямель). Водная эрозія пераважае ў паўн. і цэнтр. ч. краіны, дзе пашыраны марэнныя і лёсападобныя суглінкі, звязныя супескі, якія падасланы марэннымі суглінкамі. Ветравая Э.г. пашырана ў паўд. раёнах і ў Гродзенскай вобл. Меры барацьбы з Э.г.: агратэхн., лесамеліярац., гідратэхн. і інш. (гл Ахова глебаў). Праблемы барацьбы з Э.г. даследуюцца ў НДІ земляробства і селекцыі, НДІ глебазнаўства і аграхіміі, НДІ меліярацыі і лугаводства Нац. АН Беларусі.
    
    эррыяд 153
    
      Літ:. Эрозня почв н борьба с ней. М., 1980; Богдевнч Й.М., Смеян Н.Й., Шербаков В.А. Экологнческое состоянне почв Беларусм // Междунар. аграр. журн. 2000. №5; Земля Беларусн. Мн., 2002.
    У.А.Шчарбакоў.
    
    ЭРбЗІЯ МЕТАЛАЎ, разбурэнне паверхневых слаёў металічных вырабаў у выніку мех. ўздзеяння патоку газу, вадкасці, цвёрдых часцінак, а таксама пры кавітацыйных з’явах ці пад уплывам эл. разрадаў. Разбурэнне шляхам хім. або электрахім. ўздзеяння наз. карозіяй.
      Мех. эрозія — вынік высокаскараснога саўдарэння з паверхняй метапу цвёрдых ці вадкіх часцінак; пры высокай тры — састаўная ч. абляцыі. Да мех. адносіцца кавітацыйная эрозія — пад уздзеяннем частых гідраўлічных удараў, што ўзнікаюць зза кавітацыі ў вадкасці, якая хутка рухаецца. На з’яве Э.м. заснаваны многія метады апрацоўкі паверхмі метал. вырабаў: пяском і шротам — пескаструменная і шротаструменная апрацоўкі, электраэразійная апрацоўка, ультрагукавая апрацоўка. Але Э.м. шкодзіць метал. дэталям у час іх работы: хутчэй зношваюцца лапаткі
    
    паравых турбін, клапаны і сёдлы арматуры, трубы награвання паравых катлоў. Паменшыць дзеянне Э.м. можна выкарыстаннем высокатрывалых матэрыялаў, тэрмічнай апрацоўкі (найперш загартоўкай) і інш. метадамі (напр., зменай тэхнал. працэсу).
    
    ЭРбТ, Э р 6 с, у старажытнагрэчаскай міфалогіі бог кахання, увасабленне любоўнай цягі, якая забяспечвае прадаўжэнне жыцця на Зямлі. Паводле найстараж. уяўленняў, адлюстраваных у «Тэагоніі» Гесіё'да, Э. нарадзіўся з Хаосу; паводле пазнейшых версій міфа, ён сын Гермеса і Артэміды або Арэса і Афрадыты. На выявах яго звычайна паказвалі прыгожым хлопчыкам або юнаком з залатымі крыльцамі, лукам, калчанам і стрэламі, якія немінуча паражаюць і людзей і багоў, усяляючы ў іх любоўную цягу. Іншасказальна Э. — каханне. Ад імя Э. паходзяць паняцці эратызм, эротыка, эратычная паэзія. У стараж.рым. міфалогіі Э. адпавядаюць Амур і Купідон.
    
    ЭРбтЫКА (грэч erotica ад eros каханне, пачуццё), сукупнасць усяго, што звязана з палавым каханнем; у пашыраным сэнсе — псіхал. аспекты сексуальнасці, яе развіццё і праявы ў зносінах, адлюстраванне ў мастацтве, модзе і г.д.
    
    ЭРРЫЯД, Рыяд, горад, сталіца Саудаўскай Аравіі, у цэнтр. ч. Аравійскага пва. Адм. ц. правінцыі Неджд. 4,76 млн. ж. (2003). Вузел шашэйных дарог. Чыгункай звязаны з портам Дамам. Міжнар. аэрапорт. Прамсць: нафтаперапрацоўчая, цэментавая, харч.; вытвсць электракабелю, акумулятараў. Саматужнарамесны і гандл. цэнтр. Перапрацоўка с.г. сыравіны (фінікі, садавіна, збожжа). 3 унты.
       Узнік на месцы стараж. гандл.рамеснага паселішча. У 18 ст. сталіца аднаго з дробных эміратаў Неджда. У 1773 захоплены вахабіта
    
    ЭРОЗІЯ ГЛЕБЫ
    
    ТЫПЫ ЭРОЗІІ I ІНТЭНСІЎНАСЦЬ ЯЕ ПРАЯЎЛЕННЯ НА СЕЛЬСКАГАСПАДАРЧЫХ ЗЕМЛЯХ
    
            Эрозія              Долевы ўдзел                      
                    Ветравая    эрадзіраванай    Ступень эрадзіра
                    (дэфля  і дэфліраванай гле      ванасці     
    Водная            цыя)   бы (у працэнтах ад  і дэфліраванасці 
                             плошчы сельскагас      глебавага    
                              падарчых зямель)        покрыва     
                    II               15              слабая      
    [_____________I                 510             сярэдняя     
                                    1020        моцная           
                                 больш за 20     вельмі моцная    
    
    Тэрыторыі з практычна неэрадзіраваным і недэфліраваным глебавым покрывам (эрадзіраванасць глебы адсутнічае ці менш за 1%)
    
    ІОКШІ
    
    ’АДОК '
    
             Лясныя і іншыя лесаўкрытыя землі
    
    КАМЯНЕ
    
    Карта распрацавана ў Інстытуце глебазнаўства і аграхіміі НАНБ.
    
    
    
    ОІЎЕ
    
    'СЛУЦК
    
    ІІНЕЦ
    
    [рсЛяй»
    
    ЧЭРВЕНІ
    
    
        МАШТАБ 1:4 000 000
    
    
    ІЫЦА*
    
    КЛІМАВІЧЬГ;
    
    154            ЭРСТЭД
    
      мі 3 1821 сталіца эмірата Саудыдаў, потым пад уладай эміраў Шамара, У 1902 заваявана атрадамі /бн Сауда, які зрабіў Э.Р. сталіцай эмірата Неджд. У 1927—32 сталіца дзяржавы «Хіджаз, Неджд і далучаных абласцей» (з 1932 Саудаўская Аравія).
    
    
    
    Х.К.Эрстэд
    
    ЭРСТЙД (Orsted) Ханс Крысціян (4.8.1777, Рудкёбінг, ваў Лангелан, Данія — 9.3.1851), дацкі фізік. Чл. і неадменны сакратар Дацкага каралеўскага тва (1815), ганаровы замежны чл. С.Пецярбургскай АН (1830). Скончыў Капенгагенскі унт (1797), з 1806 праф. гэтага унта і адначасова (з 1829) дырэктар Капенгагенскай політэхн. школы. Навук. працы па электрычнасці, акустыцы, малекулярнай фізіцы і хіміі. У доследах па адхіленні магн. стрэлкі пад дзеяннем эл. току (1820) устанавіў сувязь паміж эл. і магн. з’явамі, што прывяло да стварэння электрадынамікі і электратэхнікі. Вывучаў сціскальнасць вадкасцей, адкрыў чысты алюміній (1825). Яго імем наз. адзінка напружанасці магн. поля ў СГС сістэме адзінак — эрстэд.
      Літ.: Каменецкнй М.О Ганс Хрнстнан Эрстед // Наука м техняка. 1937. №18; Л ь о ц ц м М. йсторня фнзнкн: Пер. с нтал. М„ 1970. С. 248—254.
    
    ЙРТЭЛЬ Фёдар Фёдаравіч (24.1.1767— 20.4.1825), расійскі ваен. дзеяч. Ген. ад інфантэрыі (1823). 3 прускіх дваран. У рас. арміі з 1785. У 1798—1801 маскоўскі, у 1802—08 пецярбургскі паліцмайстар, у 1810—11 ген.кватэрмайстар Малдаўскай арміі. 3 7.3.1812 у чыне ген.лейтэнанта корпусны камандзір войск (каля 9 тыс. чал.), размешчаных каля г. Мазыр. Да жн. 1812 змагаўся супраць прыхільнікаў Напалеона ў ваколіцах Мазыра і Оўруча. У вер. 1812 заняў Глуск, але не адважыўся развіваць поспех і вярнуўся ў Мазыр. За невыкананне загаду Л .В.Чычагова накіравацца на Мінск заменены С.А.Тучковым. Да кастр. 1815 ваен. ген.паліцмайстар дзеючых армій. Удзельнік замежных паходаў 1813—15. А.У.Ерашэвіч.
    
    
    
    ЭРУДЫЦЫЯ (лац. eruditio вучонасць), глыбокія і рознабаковыя веды, грунтоўная навуковасць, шырокая начытанасць, дасведчанасць у якойн. галіне. ЭРУПТЬІЎНЫЯ ЗбРКІ, клас фізічна пераменных зорак з няправільнымі і часта вял. зменамі бляску з прычыны выбуховых працэсаў, што адбываюцца на іх. Да Э.з. адносяцца звышновыя зоркі, новыя зоркі, новападобныя зоркі, успыхваючыя зоркі і інш. У многіх Э.з. успышкі суправаджаюцца скідваннем вонкавых слаёў і ўтварэннем газавай абалонкі, якая потым рассейваецца ў прасторы.
    ЭРФУРТ (Erfurt), горад у Германіі, на р. Гера. 205 тыс. ж. (1992). Буйны прамысл. цэнтр і трансп. вузел. Міжнар. аэрапорт. Прамсць: машынабудаванне, хім., мэблевая, радыёэлектронная, абутковая, паліграф., харчасмакавая. Мед. акадэмія. Міжнар. выстаўка кветак. Гатычны ансамбль сабора (12—15 ст.) і царквы Северыкірхе (13—14 ст.).
    
    ЭРЦГЁРЦАГ (ням. Erzherzog), тытул аўстр. манарха ў Аўстрыі, потым у АўстраВенгрыі ў 1453—1804, у 1804— 1918 — прынцаў царуючага дома Габсбургаў. Афіцыйна ўстÐ