Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
садзейнічаў станаўленню і развідцю нац. этнамузыкалагічных школ у сав. рэспубліках.
Станаўленне і развіццё бел. Э. ў сваіх асн. этапах супадае з развіццём Э. ў інш. слав. краінах: ад ілюстратыўнаэтнагр. і прыкладнога аматарскага кірунку да ўласна даследчай навукі. Назапашванне муз. матэрыялу інтэнсіўна адбывалася на Беларусі ў 19 — пач. 20 ст. (збкі Я.Чачота, М.ДоўнарЗапольскага, З.Радчанка. М.Янчука, Е.Раманава, \.Грыневіча і А..3язюлі, М.Гарэцкага і Я.Ягорава). Уласна навук. дасягненні звязацы з працамі Янчука (функцыян. сувязі напеваў з этапамі вясельнай абраднасці), М.Нікіфароўскага (сац. статус дудара і музйкі, майстэрства дуды і скрыпкі). Асн. этапы развіцця бел. Э. звязаны з дзейнасцю ў нач. 20 ст. маскоўскай Музычнаэтнаграфічнай камісіі (засн. Янчуком), з вылучэннем этнамузыказнаўчай навукі ў самаст. дысцыпліну. Развіццю муз. фалькларыстыкі спрыялі дзейнасць у 1920я г. Інбелкульта, фалькл. камісіі Прэзідыума АН БССР (узначальваў Я.Колас), працы Р.Шырмы, польскіх і чэш. этнамузыколагаў О.Кольберга, Я.Кубы, К.Машынскага. М.Федароўскага, рас. і ўкр. даследчыкаў В.Бяляева. Я.Гіпіуса, К.Квіткі, Ф.Рубцова, З.Эвальд. Сучасная бел. Э. прадстаўлена 2 навук. цэнтрамі: Інтам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Нац. АН Беларусі і Бел. акадэміяй музыкі, у якіх сканцэнтраваны навук. сілы вядучых бел. этнамузыколагаў. У ліку найб. буйных іх прац: «Беларуская народная музычная творчасць» Л.Мухарынскай і Х.Якіменка (1993), «Беларуская этнамузыкалогія: нарысы гісторыі (XIX—XX ст.)» пад рэд. З.Мажэйка (1997), трылбгія пра ладавыя, рытм. і меладычныя асновы бел. музцкі В.Ялатава (1964. 1966, 1970). «Беларускія народныя музычныя інструменты» І.Назінай (кн. 1—2, 1979—82), манаграфіі пра муз. асаблівасці пэўных рэгіёнаў «Песні беларускага Паазер’я» (1981) і «Песні беларускага Палесся» (вып. 1 — 2; 1983—84) Мажэйка, «Песні беларускага Панямоння» Т.Варфаламеевай (1998), «Песні беларускага Падняпроўя» Мажэйка і Варфаламеевай (1999), даследаванні бел. эпічнай традыцыі Якіменка,
180 ЭТНАНІМІКА
кантавай культуры Беларусі Л.Касцюкавец.
Літ:. Ннкнфоровскнй Н.Я. Дудар н музыка // Этногр. обозренне. М., 1892. Кн. 13—14, № 2—3; Я н ч у к Н. Встуіштельная запнска об нзученнн народной песнн н музыкн... // Тр. музыкальноэтногр. комнсснн. М . 1906. Т. 1; Гнппнус Е.В.. Эвальд З.В. Белорусскнй песенный фольклор // Сов. музыка. 1940. № 4: Беларускія народныя песні. / Зап. Р.Шырмы. Т. 1—4. Мн.. 1959— 76; Благовешенскнй Й.П. К нсторнн белорусской народной мнструментальной музыкм // Благовеіценскмй Й.П. Некоторые вопросы музыкального нскусства. Мн., 1965; Анталогія беларускай народнай песні / Уклад. і камент. Г.І.Цітовіча. Мн.. 1968; Мухармнская Л.С. Белорусская народная партнзанская песня. 1941—45. Мн., 1968; Я е ж. Белорусская народная песня: йст. развнтне. Мн., 1977; Чекановска А. Музыкальная этнографмя: Методологня н методмка: пер. с пол. М., 1983; М о ж е й к о З.Я. Календарнопесенная культура Белорусснн. Мн., 1985; Асафьев Б.В. О народной музыке. Л.. 1987; Беларуская народная ннструментальная музыка / Зап.. анат. камент. І.Назінай. Мн., 1989; Вяселле. Мелодыі / Уклад. З.Мажэйка. Т.Варфаламеевай. Мн., 1990; Sachs С. Vergleichende Musikwissenschaft in ihren Grundziigen. Leipzig. 1930. Гл. таксама да арт. Музыказнаўства.
З.Я.Мажэйка.
ЭТНАНІМІКА (ад этнас + грэч. onyma імя, назва), галіна лінгвістыкі і гіст. навук, якая вывучае этнонімы — назвы любога этнасу, у т.л. этнадыялектных груп, плямён, народнасцей. нацый. Цесна звязана з анамастыкай. Этнонімы нясуць у сабе каштоўную гіст. і лінгвістычную інфармацыю, якая дапамагае ў вывучэнні этна і глотагенезу, этн. гісторыі пэўных тэрыторый, шляхоў міграцый, этнамоўных кантактаў, працэсаў этн. канвергенцыі і дывергенцыі.
Адрозніваюць эндагенныя этнонімы (аўтаэтнонімы) — саманазвы этнасу (напр., «росы», «вялікаросы». «рускія». «беларусы». «дойчэ») і экзагенныя этнонімы — назвы, дадзеныя інш., звычайна суседнімі. народамі. Экзагенныя этнонімы ў якасці саманазвы не выкарыстоўваюцца (напр., рускія і беларусы называюць немцамі народ «дойчэ». армянамі — народ «айя». грузінамі — народ «картвелі»; якугы рускіх завуць «нууча», літоўцы ў мінулым называлі беларусаў «гудамі» і інпі.). Да этнонімаў блізкія этніконы — назвы мясцовасці. тэрьгторыі і народа, які там пражывае. адным словам стараж. даследчыкамі і сучаснымі гісторыкамі старажытнасці (параўн.. «корсь — Корсь». «літва —Літва». «русь — Русь» і інш.); катайконімы — агульныя назвы жыхароў па месцы іх жыхарства (напр.. «масквічы». «палешукі». «пінчукі», «аршанцы». «магілёўцы»); этнатапонімы — геаграфічныя назвы. утвораныя ад этнонімаў (напр. Жэмайтукі. Крывічы, Латыголь, Латышы, Ліцвяны. Вялікія Ляхі, Прусакі, Русакі. Чэхі. Швабы і інш. — назвы вёсак у межах Беларусі).
Літ.: Эгноннмы. М., 1970; Этнографня ммён. М.. 1971; Ковалев Г.Ф. йсторня русскнх этнмческнх названнй. Воронеж, 1982; А г е е в a Р.А Страны н народы: Пронсхожденне названнй. М., 1990; Р о г а л е в А.Ф. Этнотопоннмня Беларусн: (На фоне этннч. нсторнн). Гомель, 1993. Я г о ж. Белая Русь н белорусы: В понсков нстоков. Гомель, 1994; П о п о в А.Й. Этнос н нмя. Воронеж, 2003.
А.Ф.Рогалеў.
ЭТНАПЕДАГбГІКА, галіна пед. навукі, якая вывучае сістэму ведаў і выхаваўчага вопыту, што склаліся на працягу сац.культ. развіцця пэўнага этнасу. Цесна звязана з агульнай і сац. педагогікай, філасофіяй, этнаграфіяй, этнічнай псіхалогіяй, культуралогіяй і інш. навукамі, а таксама з рознымі формамі духоўнага жыцця этнасу: вуснай нар. творчасцю, нар. і прафес. мастацтвам, абрадамі. звычаямі і г.д. Уключае ў сябе пэўную сферу тэарэт. думкі, якая спалучаецца традыцыямі этнасу па авалоданні ведамі. З’яўляецца пэўнай часткай нац. культуры і абапіраецца на нац. ідэалы, нац. самасвядомасць і ментальнасць этнасу.
Некаторыя даследчыкі тракгуюць Э. як нар. педагогіку — сукупнасць ідэй, навыкаў, прыёмаў і метадаў народа (пэўнага этнасу) у галіне выхавання, якія перадаваліся ад пакалення да пакалення ў працэсе гісторыкакульт. развіцця. Складаецца з нарматыўных і ненарматыўных форм адукацыі і выхавання. Да першых адносяць працэс навучання, маральнае (з яго нязменнай часткай — сямейным выхаваннем), прац. і рэліг. выхаванне, якое ў некаторых этн. супольнасцях у вядомыя гіст. перыяды займала вядучае месца. Ненарматыўныя формы Э. канцэнтруюцца найперш у выхаванні; гла нар. традыцыі. фальклор і нар. мастацгва. У бел. нар. педагогіцы вядучымі формамі выхавання лічыліся маральнае і прац. выхаванне (Я.Ф.Карскі, І.І.Насовіч, А.К.Сержпутоўскі, А.Я.Багдановіч).
Літ:. В о л к о в Г.Н. Эгнопедагогнка. Чебоксары, 1974: Орлова Г.П. Беларуская народная педагогіка. Мн.. 1993: К у л і н к о в і ч К.А Этнічная педагогіка: тэорыя. практыка. Мн.. 1996; Салееў В.А.Этнапедагогіка і эстэтычнае развіццё асобы. Мн.. 1994; Грымаць АА, Варанецкая Л.М. Беларуская народная педагогіка: тэорыя. практыка. Мн . 1996; К а л а ч о в a І.І. Народныя традыцыі і звычаі выхавання: Этнапед. спадчына народаў Беларусі. Мн.. 1999.
В.А.Салееў.
ЙТНАС (ад грэч. ethnos племя, народ), этнічная, устойлівая сац. міжпакаленная супольнасць людзей, якая гістарычна склалася на пэўнай тэрыторыі і характарызуецца агульнасцю мовы, культуры, рыс псіхікі і самасвядомасці, адлюстраванай у адзінай назве. Часам Э. складваецца з разнамоўных элементаў (напр., многія нацыі Амерыкі). Э. — асн. паняцце этнаграфіі. У рас. і еўрап. навук. лры тэрмін «Э.» ужываецца з 2й пал. 19 — пач. 20 ст. як зборнае паняцце для вызначэння розных тыпаў этн. і этнасац. супольнасцей; у 1960—90я г. значна пашырыўся ў этнагр., гіст., паліталагічнай і публіцыстычнай лры (С.Токараў, Ю.Брамлей, Л.Гумілёў, С.Аруцюнаў, М.Піліпенка, Г.Штыхаў і інш.). Вылучаюцца асн. тыпы Э.: племя (у першабытнасці), народ, народнасць (у ант. і сярэдневяковую эпохі), нацыя (у новы і навейшы час), якія харакгарызуюцца сац. і эканам. асаблівасцямі, рознай ступенню этн. кансалідацыі насельніцтва і яго дэмаграфічнай колькасцю.
Бел. Э. сфарміраваўся ў складзе ВКЛ на аснове раннедзярж. зямляцкіх супольнасцей 10—13 ст. — палачан, віцябчан. мянян. случан. тураўцаў, мсціслаўцаў, берасцян, новагародцаў і інш., у якія пераўгварыліся папярэднія слав. этн. аб’яднанні крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў. часткова валынян. драўлян, севяран і інш. У этнагенезе бел. Э. ўдзельнічалі некат. групы балцкіх этн. супольнасцей — літва, яцвягі (судовы. дайноўцы) і інш. У 2й пал. 19 ст. бел. Э. трансфармаваўся ў нацыю. У этнагр. лры вылучаюцца таксама паняцці «этнасацыяльны арганізм» (харакгарызуецца адзінствам тэрыторыі. агульнымі сац.паліт. і эканам. адносінамі, цэльнасцю і кампактнасцк> рассялення насельніцтва і яго дзярж. кансалідацый) і ўласна Э. (характарызуецца адзінствам этн. прыкмет). Напр.. на землях Беларусі ў 1921—39 існавалі 2 асобныя этн. супольнасці — бел. нацыя з уласнай дзяржаўнасцю ў межах БССР і этн. група (т.зв. нац. меншасць) беларусаў у складзе Польскай Рэспублікі, якія разам складалі бел. Э. У сучаснай пракгыцы паняцце «Э.» часта замяняецца тэрмінамі «народ», «нацыя». «нацыянальнасць». «этнічнасць». «этнічная супольнасць». у навук. лры — таксама «этнікос»; яны паняційна аб'ядноўваюць асобных прадстаўнікоў і групы Э., што існуюць дысперсна паміж сабой, а таксама з ядром Э. — этнасац. арганізмам (напр., беларусаў Рэспублікі Беларусь і беларусаў. што жывуць у Рас. Федэрацыі. Украіне. Літве. Польшчы. ЗША. Канадзе. Аўстраліі і інш.). На паняцці «Э.» грунтуецца значная частка этнагр., гіст.. археал., фалькл. і інш. навук. л.ры. Пры этн. класіфікацыі народаў свету Э. выступае як асн. від этн. супольнасці.
Літ.: Бромлей Ю.В. Очеркн теорнн этноса. М.. 1983: Яго ж. Эгносоцнальные процессы: теорня, мсторня. современность. М.. 1987; Чебоксаров Н.Н., Чебокс а р о в a 14. А Народы. Расы. Культуры. 2 нзд. М.. 1985; Алексеев В.П. Этногенез. М., 1986: Арутюнов С.А. Народы н культуры: Развнтне н взанмодействне. М.. 1989; Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1—2. Мн., 1994—95; Говард М. Сучасная антрапалогія: Пер. з англ. Мн.. 1995; Беларусы. М.. 1998: Беларусы. Т. 4. Вытокі і этнічнае развіццё. Мн., 2001. І.У.Чаквін.
ЭТНАСАЦЫЯЛОГІЯ. галіна навукі, якая вывучае этнічныя і нац. супольнасці ў іх ўзаемасувязі з дынамікай сац. структуры грамадства. Вытокі Э. ў даследаваннях па псіхалогіі народаў (В.Вунт, Х.Штэйнталь, МЛацарус, Г.Лебон, Г.Тард), а таксама ў працах па культ. своеасаблівасці першабытных народаў (Р.Бенедыкт, М.Мід. Р.Хінтан). Цэнтр. паняцце Э. — этнас як спецыфічная прыроднасац. і антрапалагічнаўстойлівая супольнасць людзей, што ўзнікла і развівалася на аснове адзінства прыродналандшафтных умоў, мовы, асаблівасцей вонкавага выгляду, агульнай культуры і рэлігіі. Асн. задача Э. — высвятленне спецыфічных асаблівасцей этнасаў і нацый: устойлівасць і працягласць існавання, наяўнасць дакладных прыкмет, што адрозніваюць іх ад інш. сац. супольнасцей, сацыякультурная своеасаблівасць, наяўнасць нацыянальнай самасвядомасці, традыцый, абрадаў, звычаяў, спецыфічнага менталітэту (напр., памяркоўнасць, добразычлівасць, талерантнасць, працавітасць у беларусаў) і да т.п. Сучасныя прадстаўнікі Э. — Г.Гарфінкель (ЗІІ1А), Ю.В.Аруцюнян, Л.М.Гумілёў, Л.М.Дро
ЭТНІЧНАЯ 181
біжава (Расія), а таксама большасць бел. даследчыкаў этнасац. адносін (Я.М.Бабосаў, Л.І.Навуменка і інш.) лічаць, што этн. агульнасць мае першараднае значэнне як сац. архетып і яго ігнараванне ў сацыялогіі прыводзіць да сур’ёзных памылак. Пры этнасацыялагічных даследаваннях на мяжы апошніх стагоддзяў. асабліва ў Расіі, Беларусі і Украіне, вывучаліся прычыны і наступствы міжэтн. канфліктаў. асаблівасцÑ