• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    ²ікоў. На тэхн. мэты выкарыстоўваюдь дэнатураваны спірт (спіртсырэц) з дамешкамі фарбавальніка і спец. рэчываў, якія надаюць яму непрыемны пах і смак (дэнатурат атрутны); у медыцыне — для дэзінфекцыі, як каагулянт бялку. у т.л. пры лячэнні апёкаў. Значная ч. Э.с. ідзе на прыгатаванне спіртных напіткаў. ГДК у атм. паветры 5 мг/м’; пры прыёме ўнутр прыгнечвае цэнтры тармажэння мозга, выклікае ап’яненне, пры працяглым ужыванні — алкагалізм.
    
    ЭТЫЛАВЫ ЭФІР, тое, што дыэтылавы эфір.
    
    ЭТЫЛАЦЭТАТ, этылавы эфір воцатнай кіслаты, СН3СООС2Н5.
       Бясколерная вадкасць, мал. м. 88,11, Іш 77,1 °C. Раствараецца ў вадзе, арган. растваральніках. Mae ўласцівасці складаных эфіраў. У прамсці атрымліваюць этэрыфікацыяй воцатнай кты этанолам і інш. Э. — растваральніх нітрацэлюлозы, тлушчаў. воскаў; выкарыстоўваюць як экстрагент арган. злучэнняў з водных раствораў. Пара Э. раздражняе слізістыя абалонкі вачэй і дыхальных шляхоў, пры ўздзеянні на скуру выклікае дэрматыты, экзэму.
    
    ЭТЫЛБЕНЗбл. сыравіна для атрымання стыролу, QH5CH2CH3. Утрымліваецца ў нафце і прадуктах каксавання вуглёў.
       Бясколерная вадкасць. ікіп 136,2 °C, змешваецца з большасцю арган. растваральнікаў. У прамсці атрымліваюць пераважна алкіліраваннем бензолу эгыленам. Дабаўка да маторнага паліва для павышэння актанавага ліку, растваральнік. Раздражняе скуру, выклікае сутаргі, ГДК у атм. паветры 0,002 мг/м’.
    
    
    ЭТЫЛЕН, э т э н, арганічнае ненасычанае злучзнне, першы член гамалагічнага рада алкенаў, СН2=СНэ. У прыродзе практычна не сустракаецца. У нязначнай колькасці ўтвараецца ў тканках раслін і жывёл як прамежкавы прадукт абмену рэчываў. Mae ўласцівасці фітагармонаў.
      Бясколерны газ са слабым эфірным пахам. шчыльн. пры 0 °C 1,245 кг/м’, tₘ 169.5 °C.
    
    
    йол 103,7 °C. Слаба раствараецца ў вадзе, добра — у дыэтылавым эфіры і вуглевадародах. 3 паветрам утварае выбухованебяспечныя сумесі. Э. вельмі рэакцыйназдольны. Асн. метад атрымання — пірала нафтапрадуктаў. Выкарыстоўваюць як зыходнае злучэнне для атрымання полЬтылену, вокісу этылену і інш., для дэфаліяцыі раслін і зніжэння заўчаснага ападання пладоў. Валодае слабым наркатычным дзеяннем; ГДК 50 мг/м’.
    
    ЭТЫЛЕНАВЫЯ ВУГЛЕВАДАРОДЫ. гл. ў арт. Ненасычаныя злучэнні.
    
    ЭТЫЛЕНАКСІД, аксіран, э т ы лену вокіс, злучэнне этылену з кіслародам.
      Бясколерны газ, добра раствараецца ў вадзе, арган. растваральніках, tKₘ 10.7 °C. Лёгка ўзгараецца; з паветрам угварае выбухованебяспечныя сумесі. Атрымліваюць акісленнем этылену кіслародам або паветрам (каталізатар — серабро). Выкарыстоўваюць у выгвсці этыленгліколяў. дээмульгатараў нафты, фумігантаў. ГДК 1 мг/м’.
    
    ЭТЫЛЕНГЛІКбЛЬ, арганічнае злучэнне, найпрасцейшы гліколь, НОСН2СН2ОН.
      Бясколерная вязкая гіграскапічная гаручая вадкасць без naxv з саладкаватым смакам. t™ 12,7 °C, txm 197,6 °C. Добра раствараецца ў вадзе. спіртах, кетонах. Ў прамсці атрымліваюць гідратацыяй этыленаксіду і інш. Выкарыстоўваюць у вытвсці сінт. валокнаў. антыфрызаў і інш. Таксічны.
    
    
    ЭТЫЛЕНДЫЯМІН. арганічнае злучэнне, першасны аліфатычны дыямін, H2NCH2CH2NH2.
      Бясколерная вадкасць з пахам аміяку. Мал. м. 60,099, tn, 10,9 °C, tnn 117 °C. Расівараецца ў вадзе. Моцная аснова. Выкарыстоўваюць як пластыфікатар фенолафармальдэгідных смол. стабілізатар змазачных масел, у вытвсці поліурэтанаў, для атрымання этылендыямінтэтравоцатнай кіслаты, фунгіцыдаі. лек. сродкаў. Таксічны. Раздражняе слізістыя абалонкі верхніх дыхальных шляхоў, скуру, пашкоджвае печань. ГДК у атм. паветры 0,03 мг/м’, у вадзе гасп.быт. вадаёмаў 0.2 мг/м’.
    
    
    ЭТЫЛЕНДЫЯМІНТЭТРАВОЦАТНАЯ
    КІСЛАТА (ЭДТА), арганічнае злучэнне, чатырохасноўная амінакіслата.
      Бясколерныя крышталі. Тэрмічна ўстойлівая да 180 °C. Раствараецца ў растворах шчолачаў. Утварае ўстойлівыя комплексы з катыёнамі розных элементаў. Атрымліваюць узаемадзеяннем этылендыяміну з монахлорвоцатнай ктой у шчолачным асяроддзі і інш. Выкарыстоўваюць у вытвсці паверхневаактыўных рэчываў (у т.л. вадкіх мылаў і шампуняў), сродкаў аховы раслін: экстрагент для ачысткі паверхняў металаў, выдалення рэшткаў металаў з расл. алеяў, лек. сродкаў: кансервант крыві і харч. прадуктаў; антыаксідант і хелатуючы агент у арган. сінтэзе і ішп.
    
    ЭТЫЛЕНІМІН, аз і р ы д з і н, арганічнае злучэнне, другасны цыклічны амін.
      Бясколерная вадкасць з амінным пахам, tin 74 °C, txin 57 °C. Добра раствараецца ў вадзе і ў большасці арган. растваральнікаў. Высокарэакцыйнае рэчыва. Выкарыстоўваюць як мутаген у селекцыі раслін і мікраарганізмаў. Высокатаксічнае, тэратагеннае рэчыва. ГДК ў паветры прац. зоны 0,02 мг/м’, у атм. паветры 0,001 мг/м³.
    
    
    ЭТЫЛЕНПРАПІЛЕНАВЫЯ КАЎЧУКІ. сінтэтычныя палімеры, супалімеры этылену з прапіленам ці тэрпалімеры гэтых двух манамераў з некумуляваным дыенавым вуглевадародам. Гумы з Э.к. цепла, азона, атмасфера, марозаўстойлівыя; добрыя дыэлектрыкі. Выкарыстоўваюць для ізаляцыі правадоў і кабеляў, у вьгтвсці веласіпедных шын, аўтамаб. пракладак і інш.
    
    ЭТЫЛЁНУ вбкіС, тое, што этыленаксід.
    
    ЭТЫЛХЛАРЬІД, хлорэтан, арганічнае злучэнне. хлорвытворнае этану, С2Н5СІ.
       Бясколерны гаручы газ, tn, 138.3 °C, t^ 12.27 °C. Добра раствараецца ў арган. растваральніках. з вадой утварае азеатропную сумесь. Атрымліваюць гідрахлараваннем этылену. хлараваннем эгану і інш. Выкарыстоўваюць у вытвсці этылцэлюлозы, крэмнійарган. злучэнняў; растваральнік тлушчаў. алеяў. воскаў. смол; сродак вонкавага наркозу. Выбухова і пажаранебяспечны. ГДК ў паветры прац. зоны 50 мг/м³.
    
    ЭТЫМАЛАГІЧНЫ СЛбЎНІК, тып .;/«гвістычнага слоўніка, у якім даюцца звесткі „ра паходжанне слоў адной мовы або некалькіх роднасных моў адначасова. Упершыню была пададзена бел. лексіка на шырокім слав. фоне ў «Этымалагічным слоўніку славянскіх моў» Ф.Міклашыча (1886). Яна займае значнае месца і ў інш. слоўніках слав. моў: «Славянскі этымалагічны слоўнік» Э.Бернекера (1908—13); а таксама фундамент. слоўніках, работа над якімі вядзецца ў Маскве («Этымалагічны слоўнік славянскіх моў: праславянскі лексічны фонд», 1974—2002, вып. 1—29, выд. працягваецца), Кракаве («Слоўнік праславянскі», т. 1—8, 1974—84, 2001, выд. працягваецца), у Брне («Этымалагічны слоўнік славянскіх моў», сш. 1 — 2, 1973—80). Значны лексічны матэрыял бел. гаворак упершыню ўведзены ў этымалагічныя даследаванні ў працы «Караняслоў рускай мовы. параўнанні з усімі найгалоўнейійымі славянскімі гаворкамі і з дваццаццю чатырма замежнымі мовамі» (1842) беларуса па паходжанні Ф.С.Шымкевіча. Спробы этымалагізацыі бел. лексікі ёсць у «Слоўніку беларускай мовы» І.І.Насовіча (1870). Шырэй пададзена бел. лексіка ў «Этымалагічным слоўніку рускай мовы» М.Фасмера (т. 1—3, 1950—58; рус. пер. з дадаткамі т. 1—4, 1964—73, перавыд. 1986—87, 1996) і ў «Этымалагічным слоўніку польскай мовы» Ф.Слаўскага (т. 1—5, 1952—82, выд. працягваецца), «Этымалагічным слоўніку ўкраінскай мовы» (т. 1—4, 1982—2002, выд. працягваецца). Шматтомны «Этымалагічны слоўнік беларускай мовы» ствараецца ў Інце мовазнаўства Нац. АН Беларусі (т. 1—8, 1978—93, выд. працягваецца). Выданне мае на мэце выявіць словаўтваральныя і семантычныя архаізмы і інавацыі, у т.л. тэрытарыяльна абмежаваныя запазычанні і калькі з інш. моў. мясц. наватворы, асаблівае значэнне
    
    
    ЭЎБАКТЭРЫІ          185
    
    надаецца арэальнай характарыстыцы слоў. У кожным з тамоў каля 3 тыс. слоўнікавых артыкулаў з навук. бібліяграфіяй па прыведзеных словах. у якой улічана манаграфічная і часопісная айч. і замежная лра. Аб’ектам разгляду ў Э.с. могуць быць і фразеалагізмы. Напр., у «Этымалагічным слоўніку фразеалагізмаў» І.Я.Лепешава (1981) растлумачана паходжанне каля 450 устойлівых словазлучэнняў сучаснай бел. мовы.
    Г.А.Цыхун, І.К.Германовіч.
    
    ЭТЫМАЛОГІЯ (грэч. etymologia ад etymon ісціна. сапраўднае значэнне слова +..логія), раздзел мовазнаўства, які вывучае паходжанне значымых адзінак мовы (слоў, марфем, устойлівых спалучэнняў, выразаў) шляхам узнаўлення першапачатковых фармальных і семантычных сувязей паміж імі, страчаных або аслабленых у працэсе развіцця асобных моў. Гэта дасягаецца праз ідэнтыфікацыю (атаясамліванне) моўных адзінак ці іх частак пры параўнанні на падставе параўнальнагіст. метаду. Пры ідэнтыфікацыі выкарыстоўваюць фанет., словаўтваральны, семантычны, культ.гіст. і інш. крытэрыі. Фанет. крыгэрый грунтуецца на веданні дакладных гукавых адпаведнікаў у роднасных мовах (гл. Роднасць моў), што дазваляе атаясамліваць знешне непадобныя моўныя адзінкі, напр., бел. «бераг» і польск brzeg. Словаўтваральны ўстанаўлівае вытворную аснову этымалагічна няяснага слова шляхам уключэння яго ў вядомы словаўтваральны рад (мадэль), напр.. паходжанне тэрміна «біла» (язык звана, дэталь у кроснах і інш.) ад «біць» пацвярджаецца радам утварэнняў: «шыла» (ад «шыць»), мьіла (ад «мыць») і г.д. Семантычны ўлічвае тыповыя змены значэнняў унутры адной ці ў розных мовах, параўн., бел. «гара» і балг. гора (лес, звычайна на гарах). Звесткі з этнаграфіі, гісторыі, міфалогіі выкарыстоўваюцца ў якасці культ.гіст. крытэрыя пры этымалагізацыі асобных слоў, устойлівых выразаў. моўных клішэ, рытуальных формул і інш. Напр., дыялектнае слова «ластавінне» (вяснушкі) паходзіць са стараж. уяўленняў, згодна з якімі разбурэнне гнязда ластаўкі прыводзіла да з’яўлення вяснушак на твары таго, хто гэта зрабіў. Пры этымалагізацыі ў залежнасці ад старажытнасці слова ў якасці параўнальнага матэрыялу прыцягваюцца факты адной мовы (найб. канітоўнасць маюць паказанні дыялекгаў. паколькі ў іх часцей, чым у літ. мове, захоўваюцца архаічныя формы і значэнні), групы ці ўсёй сям’і роднасных моў, а таксама фаісгы няроднасных моў (для вызначэння крыніц запазычанняў, калек і тыпалагічных паралелей). Пры ігнараванні ці няведанні навук. крытэрыяў этымалагізацыі паходжанне моўных адзінак тлумачыцца на падставе іх выпадковага знешняга падабенства [напр., дыялектнае слова «нелень» (від дуба, які позна распускаецца) звязваюць з паняццем «лянівы» (параўн.
    
    інш. назву — лянівы дуб), на самай справе паходзіць ад «ліняць», пра што сведчыць інш. дыялектная назва «нёлін» (від дуба, на якім доўга трымаецца лісце); гл. Народная этымалогія\.
      На ранніх этапах развіцця Э. для выяўлення