Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
– нац. менталітэту гэтых народаў і нац. супольнасцей. Важную ролю ва ўмовах станаўлення і развіцця незалежнай бел. дзяржавы набывае вывучэнне і канструктыўная рэалізацыя такіх функцый этнанац. груп, якія ствараюць спрыяльныя перадумовы для нацыі як адзінага цэлага. Я.М.Бабосаў
ЭТНАЦЭНТРЬІЗМ, сукупнасць поглядаў, ідэй, дзеянняў, якія прыводзяць да абсалютызацыі каштоўнаснанарматыўнай сістэмы (культуры, звычаяў, традыцый і да т.п.) дадзенага этнасу і адпаведна да недаацэнкі, пагарджання культурай, звычаямі інш. этнічнай групы. Тэрмін «Э.» увёў у навук. ўжытак амер. сацыёлаг У.Самнер у 1906 для абазначэння недаверу і перавагі над інш. народамі. негатыўных адносін ці варожасці да інш. этн. груп. Э. процілеглы талерантнасці. Прыхільнікі Э. імкнуцца навязаць звычаі, традыцыі, нормы сваёй этн. групы ў якасці эталона. Сац.псіхал. механізмы фарміравання Э. на асобаснасямейным узроўні і ў быт. сферы складваюцца ў працэсе самаідэнтыфікацыі і звязаны з натуральным для яе проціпастаўленнем «мы—яны», «свае— чужыя», з негатыўным рэагаваннем на ўсё незнаёмае, непрыхільнае. Гэта абумоўлена асаблівасцямі сацыялізацыі асобы ў пэўным іншакультурным асяроддзі, рэалізацыяй існуючых у ёй стэрэатыпаў адносін да прадстаўнікоў інш. этнасаў — гопоралістычных, гетэрагенных або гамагенных, этнаэгаістычных. Вынікі сацыялагічных даследаванняў, праведзеных апошнім часам на Беларусі, сведчаць, што адносіны паміж рознымі этн. супольнасцямі могуць быць свабоднымі ад Э., узаемна талерантнымі і добразычлівымі. Больш за палову апытаных рэспандэнтаў сцвярджаюць, што ў штодзённым жыцці яны паводзяць сябе так, як быццам міжнац. адрозненняў у сучасным бел. грамадстве не існуе; менш як 10% з Lx баяцца ўзнікнення міжнац. канфліктаў; 12% лічаць, што пры вырашэнні сац.паліт. праблем неабходна ўлічваць, ці адносяцца асобныя індывіды і іх супольнасці да тытульнай нацыі (беларусаў) або да інш. этн. супольнасцей. Важную ролю ў памяншэнні праяўлення Э. ў розных сферах (эканам., паліт., сацыякульт., сямейнабыт.) адыгрывае паслядоўная і канструкгыўная палітыка дзяржавы, якая забяспечвае рэальнае раўнапраўе ўсіх этнасаў, што жывуць на яе тэрыторыі. рэалізуе ва ўсіх сферах жыццядзейнасці абарону прававога статуса нац. меншасцей, арыентаванага на раўнапраўе іх з тытульнай нацыяй. Я.М.Бабосаў.
ЭТНІЧНАЯ ГРЎПА, група прадстаўнікоў пэўнага народа (частка этнасу), якая пражывае паза межамі яго этн. тэрыторыі. Адрозніваецца ўласнай мовай. кулыурай, побытам. самасвядомасцю, радзей антрапалагічным тыпам. Часам у выніку асіміляцыі з боку дамінуючага этнасу прадстаўнікі Э.г. паступова страчваюць свае этн. прыкметы або захоўваюць іх часткова.
Узнікненне Э.г. звязана з рассяленнем асобных груп этаасу на далёкія адлегласці ад сваёй тэрыторыі (яўрэі, цыганы), а таксама з несупадзеннем этн. і дзярж. межаў, калі перыферыйныя часткі пэўнага народа на этн. памежжы трапляюць у склад суседняга этнасу (дзяржавы). Кампакгныя або дысперсныя Э.г. могуць рассяляцца далёка ад уласнага этнасу. Напр.. беларусы ўгвараюць кампактныя Э.г. ў памежных і больш аддаленых абласцях сучасных эгн. тэрыторый рускіх (на Смаленшчыне. Браншчыне, Пскоўшчыне). украінцаў (на Чарнігаўшчыне. Жытоміршчыне), літоўцаў (у раёнах Вілвнюса. Тракая). латышоў (у раёнах Даўгаўпілса, Краславы. Рыгі), палякаў (на Падляшшы і Беласточчьше). Рассяліўшыся па розных краінах свету. беларусы разам з англічанамі, ірландцамі. французамі, рускімі складаюць насельніцгва шматнац. дзяржаў ЗША. Канады. Аўстраліі і інш. У сваю чаргу на Беларусі жывуць Э.г. рускіх, украінцаў. літоўцаў. палякаў. татараў і інш. Зрэдку Э.г. ўзнікае ў вьшіку этнаўтваральных працэсаў у межах асобных лакальнатэр. субэтнічных груп. як гэта адбылося ў перыяд феадалізму на землях Палесся. Мясц. насельніцгва — палешукі — адрознівалася ад суседзяў асаблівасцямі мовы. традыц. побытам і самасвядомасцю. але пазней было кансалідавана ў складзе бел., укр. і часткова польскай нацый. У мінулым Э.г. былі асуджаны на асіміляцыю (часам прымусовую) і паступовае зліццё з асн. па колькасці этнасам. Сучасная палітыка многіх дзяржаў, у т.л. Рэспублікі Беларусь. накіравана на захаванне этнакульт. і лінгвістычных асаблівасцей Э.г. У этналогіі сёння існуе думка, што тэрмін «Э.г.» выкарыстоўваецца як сінонім паняцня «этнічная меншасць». 3 апошніх дзесяцігоддзяў 20 ст. тэрмін «Э.г.» прыраўноўваецца да паняцця дыяспара ў значэнні ўстойлівай сукупнасці людзей адзінага этн. паходжання, якія жывуць паза межамі свайго нац.адм. ўтварэння, маюць магчымасці для функцыянавання і развіцця ў рамках дадзенай этн. культуры, а таксама тых. што пражываюць у новвіх раёнах рассялення на становішчы нац.. культ. і канфесіянальных меншасцей.
Літ.: Арутюнов С.А Народы н культуры: Развнтне н взанмодействне. М.. 1989: Й т с Р.Ф. Введенне в этнографню. 2 нзд. Л., 1991; Беларусы. Т. 4. Выгокі і этнічнае развіццё. Мн.. 2001. УІ.Мядзянік, І.У.Чаквін.
ЭТНІЧНАЯ ПСІХАЛбГІЯ, міждысцыплінарная галіна ведаў, якая вывучае псіхіку чалавека ў яе канкрэтным гісторыкакульт. выяўленні. Аб’ектам Э.п. выступае спецыфіка рэпрэзентацыі этнічнага ў свядомасці этн. груп і іх прадстаўнікоў. Узнікненне Э.п. як самаст. навук. дысцыпліны адносяць да сярэдзіны 19 ст. (працы па псіхалогіі народаў М.Лацаруса і Х.Штэйнталя, В.Вунта). Этнапсіхал. праблемы вывучалі таксама Г.Лебон, Г.Тард, С.Сігел, А.Фулье і інш. У канцы 1840х г. К.М.Бэр, М.І.Надзёжын, К.Дз.Кавелін сфарміравалі прынцыпы «псіхічнай геаграфіі». У 1927 Г.Г.Шпет апублікаваў кн. «Уводзі
ны ў этнічную псіхалогію». Праблемы Э. распрацоўвалі Л.С.Выгоцкі, ХУ.Лурыя, Я.Я.Рагінскі, С.П.Талстоў і інш.
У канцы 19 ст. У.Рыверс правёў першыя параўнальнакульт. даследаванні міжкульт. адрозненняў у зрокавым успрыманні. Іх вывучэнне прадоўжылі М.Сегал, Д.Кэмпбел, М.Херскавіц. У выніку ўстаноўлена. што культ.. а не расавыя асаблівасді вызначаюць зрокавае бачанне чалавекам навакольнага свету. У рэчышчы кроскульт. псіхалогіі зроблены даследаванні па ўспрыманні чалавекам колеру, параўнальныя даследаванні інш. яго пазнавальных працэсаў (мыслення, памяді і інш.). У амер. культ. антрапалогіі Э.п. развіваецца з пач. 1920х г. ў рэчышчы тэарэтыкаметадалагічнага кірунку «культура і асоба»; школы культ. дэтэрмінізму Ф.Боаса (Р.Бенедыкт, М.Мід) і неафрэйдызму (А.Кардьшер, Р.Лінтан, Дж.Гарэр, К.Дзюбуа, І.Халоўэл і інш.). Гарэр узначаліў даследаванні нацыянальнага характару. У выніку створанві канцэпцыі «базавай структуры асобы», «мадальнай» і «мультмадальнай асобы» (А.Інкельс. ХДзьюкер, Н.Фрэйда, Кардынер. Лінтан, Д.Левінсон). У краінах СНД Э.п. развіваецца як самаст. міждысцыплінарная галіна. У якасці самаст. субдысцыплін Э.п. вылучаны: этн. сац. псіхалогія (уключае псіхалогію міжэтн. ўспрымання і ўзаемадзеяння, псіхалогію міжэтн. адносін); этнапсіхалогія асобы; этнапсіхатэрапія; этнапсіхалогія пазнавальных працэсаў і інш.
Сучасныя этнапсіхалагічныя даследаванні развіваюцца у 3 кірунках: даследаванні ўзаемаадносін ва ўмовах адной культуры; параўнальнакульт. даследаванні агульных псіхалаг. пераменных сярод прадстаўнікоў розных этнасаў; даследаванні псіхал. праблем узаемадзеяння (адбываюцца шляхам вывучэння праблем акультурацыі, міжэтн. і міжнар. супрацоўніцгва і псіхал. адносін). У Беларусі этнапсіхал. даследаванні этн. ідэнтыфікацыі і ідэнтычнасці беларусаў праводзіць сектар сац. псіхалогіі Інта сацыялогіі Нац. АН Беларусі. Асобныя пытанні. што закранаюць сферу Э.п. (спецыфікі бел. менталітэту, нацыянальнай самасвядомасці, этнаканфесіянальных адносін і інш.) вывучаюцца ў кантэксце гіст.. сац., этналагічных, культуралагічных даследаванняў (у Цэнтры этнаканфесіянальных і сацыякульт. даследаванняў пры Гродзенскім унце, у
Інце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Нац. АН Беларусі і інш.).
Літ:. Аг е е в В.С. Межгрупповое взанмодействне: соцнальнопснхологнческне проблемы. М.. 1990; Эгннческая пснхологня н обшество. М.. 1997. Л.І.Навуменка.
ЭТНІЧНАЯ ТЭРЫТОРЫЯ. тэрыторыя пераважнага размяшчэння пэўнага этнасу, якая ўключае арэал яго фарміравання і кампакгнага рассялення, а таксама раёны змешвання з інш. нацыянальнасцямі. Асаблівасці размяшчэння і прыродныя ўмовы Э.т. істотна ўплываюць на жыццё этнасу, яго культуру і побыт. Э.т. — гал. падстава пры ўстанаўленні дзярж. граніц і фарміраванні нац.дзярж. струкгуры. Гл. таксама Этнічная група, Этнаграфічныя карты.
182 этнонім
ЭТНОНІМ (ад этнас + грэч. onyma імя, назва), назва нацыі, народа, народнасці, племя і інш. этнічных супольнасцей. Э. часта абумоўлівае адпаведную назву дзяржавы або нац.тэр. ўтварэння (статонім).
ЭТРОЛЫ, грануляваныя пластычныя масы на аснове эфіраў цэлюлозы (напр., ацэтату, нітрату цэлюлозы). Маюць у сабе таксама пластыфікатары, антыаксіданты, святлостабілізатары і фарбавальнікі.
У тэхналогіі атрымання гранул Э. выкарыстоўваюць метад экструзіі. Э. на аснове нітрату цэлюлозы. пластыфікаваныя камфарай або рыцынай, наз. цэлулоідам. Тэрмапластычныя матэрыялы, не падгрымліваюць гарэнне. Вырабы з Э. добра паддаюцца мех. апрацоўцы, лёгка склейваюцца растваральнікамі (напр., ацэтонам) або кляямі, якія маюць у сабе растваралыіік. і паліруюцца. Выкарыстоўваюць у вытвсці труб для перапампоўвання прыроднага газу, дэталей аўгамабіляў, самалётаў, суднаў (штурвалы, прыборныя шчьгткі. ручкі). тэлеф. апаратаў, радыё і тэлепрыёммікаў, мед. інструментаў. цацак і інш.; празрыстыя лісты з Э. — ахоўныя і назіральныя экраны, напр., пры рабоце з радыеактыўнымі злучэннямі. Вырабы з Э. прыдатныя для работы ў экстрэмальных умовах Архгыкі і тропікаў. У ЗША Э. выпускаюць пад назвай тэнайт, у Вялікабрытаніі — дэксел, у Германіі — цэлідор.
ЭТРЎСКІ (лац. Etrusci. Tusci, грэч. Tyrsenoi, саманазва rasna), старажытныя шіямёны, якія ў 1м тыс. да н.э. насялялі ПнЗ Апенінскага пва (вобласць Этрурыя, цяпер Таскана) і стварылі развітую цывілізацыю, якая папярэднічала рымскай. Сучасная навука лічыць, што Э. сфарміраваліся ў Італіі ў выніку складаных узаемаадносін мясц. і прышлых этн. груп, гал. чынам з Усходу. Іх этн. фарміраванне завяршылася да 8 ст. да н.э. У 7 ст. да н.э. ў Э. існавалі гарадыдзяржавы на чале з царамі, якія засяроджвалі ў сваіх руках ваен., адм. і жрэцкую ўладу. У канцы 7 ст. да н.э. ўзніюіа канфедэрацыя 12 гарадоў (Веі, Цэрэ, Тарквініі, Вальсініі, Ветулонія і інш.), на чале якой стаяў вышэйшы магістрат і жрэц аднаго з гарадоў. У 6 ст. да н.э. Э. авалодалі Кампаніяй, далінай р. По і засн. там калоніі. Паводле падання, этруская дынастыя Тарквініяў правіла ў 616—509 да н.э. ў Рыме. У канцы 6 — пач. 5 ст. да н.э. ўлада перайішіа да арыстакратыі, вышэйшыя выбарныя пасады замяшчаліся вузкім колам асоб. У саюзе з Карфагенам Э. каля 535 да н.э. перамаглі грэкаўфакейцаў, выцеснілі іх з Корсікі, непадзельна ўладарылі на Тырэнскім моры і пашырылі ўплыў на ўсю тэр. Італіі. Аднак сац. супярэчнасці, адпор насельніцтва залежных зямель, знешнія напады (грэкаў у 524 і 474 да н.э., рымлян каля 509 да н.э., самнітаў у 423 да н.э., галаў каля 400 да н.э.) аслабілі канфедэрацыю Э. У 3 ст. да н.э. ўся тэр. Э. трапіла пад уладу Рыма, хоць да 1 ст. да н.э. этрус
Да арт. Этрускі. Фрагмент статуі Гермеса з храма Апалона ў Веях. Каля 500 да н.э.
Да арт. Этрускі. Залатыя ўпрыгожанні. 6—5 ст. да н.э.
кія гарады зберагалі свой паліт. лад, культавыя ўстановы і культ. адметнасць. Хуткая раманізацыя Э. адбылася пасля перамогі Сулы (1 ст. да н.э.) і падзелу Этрурыі.
Мастацтва Э. звязана са стараж.італійскай культурай Вілановы (9—5 ст. да н.э.), а таксама з інш. рэгіёнамі Усх. Міжземнамор’я (Стараж. Грэцыя,
Да арт. Этрускі. Грабніца з г. Чэрветэры. 7 ст. ла н.э.
М.Азія, Сірыя, Фінікія). Пры будве Э. выкарыстоўвалі клінчатыя аркі (вароты ў Перуджы) і скляпенні (несапраўдныя ступеньчатыя ў 7—6 ст. да н.э. і паўцыркульныя ў 3—2 ст. да н.э.). Захаваліся рэшткі