• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    адавальнення заключаецца ў стане гармоніі, цішыні і спакоі духу. У этыцы Арыстоцеля шчасце — канчатковая мэта і вынік чалавечага дзеяння, якое накіроўваецца праз розум і прыводзіць не толькі да дасканалага жыцця, але і да ўдасканалення самога чалавека. Эпікур пад шчасцем разумеў задавальненне, a няшчасце бачыў у пакутах; гэта набліжала яго погляды да геданізму, які развіваўся адначасова з Э. Прадстаўнікі некаторых кірункаў этычнай думкі (кінікі, стоікі) асобна вылучалі ў якасці перадумовы шчасця неабходнасць барацьбы са злом і адмоўнымі схільнасцямі чалавека. Стараж.грэч. Э. быў у значнай меры абстрактны, хоць і адпавядаў высокаму стану развіцця філас.этычнай думкі. У той жа час ён меў у сабе важны станоўчы момант — палажэнне, што шчасце залежыць ад актыўнага стаўлення чалавека ды жыцця, ад яго ўласных намаганняў, якія павінны накіроўвацца разумнымі этычнымі ідэямі. Т.ч., Э. процістаяў фаталізму.
      У новы час ідэі Э. ўспрынялі і развівалі Б.Спіноза. К.Гельвецый. П.Гольбах. Напр., Спіноза сцвярджаў. што кожны павінен дзейнічаць у адпаведнасці са сваёй прыродай незалежна ад знешніх уплываў; такія дзеянні адкрываюць чалавеку шлях да самага высокага шчасця — пазнання Бога і містычнага
    
    ЭЎКОМІЯ
    
    187
    
    спалучэння з ім. Гельвецый. схіляючыся да больш геданістычнага і эгаістычнага разумення шчасця. прытрымліваўся думкі, што паколькі людзі імкнуцца да прыемнасцей. то і маральнасць павінна падпарадкоувацца закону чалавечага інтарэсу. Гольбах звязваў уяўленні аб шчасці з засваеннем людзьмі філас,навук. ісцін і дзейнасцю выдатных асоб. Ідэі франц. філосафаў знайшлі свой працяг у англ. утылітарызме. В.І.Боўш.
    
    ЭЎКАЛІПТ (Eucalyptus), род кветкавых раслін сям. міртавых. Каля 500 відаў. Пашыраны пераважна ў Аўстраліі і Тасманіі. Уваходзяць у склад усіх тыпаў лясоў — ад вільготных да сухіх. 3за хуткага росту (за год прырост да 5 м) і вял. масы каштоўнай драўніны культывуюць у субтропіках і тропіках.
       Кусты і пераважна вечназялёныя дрэвы выш. да 100 м. Жывуць да 500 гадоў. Кара разнастайная — гладкая. валакністая, лускаватая. складкаватая і інш. (відавая адзнака). Лісце звычайна пахучае. ад круглаватага да ланцэтнага, павернутае рабром да сонца, не дае ценю. Кветкі ў суквеццях або адзіночныя. Плод — каробачка. Драўніна цяжкая. ад белаватай да йёмначырв.. устойлівая да гніення: выкарыстоўваецца ў будве. на піламатэрыялы. паперу. паліва. Кара мае дубільяыя рэчывы. лісце — эўкаліптавы алей, які выкарыстоўваецца ў тэхніцы. медыцыне і парфумерыі. Вырошчваюць як дэкаратыуныя. для замацавання глебы. з меліярацыйнымі мэтамі. у т.л. для барацьбы з малярыяй.
    Дз.І. Траццякоў.
    
    
    
    Эўкаліпт шарападобны.
    
    ЭЎКАЛІПТАВЫ АЛЁЙ, натуральны эфірны алей, які атрымліваюць з лісця і маладых парасткаў розных відаў эўкаліпту.
      Бясколерная вадкасць з характэрным камфорнаэфірным пахам і халадзільным смакам. Шчыльнасць 0,905 — 0,926 г/см’ (15 °C). He раствараецца ў вадзе. раствараецца ў спіртах. Асн. кампаненты — цьшеол (70—75%), пінен. Выкарыстоўваюць у медыцыне і парфумерыі.
    
    ЭЎКАРЫЁТЫ (ад грэч. eu добра + karyon ядро), арганізмы. якія маюць у
    
    
    сваіх клетках марфалагічна аформленае ядро. Да Э. адносяцца адна і шматклетачныя расл. і жывёльныя арганізмы, грыбы. У сістэматыцы Э. вылучаюць у надцарства і проціпастаўляюць пракарыётам.
       Ядро аддзелена ад цытаплазмы ядзернай абалонкай і мае храмасомы. якія складаюцца з дэзоксірыбануклеінавай кіслаты і бялкоў (гістоны і інш.). У цытаплазме Э. ёсць клетачныя арганоіды: мітахондрыі. пластыды, Гольджы комплекс і інш. Клеткі часта маюць жгуцікі і раснічкі складанай будовы. Э. не фіксуюць атм. азот; аэробныя арганізмы або рэдка другасныя анаэробныя арганізмы. У большасці Э. — палавы працэс, у выніку якога ядры 2 клетак зліваюцца. потым адбываецца рэдукцыйнае дзяленне аплодненай клеткі.
    
    ЭЎКЛАЗ (ад грэч. eu добра + klasis ломка, расколванне), мінерал падкласа астраўных сілікатаў, гідраксідсілікат берылію і алюмінію, AhBej [SiO4]2(OH)2. Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Утварае крышталі пласціністыя, таблітчастыя, прызматычныя шматіранныя, агрэгаты снопападобныя і паўсферычнай формы.
       Афарбоўка бясколерная, белая. блакітная. сіняя, жоўтая. ізумрудназялёная і інш. Празрысты. Цв. 7.5. ІІІчыльн. каля 3.1 г/см’. Трапляецца ў пустотах пегматьтгаў, кварцавых жылах. грэйзенах: у экзагенных умовах — у алмазаносных і залатаносных пясках. Э. — адзін з гал. кампанентаў берыліевых
    
    
    
    
    Эўклаз
    
    
    
    
    руд. Выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе як каштоўны камень. Радовішчы ў Швецыі. Эквадоры, Індыі, Танзаніі. Нарвегіі, Расіі і інш.
    
    ЭЎКЛІД (Eukleides; 3 ст. да н.э.), старажытнагрэчаскі матэматык. Працаваў у Александрыі. Навук. даследаванні па матэматыцы, астраноміі, оптыцы, тэорыі музыкі. Гал. праца — «Асновы» (у латынізаванай форме — «Элементы») складалася з 15 кніг і ўключала элементарную геаметрыю (гл. Эўклідава геаметрыя, Эўклідава прастора), тэорыю
    
    
    
    лікаў, метады вызначэння плошчаў і аб’ёмаў, элементы тэорыі лімітаў і інш. У ёй падведзены вынікі развіцця антычнай матэматыкі і закладзены фундамент для далейшых матэм. даследаванняў.
      Тв.: Рус. пер. — Начала Евклнда. Кн. 1— 15. М.; Л.. 1948—50.
      Літ.: Ван дер Варден Б.Л. Пробуждаюіцаяся наука: Математнка Древнего Егнпта. Вавнлона н Грецнн: Пер. с гол. М.. 1959.
    
    
    Эўклід.
    
    ЭЎКЛІДАВА ГЕАМЕТРЫЯ. геаметрычная тэорыя, якая аксіяматычным метадам вывучае найпрасцейшыя прасторавыя формы і прасторавыя суадносіны. Грунтуецца на сістэме аксіём, выкладзенай у «Асновах» Эўкліда (3 ст. да н.э.).
      Узнікла як сукупнасць абстрактных уяўленняў аб будове рэальнай прасторы. Mae 5 груп аксіём, якія без доказаў вызначаюць зыходныя суадносіны (прыналежнасць. парадак. рух, неперарыўнасць. паралельнасць) паміж невызначальнымі (першаснымі) паняццямі (пункт. прамая, плоскасць). Глыбокае вывучэнне аксіяматыкі Э.Г., у прыватнасці аксіёмы паралельнасці, прывяло да стварэння Лабачэўскага геаметрыі, Рымана геаметрыі. афіннай і праектыўнай геаметрыі. Развіццё прыродазнаўства. у т.л. з’яўленне адноснасці тэорыі. паказала, што Э.г. апісвае рэальную прастору толькі з пэўнай ступенню дакладнасці. Гл. таксама Абсалютная геаметрыя, Геаметрыя, Неэўклідавы геаметрыі, Прастора, Эўклідава прастора. А.А.Гусак.
    
    ЭЎКЛІДАВА ПРАСТОРА, прастора, уласцівасці якой вызначаюцца аксіёмамі эўклідавай геаметрыі. У больш агульным сэнсе — лмерная вектарная прастора, у якой для кожнай пары вектараў х і у ставіцца ў адпаведнасць сапраўдны лік — скалярны здабытак (х, у) гэтых вектараў, праз які вызначаюцйа модулі (даўжыні) векгараў, вугал паміж векгарамі, а таксама ўводзіцца паняцце артаганальнасці (векгары лічацца артаганальнымі, калі іх скалярны здабытак роўны нулю).
    
    ЭЎКОМІЯ (Eucommia), род кветкавых раслін сям. эўкоміевых. 1 від — Э. вязалістая, або кітайскае гутаперчавае дрэва (E.ulmoides). Пашырана пераважна ў горных субтрапічных лясах Кітая. Культывуецца ў краінах з умерана цёплым кліматам (у Кітаі з ранняга сярэдневякоўя).
    
    
    188 ЭЎПАТРЫДЫ
    
       Лістападнае двухдомнае дрэва выш. да 20 м. Лісце чаргаванае. зубчасгае, падобнае да лісця вяза. Кветкі ў суквеццях. Плод аднанасенны, крылаты. Усе ч. Э.. акрамя драўніны і насення, пранізаныя млечнікамі, якія напоўнены гугай — асн. кампанентам гутаперчы. Цвёрдая, жаўтаватая драўніна выкарыстоўваецца для вырабаў. Тэхн., лек.. дэкар. расліна.
    
    ЭЎПАТРЫДЫ (ад грэч. eupatridai літаральна — якія паходзяць ад высакародных бацькоў), родавая землеўладальніцкая арыстакратыя ў Стараж. Грэцыі; адна з' 3 (з геаморамі і дэміургамі) груп вольнага насельніцтва Афін. Паводле падання, заснаваны царом Тэзеем у 13 ст. да н.э. У 8—6 ст. да н.э. Э. авалодалі лепшымі ворнымі землямі, сканцэнтравалі ў сваім асяродцзі ўсю ўладу. 3 іх ліку штогод выбіралі калегію архонтаў, з Э. складаўся вышэйшы дзярж. орган — арэапаг. У выніку рэформ Салона (594 да н.э.) і Клісфена (510 да н.э.) Э. страцілі паліт. ўплыў і прывілеі.
    А.Г.Зельскі.
    
    ЭУПЛАІДЫЯ ў г е н е т ы ц ы, тое, што поліплаідыя.
    
    ЭЎРАЦЫЯЛЬНЫЯ (Eurotiales), парадак сумчатых грыбоў з групы парадкаў плектаміцэтаў. 3 сямействы: гімнааскавыя, эўроцыевыя, элафаміодтавыя. Каля 150 відаў. Пашыраны ўсюды. Большасць сапратрофы на субстратах расл. і жывёльнага паходжання, некат. віды — паразіты раслін, жывёл і чалавека.
       Пладовыя делы — клейстатэцыі, звычайна мікраскапічныя. на паверхні субстрату або апушчаныя ў яго. Сумкі ўтвараюцца групамі адкрыта ці ў клейстатэцыях. Вызваленне спор пасіўнае. Важнае значэнне ў жыццёвым цыкле мае канідыяльная стадыя. У многіх Э. палавая стадыя адсутнічае або трапляецца рэдка. Выкарыстоўваюцца ў мікрабіял. прамсці для атрымання арган. кт. ферментаў. антыбіётыкаў (сумчатыя стадыі аспергіла, пеніцыла). С.І.Бельская.
    
    ЭЎРЫБІЁНТЫ (ад грэч. eurys шырокі + біёнтў расліны і жывёлы, здольныя існаваць пры значных зменах факгараў навакольнага асяроддзя. Э. проціпастаўляюць стэнабіёнтам. Эўрыбіёнтнасць часцей праяўляецца да аднаго або некалькіх фактараў.
       Напр.. колюшка трохіголкавая. якая жыве ў прэсных вадаёмах Беларусі, малаадчувальная да ваганняў тры і канцэнтрацыі солей у морах. Многія наземныя арганізмы, якія жывуць ва ўмовах кантынент. клімату, здольныя вытрымліваць значныя ваганні тры (эўрытэрмныя арганізмы),. вільготнасці. сонечнай радыяцыі і інш. Э. маюць звычайна пашыраныя арэалы (напр.. воўк. дамавая мыш. ліс звычайны, трыснёг, хвоя) і дамінуюць у адпаведных экасістэмах.
    
    ЭЎРЫГАЛІННЫЯ ЖЫВЁЛЫ (ад грэч eurys шырокі + halinos салёны), водныя або глебавыя жывёлы, здольныя існаваць пры шырокіх дыяпазонах салёнасці асяроддзя. Да іх адносяцца многія насельнікі марской літаралі (салёнасць каля 35%о), эстуарыяў рэк, сала
    
    
    наватаводных (5—35%о) і ультрасалёных (50—250%о) вадаёмаў, праходныя рыбы, якія нерастуюць у прэснай вадзе (салёнасць менш за 5%о). Рачок артэмія пераносіць нават часовае апрасненне і салёнасць да 250%о. Здольнасць Э.ж. існаваць у водах з рознай салёнасцю забяспечваецца механізмамі осмарэгуляцыі.
    
    ЭЎРЫКА (ад грэч. heureka я знайшоў), 1) паводле падання, так усклікнуў Архімед, калі адкрыў асн. закон гідрастатыкі (гл. Архімеда закон). 2) У пераносным сэнсе — вокліч, які выражае задавальненне, радасць пры рашэнні складанай задачы, пры якімн. адкрыцці, знойдзенай удалай творчай думцы, узнікненні новай ідэі.
    
    ЭЎРЫПАНТЫДЫ. Е ў р ы п а н т ы д ы (грэч. Eurypontidai). царская дынастыя ў Спарце ў 11—2 ст. да н.э. Заснавальнік — легендарны цар Эўрыпонт. Захаваліся спісы цароў гэтай дынастыі ў Герадота і Паўсанія. Гістарычна засведчаны асобы цароў толькі з канца 8 ст. да н.э., з якіх найб. вядомы Леатыхід II (перамог персаў каля Мікале ў 479 да н.э.), яго сын Архідам (ваяваў з афінамі ў Пелапанескай вайне), Агесілай (прэтэндаваў на гегемонію ў Элалзе), Aric IV (рэфарматар 3 ст. да н.э.). А.Г.Зельскі.