Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
Тв.: Охрана прнродной среды как фактор сохранення здоровья людей // Советскнй образ жнзнн: содсржанне, структура, дннамнка. Мн., 1980; Гуманнзм советского образа жнзнв. Мн., 1980; Прнродные ресурсы Белорусского Полесья н соцнальное развнтяе регнона // Соцмальные аспекты экологвн. Мн., 1983; Окружаюшая среда как естественное условне жнзнв людей // Там жа; Экологнчес
кне потребностн: сушность, дннамнка, перспектнвы. Мн., 1991. В.І.Боўш.
ЖЫРКЕВІЧ Аляксандр Уладзіміравіч (псеўд. А.Н і в і н; 29.11.1857, г. Люцын Віцебскай губ., цяпер г. Лудза, Латвія — 13.7.1927), пісьменнік, ваенны юрыст, калекцыянер. Скончыў Пецярбургскую ваеннаюрыд. акадэмію (1888). Служыў у Віленскім ваеннаакруговым судзе. 3 мая 1908 ген.маёр і ваен. суддзя. У знак пратэсту супраць увядзення смяротнага пакарання для палітвязняў у ліст. 1908 падаў у адстаўку. Пісаў апавяданні і вершы, якія змяшчаў у час. «Вестннк Европы» і інш. выданнях. Сябар І.Я.Рэпіна, неаднаразова гасціў у яго маёнтку Здраўнёва; мастак намаляваў яго партрэт. Аповесць Ж. «У шпіталі» падштурхнула Рэпіна да напісання карціны «Дуэль» (1896). У 1915—26 жыў у Сімбірску, запісаў успаміны чув. асветніка І.Я.Якаўлева, якія надрукаваны ў кн. «Мае сустрэчы з Якаўлевым» (1998). Калекцыяніраваў творы рас. і замежных мастакоў, у т.л. І.Я Рэпіна, В.А.Трапініна, А.А.Іванова, I І.Шышкіна, І.К.Айвазоўскага, Э.Месанье, Н.Пусэна і інш., якія ў 1922 перадаў у музей Сімбірска. Архіў Ж. (8,5 тыс. старонак дзённіка, 4,5 тыс. лістоў і фотаздымкаў) захоўваецца ў музеі Л.Талстога ў Маскве. ЮВБяжэнаў
ЖЙБІТ Рыгор Аўдзеевіч (н. 10.10.1928, в. Ліствін Хойнійкага рна Гомельскай вобл.), бел. філосаф. Др філас. н. (2003). Скончыў Вышэйшае ваеннамарское вучылішча імя Фрунзе ў Ленінградзе (1951). 3 1951 на камандных пасадах на баявых караблях Паўн., Ціхаакіянскага і Чарнаморскага флатоў. 3 1972 у Інце філасофіі і права АН Беларусі. 3 1980 вучоны сакратар Аддз. грамадскіх навук АН Беларусі. 3 1982 у Інце філасофіі Нац. АН Беларусі (з 1992 заг. аддзела фундаментальных міждысцыплінарных праблем арганізацыі і кіравання). Навук. працы па агульнасістэмных праблемах арганізацыі і кіравання, асновах агульнай тэорыі кадраў, масавых камунікацый, метадалогіі і практыкі адукац.выхаваўчай дзейнасці. Заснавальнік і старшыня прэзідыума Міжнар. акадэміі арганізац. і кіраўніцкіх навук (з 1994), старшыня міжнар. рэдакцыйнага савета час. «Органнзацня н управленне» (з 2000).
Тв:. Комплексное планнрованне н управленне развнтнем коллектнвов н регмонов: (Фнлос.соцнол. аспект). Мн., 1983; Органвзацвонноуправленческая деятельность: Пробл. н перспектввы развнтня. Мн., 1983; Органнзацня м управленне как фундаментальная межднсцнплннарная проблема закономерно возрастаюшей значнмоств. Мн., 1993; Канцэптуальныя асновы арганізацыйнакіраўніцкай дзейнасці ў сферы адукацыі // Адукацыя і выхаванне. 1994. № 2—4; Кадровый потенцнал как главный резерв обшества. Мн., 1999; Формнрованве концепцнн обшечеловеческого дома как первоочередная глобальная междмсцнплвнарная проблема современной наукн // Органвзацня н управленне. 2000. № 4; Органнзацнонноуправленческая деятельность: опыт снстемного аналнза н сннтеза соцяальнофвлософского н экономнкоправового аспектов. Мн., 2003.
ЗАБАЎСКІ Мікалай Міхайлавіч (н. 10.11.1953, г. Мар’іна Горка Мінскай вобл.), бел. гісторык. Др гіст. н. (2000). Скончыў Мінскі пед. інт (1979). Выкладаў у Мінскім пед. вучылішчы. 3 1987 у Інце гісторыі АН Беларусі, з 1993 у Бел. пед. унце (з 2002 заг. кафедры тэорыі і гісторыі культуры). Даследуе паліт. і культ. развіццё Беларусі ў 2й пал. 19 — пач. 20 ст. Адзін з аўтараў зб. «Культурнанацыянальныя працэсы на Беларусі ў другой палове XIX — пачатку XX ст.» (вып. 1—2, 1998).
Тв:. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906—1917 гг.). Мн., 1998 (разам з У.С.Пуцік); Расійская Дзяржаўная дума ў грамадскапалітычным жыцці Беларусі (1906—1917 гг.). Мн., 1999; Буржуазныя рэформы ў Беларусі ў другой палове XIX — пачатку XX ст. Мн., 2004 (разам з А.Ф.Рацько).
ЗАБАЎСКІ Міхаіл Цімафеевіч (н. 13.8.1935, в. Турэц Карэліцкага рна Гродзенскай вобл.), бел. вучоны ў галіне тэхналогіі машынабудавання. Канд. тэхн. н (1978). Засл. работнік прамсці Беларусі (1999). Скончыў Бел. тэхнал. інт (I960). 3 1960 на Мінскім здзе аўтам. ліній. 3 1971 у ЦКБ АН Беларусі (нач. доследнай вытвсці). 3 1978 у НДІ парашковай металургіі. Навук. працы па праблемах парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў. Распрацаваў тэхналогію вырабу алмазнага інструменту для фінішнай апрацоўкі звышцвёрдых матэрыялаў.
Тв:. Алмазноабразнвная обработка н упрочненме нзделнй в магннтном поле. Мн., 1988 (у сааўт.); Оценка эксплуатацнонных свойств пормстой металлвческой связкя алмазного ннструмента (разам з Л.М.Кажурам, А.У.Дымарам) // Весці АН Беларусі. Сер. фіз.тэхн. навук. 1997. № 3. А.В.Нікіфараў.
ЗАБРбДСКІ Эдуард Андрэевіч (н. 20.8.1939, в. Рубеж Слуцкага рна Мінскай вобл.), бел. гісторык і палітолаг. Др гіст. н. (1987), праф. (1995). Скончыў БДУ (1966). 3 1963 на камсамольскай і парт. рабоце, з 1971 у Інце гісторыі партыі пры ЦК КПБ, адначасова выкладаў у мінскіх Вышэйшай парт. школе і радыётэхн. інце. 3 1991 у Бел. н.д. цэнтры дакументазнаўства і архіўнай справы, адначасова дэкан юрыд. фта Гуманіт.эканам. інта. 3 1993 у Бел. унце інфарматыкі і радыёэлектронікі, з 1999 нам. дырэктара філіяла Маск. сац. унта (з 2003 заг. кафедры). Даследуе гісторыю рабочага класа, дзярж. будаўніцтва, праблемы навуковатэхн., эканам. і сац. палітыкі, каланізацыйнаперасяленчыя працэсы, паліт. ідэалогію. Аўтар прац «Камуністы новабудоўляў» (1973), «Развіццё сацыялістычнага спаборніцтва ў прамысловасці» (1983), адзін з аўтараў «Гісторыі Беларусі» (1998, 2000, 2003).
Тв.: Каланізацыйнаперасяленчыя працэсы ў Беларусі ў 20—30я гг. // Бел. гіст. часоп. 1993. № 4.
ЗАВАДА Мікалай Васілевіч (н. 20.5.1950, г. Макееўка, Украіна), бел. вучоны ў галіне хірургіі. Др мед. н. (1998). Чл. Еўрап. асацыяцыі хірургаў. Скончыў Мін
ЗАМКАВЫ 387
скі мед. інт (1973). 3 1977 у Мінскай гар. клінічнай бальніцы (заг. хірург. аддзялення). 3 1981 у Бел. інце ўдасканалення ўрачоў (з 2000 заг. кафедры). Навук. працы па хірург. лячэнні вострага халецыстыту, сепсісу і інш. Адзін з першых на Беларусі асвоіў лапараскапічныя аперацыі.
Тв.: Хнрургмческнй сепснс. Мн., 2003 (разам з Ю.М.Гаіным, С.А.Аляксеевым).
ЗАВАДСКАЯ Маргарыта Іванаўна (н. 30.10.1941, г. Екацярынбург, Расія), бел. вучоны ў галіне арган. і біяарган. хіміі. Канд. хім. н. (1971). Вынаходнік СССР (1980). Скончыла БДУ (1964). 3 1959 у Інце фізікі, з 1963 у Інце фіз.арган. хіміі, з 1974 у Інце біяарган. хіміі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па сінтэзе брасінастэроідаў — прыродных гармонаў раслін, тэхналогіі іх атрымання, распрацоўцы і ўкараненні прэпаратаў на іх аснове ў практыку сельскай гаспадаркі. Дзярж. прэмія Беларусі 1996.
Тв.: Новый подход к формнрованню полнфункцнональной боковой цепн стерондов (у сааўт.) // Докл. AH СССР. 1987. Т. 297, №2; Стереоселектнвный сннтез 20(гпдрофурял)стерондов через пронзводные нзоксазола (у сааўт.) // Журн. орган. хнмнн. 1996. Т. 32, №6; Synthesis of C=5’=alkyl substituted 17spirofuran 19norsteroids (y сааўт.) // Steroids. 2001. Vol. 66.
ЗАВбДНІК Ілья Барысавіч (н. 23.6.1956, г. Гродна), бел. вучоны ў галіне біяфізікі. Др біял. н. (1997). Праф. Гродзенскага аграрнага (1998—2003) і Гродзенскага (з 2001) унтаў. Скончыў Гродзенскі пед. інт (1977). 3 1977 у Інце біяхіміі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па вывучэнні структуры, функцыян. уласцівасцей, стабільнасці біял. мембран і механізмаў акісляльнага стрэсу ў клетках млекакормячых.
Тв:. Hypochlorous acid damages erythrocyte membrane proteins and alters lipid bilayer structure and fluidity (y сааўт.) // Free Radic Biol. Med. 2001. Vol. 30, №4; Hypochlorous acid inhibits glutathione Sconjugate export from human erythrocytes (y сааўт.) // Biochim Biophys. Acta. 2002. Vol. 1564.
ЗАГРЛЎСКІ Валерый Інакенцьевіч (н. 30.4.1948, г. Томск, Расія), бел. педагог. Др пед. н. (1994), праф. (1995). Члкар. Бел. акадэміі адукацыі (1999) і Бел. інж. акадэміі (2001). Скончыў Інт фіз. культуры імя П.Ф.Лесгафта ў С.Пецярбургу (1970). 3 1970 трэнервыкладчык у школах г. Арзамас і Томск, з 1973 у Томскім пед. інце (у 1993—94 заг. кафедры). 3 1995 у Магілёўскім унце імя А.А.Куляшова (з 1998 заг. кафедры). Навук. працы па распрацоўцы канструктыўных матэм. мадэлей сінтэзу рухаў біямех. сістэм, пабудове аптымальнай тэхнікі спарт. практыкаванняў у выліч. эксперыменце на ПЭВМ.
Тв:. Моделн аналнза двнженнй бнохпмнческнх снстем. Томск, 1990; Программмрованное обученне в гнмнастнке с нспользованнем средств компьютерной техннкн. Томск, 1990 (разам з А.І.Загрэўскім); Расчетные моделн кннематнкм н дннамнкп бномеханнческнх снстем. Томск, 1999; Построенне оптнмальной технпкн спортнвных упражненнй в
вычнслнтельном эксперпменте на ПЭВМ. Могнлев, 2000 (у сааўт.); Бномеханнка фнзнческнх упражненнй. Могнлев, 2003.
ЗАДВбРНАЯ Алена Генадзіеўна (н. 2.1.1964, г. Лыткарына Маскоўскай вобл.), бел. мовазнавец. Др філал. н. (2001). Скончыла БДУ (1986), дзе і працавала ў 1990—2001. 3 2001 праф. Мінскага лінгвістычнага унта. Даследуе праблемы агульнага мовазнаўства, камунікатыўнай лінгвістыкі, прагматыкі дыскурсу. Аўтар манаграфіі «Суб’ект выказвання і дыскурсу: чалавек, які гаворыць і мысліць» (2000), сааўтар падручнікаў па бел. і рус. мовах і інш.
ЗАЙКА Валерый Анатолевіч (н. 17.4.1940, в. Вераскава Навагрудскага рна Гродзенскай вобл.), бел. вучоны ў галіне радыёэлектронікі і інфарматыкі. Др тэхн. н. (2001). Скончыў Харкаўскі авіяц. інт (1963). 3 1963 у СКБ Мінскага электрамех, зда, у 1970—72 у выліч. цэнтры Дзяржплана Беларусі. 3 1974 у Інце электронікі Нац. АН Беларусі. Адначасова з 2002 у Бел. нац. тэхн. унце. Навук. працы па аўтаматызацыі навук. даследаванняў, натурных эксперыментаў і выпрабаванняў узораў новай тэхнікі. Распрацаваў шэраг бартавых аўтаматызаваных сістэм для маніторынгу навакольнага асяроддзя і выпрабаванняў складаных радыёэлектронных прылад для лятальных апаратаў.
Тв:. Средства автоматнзацнн нзмереннй, контроля н управлення. Мн., 1984 (у сааўт.); Цмфровая регнстрацня н экспрессаналнз в натурном экспернменте. Мн., 1988; Спстемы вводавывода в натурном экспернменте. Мн., 1993. М.П.Савік.
ЗАКРЖЙЎСКІ Пётр Іосіфавіч (2.6.1920, г. Бабруйск Магілёўскай вобл. — 16.6.1996), бел. вучоны ў галіне меліярацыі. Др тэхн. н. (1990). Скончыў БСГА (1953). 3 1957 у Бел. НДІ меліярацыі і воднай гаспадаркі (з 1960 заг. лабараторыі). Распрацаваў і даследаваў асушальнаўвільгатняльныя м