• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 8

    Беларуская энцыклапедыя Т. 8


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 576с.
    Мінск 1999
    1210.73 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
      Літ.: Б е л а в я н Н.Н. Боевые катера. М., 1987; III е р ш о в АП. йсторяя военного кораблестроеняя с древнейшлх времен я до нашях дней. СПб., 1994; Шярокорад A Речные лянкоры // Bonn. 1996. № 8.
    У.Я. Калаткоў Р К. Паўловіч.
    
    
    КАЎКА 181
    
    КАТЭХАЛАМІНЫ, фізіялагічна актыўныя рэчывы, што выконваюць ролю хім, пасрэднікаў (медыятараў і нейрагармонаў) у міжклетачных узаемадзеяннях; вытворныя піракатэхіну. Да прыродных К. адносяцца адрэналін, дафамін і норадрэналін. Метабалічны папярэднік К.дыоксіфенілаланін (LДОФА). Спецыялізаваныя для сакрэцыі К. нейроны маюць жывёлы з нерв. сістэмай. Найб. колькасць іх сінтэзуюцца і назапашваецца ў мазгавым слоі наднырачнікаў. К. адыгрываюць важную ролю ў нейрагумаральнай рэгуляцыі і нерв. трофіцы, удзельнічаюць у абмене рэчываў і прыстасавальных рэакцыях арганізма, забяспечваюць пастаянства ўнутр. асяроддзя і фізіял. функцый (гамеастаз). Парушэнні абмену К. ці іх неадэкватная сакрэцыя — адзін з патагенет. механізмаў некат. захворванняў.
    
    КАТЭХІЗІС (ад грэч. katechesis павучанне, вуснае настаўленне), 1) рэлігійная кніга; выкладанне асноў хрысц. веравучэння ў форме пытанняў і адказаў. Першапачаткова слова «К.» азначала вуснае настаўленне асоб, якія пераходзілі ў хрысціянства, перад прыняццем імі хрышчэння. 3 16 ст. К. — кніга, навуч. дапаможнік, мэта якога — агульнае рэліг. навучанне вернікаў. Пачатак такім выданням паклаў М. Лютэр, які ў 1529 надрукаваў «Малы катэхізіс». У 1566 у Ватыкане выдадзены «Рымскі катэхізіс», у якім выкладзена каталіцкая дактрына: сімвал веры, таінствы, дэкалог (10 запаведзей), гал. малітвы. У сярэдзіне 19 ст. правасл. мітрапаліт Філарэт (Драздоў) склаў «Прасторны катэхізіс», які доўгі час быў падручнікам па закону Божаму. На бел. мове ў 1562 выдадзены «Катэхізіс» С. Буднага, у 1783 —Л. Зізанія. Існуе некалькі варыянтаў К. Звычайна яны складаюцца з 3 частак: у 1й даюцца звесткі пра Бога і царкву, у 2й — этычныя настаўленні, у 3й апісаны сродкі атрымання божай міласці. 2) У перан. сэнсе — твор, напісаны ў форме пьпанняў і адказаў.
    А.А. Цітавец.
    
    КАТЭХІНЫ, арганічныя злучэнні расліннага паходжання з групы флаваноідаў; вытворныя флавану. Пашыраны ў прыродзе катэхін, калакатэхін, катэхінгалат, галакатэхінгалат, ёсць у многіх раслінах, асабліва ў лісці чаю, вінаграднай лазе, зернях какавы. Раствараюцца ў вадзе і спірце. Пры полімерызацыі ўтвараюць дубільныя рэчывы. Маюць высокую біял. актыўнасць (умацоўваюць сценкі капіляраў, спрыяюць засваенню аскарбінавай кіслаты), антыакісляльныя, антымікробныя антысклера
    
    
    Малы браніраваны катэр Дняпроўскай ваеннай флатыліі.
    
    тычныя ўласцівасці. Выкарыстоўваюцца ў медыцыне і харч. прамсці.
    КАЎРЫ (інд. kauri), невялікая ракавіна марскога малюска (даўж. 1—2,5 см). У стараж. часы К. выкарыстоўваліся як упрыгожанні і грашовы сродак у народаў Азіі, Афрыкі, Акіяніі (да пач. 20 ст.), Еўропы. Як грошы ў Афрыцы вядомы ў 11—12 ст. У 17—18 ст. тэрыторыя іх выкарыстання пашыралася, у сярэдзіне 19 ст. у Зах. Афрыцы зафіксаваны іх курс: 1 талер = 2500 ракавін, у народаў Індыйскага акіяна 1 рупія = = 2500—12 000 К. На Беларусі К. выяўлены пры раскопках сярод знаходак 12 ст. (Гродзенскі Стары замак, Полацк і інш.) і 15—16 ст. (Панямонне). Звычайна К. мелі адтуліну для нанізвання на шнур. Магчыма, К. выкарыстоўваліся на тэр. Беларусі як грошы у безманетны перыяд (2я пал. 11—13 ст.).
    
    
    Каралі з кауры, бронзавыя пярсцёнак і бранзалет 12 ст. з Полацкага гарадзйпча.
    
    КАЎБАСНАЕ ДРЭВА (Kigelia pinnata), кветкавая расліна сям. бігноніевых. Пашырана ў трапічнай Афрыцы.
      Дрэва з шырокай цяністай кронай, лісце ў сухі сезон ападае. Цвіце перад ці ў час распускання лісця буйнымі чырв. кветкамі, што апыляюцца птушкамінектарніцамі. Плод — буйная каробачка (даўж. 30—60 см,’таўшчыня 7—9 см), якая па форме і колеру нагадвае ліверную каўбасу (адсюль назва), мае доўгую, амаль да зямлі, кветаножку.
    КАЎБАСНЫЯ ВЫРАБЫ, харчовыя прадукты з папярэдне апрацаваных мяса, тлушчаў і інш. сыравіны жывёльнага і расліннага паходжання. Адрозніваюць К. в. вараныя (у т. л. сасіскі і сардэлькі), паўвэнджаныя, вэнджаныя, варанавэнджаныя, ліверныя, крывяныя, сальцісоны, вантрабянкі, паштэты і студзені. Да К. в. адносяць таксама вэнджаніну.
    
    
      Сыравінай для К. в. служаць нятлустая ялавічына, свініна, сала, часам бараніна і мяса птушкі, каніна, субпрадукты (печань, мазгі, сэрца, рубец і ініп.). Сыравіна праходзіць мех апрацоўку (выдаленне невдомых і малапажыўных частак, здрабненне) і фізіка хім. апрацоўку (саленне, выспяванне, абсмажванне, варку, вэнджанне). У каўбасны фарш дадаюць плазму харч. крыві, неразведзенае і абястлушчанае малако, малочны бялок, муку, крухмал, крупы, яйцы, а таксама соль, цукар, спецыі, вострыя прьшравы. Выкарыстоўваюць кішачныя і штучныя (бялковыя, з цэлюлозы, палімерных плёнак) абалонкі (некаторыя вырабы фармуюць без абалонак), К. в. выпускаюцца і ў выглядзе кансерваў. Вядомыя са старажытнасці. Ў Стараж. Грэцыі невял каўбаскі і напханыя свіныя страўнікі служылі закускай, у Рыме былі вядомыя вараныя каўбасы, маленькія вэнджаныя каўбаскі, свіныя каўбаскі колцам і ланцужком. 3 сярэдневякоўя К. в. сталі пашыранай стравай.
    КАЎБОЙ (англ. cowboy ад cow карова + boy хлопец), конны пастух у зах. штатах ЗША.
    КАЎБбЙСКІ ФІЛЬМ, гл. Вестэрн.
    КАЎГАНКА Мікалай Уладзіміравіч (н. 8.8.1954, в. Арабнікі Пружанскага рна Брэсцкай вобл.), бел. вучоны ў галіне хіміі прыродных рэчываў. Др хім. н. (1991). Скончыў БДУ (1977). 3 1977 у Інце біяарган. хіміі Нац. АН Беларусі. Навук працы па распрацоўцы новых метадаў сінтэзу біялагічна актыўных злучэнняў шэрагу гармонаў насякомых экдыстэроідаў і фітагармонаў брасінастэроідаў
      Тв.: Экднстеронды: Хнмня н бнол. актнвность. Мн., 1989 (разам з А.А Ахрэмам); Стеровды: Экол. функцнн. Мн., 1990 (з ім жа).
    КАУЗАЛГІЯ (ад грэч. kausis смыленне, пякота + algos боль), цяжкі балявы сіндром у чалавека, што развіваецца пры траўмах (пераважна раненнях) перыферычных нервовых ствалоў сярэдзіннага і вялікабярцовага нерваў. Характарызуецца інтэнсіўнымі пякучымі болямі скуры, сасударухальнымі і трафічнымі парушэннямі ў зоне інервацыі пашкоджанага нерва. Лячэнне тэрапеўт., фізіятэрапеўт., хірург. апрацоўка раны.
    КАУКА (Cauca), рака ў Калумбіі, левы прыток р. Магдалена. Даўж. 1350 км, пл. басейна каля 80 тыс. км². Пачынаецца на Пд Цэнтр. Кардыльеры, цячэ ў глыбокай тэктанічнай даліне паміж Цэнтр. і Зах. Кардыльерай, праразае горны масіў Анцьёкія, дзе ўтварае парогі і вадаспады, потым — па Прыкарыбскай нізіне, у шырокай даліне з пратокамі і азёрамі. Паводкі вясной і восенню. Сярэдні гадавы расход каля 2000 м³/с. Суднаходная на ўчастках ад г. Калі да г. Картага і ад г. Анцьёкія да вусця (усяго 620 км).
    КАЎКА Аляксей Канстанцінавіч (н. 20.9.1937, в. Машчаліна Чэрвеньскага рна Мінскай вобл.), бел. гісторык і літаратуразнавец, грамадскі дзеяч. Др філал. н. (1991), канд. гіст. н. (1971).
    
    182              КАЎКАЗ
    
    Скончыў БДУ (1961). Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1971). 3 1954 на культ.асв. і камсамольскай рабоце. У 1971 —79 і 1983—87 у Інце эканомікі сусв. сацыяліст. сістэмы АН СССР, у 1979—82 прадстаўнік Саюза сав. тваў дружбы і культ. сувязей з заграніцай, саветнік пасольства СССР у Полыпчы. 3 1987 гал. рэдактар час. «Советское славяноведенне», з 1989 у
    
    
    Інце сусв. лры імя М. Горкага Расійскай АН. Даследаваў гісторыю Польіпчы, польскага рабочага руху, савпольскіх адносін. 3 канца 1970х г. распрацоўвае праблемы адраджэння і станаўлення нац. самасвядомасці, творчасці Ф.Скарыны, Я.Купалы, К.Езавітава, І.Луцкевіча, В.Ластоўскага, М.М.Улашчыка і інш. Укладальнік літ,навук. штогоднікаў «Скарыніч» (вып. 1—3, 1991—97).
       Тв.: Польша: Огечество м соцналнзм. М., 1977; Тут мой народ: Францішак Скарына і бел. літ. XVI—пач. XX стст. Мн., 1989; Жывом! М.; Мн., 1997; Будам жыць! Пра тое самае. Мн.; М., 1998; Letter to russian friend = Пнсьмо русскому другу. London,. 1979.
    В.У. Скалабан.
    
    КАУКАЗ (паходжанне слова, магчыма, звязана з хецкім «казказ» — назва народа, які жыў на паўд. беразе Чорнага м.), тэрыторыя паміж Чорным, Азоўскім і Каспійскім морамі ад КумаМаныцкай упадзіны да паўд. часткі Армянскага нагор’я. У межах К. частка Расіі, Азербайджан, Арменія, Грузія, частка Турцыі і Ірана. Пл. больш за 500 тыс. км². Вылучаюць Паўн. К., Перадкаўказзе і Закаўказзе. У цэнтры — горная сістэма Вял. К., якая падзяляецца на Зах. К. (да Эльбруса), Цэнтр. К. (паміж Эльбрусам і Казбекам) і Усх. К. (на У ад Казбека). Вял. К. цягнецца ад Таманскага пва да Апшэронскага на 1500 км, шыр. 160—180 км. Восевую частку К. складаюць Галоўны, або Водападзельны, і Бакавы хрыбты, з вяршынямі больш за 5000 м (г. Эльбрус — 5642 м, Дыхтау — 5203 м, Шхара — 5068 м, Казбек — 5033 м). На Пн ад восевай зоны перадавыя хрыбты — Скалісты, Пашавы, Церскі, на Пд — Бзыбскі, Кадорскі, Рачынскі. Хрыбты Вял. К. вызначаюцца альпійскімі формамі рэльефу або маюць харакгар куэстаў. Рэльеф Перадкаўказзя раўнінны; у яго зах. ч. КубанаПрыазоўская нізіна, ва ўсходняй — Прыкаспійская нізіна, па
    
    
    між імі Стаўрапольскае ўзв. з выш. да 831 м. У цэнтры і на 3 Закаўказзя — сярэднягорны рэльеф; горныя хрыбты Малога К. (выш. да 3724 м, г. Гямыш) і Армянскае нагор’е (выш. да 5165 м, г. Вял. Арарат). На ПнЗ размешчана Калхідская, на У — КураАраксінская нізіны, на ПдУ — Ленкаранская нізіна і складкавыя Талышскія горы (выш. да 2492 м). Тэр. К. знаходзіцца ў межах Альпійскай складкавай вобласці. Утварэнне горнай сістэмы пачалося ў мезазоі, у кайназоі адбылося падняцце і фарміраванне горнага рэльефу, у антрапагене ў выніку амаладжэння гор склалася сучасная араграфічная структура К. Горныя хрыбты Вял. К. і масівы Малога К. складзены пераважна з палеазойскіх гранітоідаў. Пашыраны таксама юрскія, мелавыя, палеагенавыя адклады. Армянскае нагор’е ўкрыта вулканічнымі пародамі неагенавага і чацвярцічнага часу. Нізіны Перадкаўказзя і Калхідская нізіна характарызуюцца
    
    
    шырокім развіццём неагенавых і палеагенавых кантынентальных і марскіх адкладаў. Карысныя выкапні: нафта (Баку, Грозны, Майкоп), газ (Краснадарскі і Стаўрапольскі краі), жалеза (Дашкесан), вальфрам і малібдэн (Тырныауз), цынк, свінцовыя руды (Садон), буд. матэрыялы (граніт, габра, мармур, туф,