Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
На Беларусі даследаванні па К.о. праводзяцца ў Інце фізікі і Інце малекулярнай і атамнай фізікі Нац. АН, БДУ.
Літ.: Клаудер Дж.Р., Сударшан Э.К.Г. Основы квантовой ошнкн: Пер. с англ. М., 1970; Кнлмн С.Я.Квантовая оптнка: Поля н нх детектнрованне. Мн., 1990.
С.Я.Кілін.
КВАНТАВАЯ СТАТЫСТЫКА, раздзел статыстычнай фізікі, у якім вывучаюцца ўласцівасці сістэм тоесных мікрачасціц. Дала магчымасць тлумачыць многія фіз. з’явы, якія з пункту гледжання класічнай фізікі нельга было тлумачыць, напр., Планка закон выпрамянення абсалютна чорнага цела, электраправоднасць, цеплаёмістасць цвёрдых цел, звышцякучасць, звышправоднасць.
3 квантавай механікі вынікае, што энергія такой сістэмы мае дыскрэтныя значэнні, a хвалевыя функцыі, якія апісваюць розныя станы сістэмы мікрачасціц, сіметрычныя (гл. Бозе—Эйнштэйна статыстыка) або антысіметрычныя (гл. Фермі—Дзірака статыстыка) адносна перастановак часціц. В.Паўлі даказаў, што тып К.с. вызначаецца спінам часціц: часціцы з паўцэлым спінам (напр., элекгроны, нейтрына, пратоны) падпарадкоўваюцца К.с. Фермі—Дзірака (ферміёны), з цэлым спінам (напр., фатоны, альфачасціцы) — Бозе—Эйнштэйна (базоны). Пры высокіх трах квантавыя эфекты неістотныя і формулы размеркавання часціц (пры адёупіасці знешніх палёў) пераходзяць у класічнае Максвела размеркаванне. Пры дастаткова нізкіх трах амаль усе ніжнія станы ферміёнаў будуць запоўненымі (выраджаны фермігаз); базоны пры гэтых умовах імкнуцца перайсці ў стан з нулявым імпульсам (Боэе—Эйнштэйна кандэнсацыя). ЛЛ.Камароў. КВАНТАВАЯ ТЭбРЫЯ ПблЯ, рэлятывісцкая квантавая тэорыя элементарных часціц і іх узаемадзеянняў; адзін з асн. раздзелаў тэарэт. фізікі, у якім вывучаюцца агульныя законы будовы матэрыі на мікраўзроўні. У К.т.п. кожнаму тыпу элементарных часціц як першасных крыніц і пераносчыкаў фундаментальных узаемадзеянняў ставіцца ў адпаведнасць сваё другаснаквантаванае поле (гл. Другаснае квантаванне), якое апісваецца аператарнай хвалевай функцыяй Т (гл. Аператары, Хвалевая функцыя). Кампаненты Т пры замене каардынат прасторы—часу згодна з патрабаваннямі спец. адноснасці тэорыі пераўтвараюцца паводле прадстаўленняў групы Лорэнца (гл. Лорэнца пераўтва
КВАНТАВАЯ 209
рэнні). Функцыі свабодных палёў To раскладаюцца на плоскія хвалі дэ Бройля, якія апісваюць станы з вызначанай энергіяй і імпульсам: To =У (Спё** +
п
+Спе',кх), дзе К = p/h, р — 4мерны вектар энергііімпульсу часціцы, h — Планка пастаянная, х — вектар каардынатчасу, Cₙ і Сп — аператары паглынання і выпрамянення часціц у нейкім nм стане. Аператары задавальняюць перасіановачным суадносінам камугацыі (антыкамутацыі) і адпавядаюць часціцам цэлага (паўцэлага) спіна — базонам (ферміёнам), якія падпарадкоўваювда Бозе—Эйнштэйна (Фермі—Дзірака) статыстыцы. У К.т.п. кожнай часціцы адпавядае антычасціца, a квантаванае поле з’яўляецца сістзмай часціц і антычасціц. Тут няма закону захавання ліку часціц: пры ўзаемадзеянні яны могуць узаемна пераўтварацца адны ў другія (адны часціцы паглынаюцца, другія нараджаюцца). Стан квантаванага поля, у якім колькасць рэальных часціц роўная нулю, наз. вакуумам (гл. Вакуум у квантавай тэорыі поля).
Першай К.т.п. стала квантавая электрадынаміка. Яе ідэі і метады былі распаўсюджаны на ўсе элементарныя часціцы і выкарыстаны пры пабудове квантавапалявых тэорый слабага (Э.Фермі, 1934) і моцнага (І.Я.Там, Дз.Дз.Іваненка, Х.Юкава, 1932—35) узаемадзеянняў, якія, аднак, не вытрымалі выпрабавання часам. Таму значнае развівдё атрымалі аксіяматычны і іншыя падыходы ў К.т.п. Аднак толькі на падставе універсальнаіа дыяамічнага прьшцыпу калібровачнай інварыянтнасці пабудаваны сучасныя калібровачныя квантавапалявыя тэорыі электраслабага ўзаемадзеяння (С Вайнберг, Ш.Глэшаў, АСалам, 1967—71) і моцнага ўзаемадзеяння — кеантавая хромадынаміка (М.ГелМан, Вайнберг, Салам і інш., 1973), якія забяспечылі дастаткова добрую згоду тэорыі эксперьгментам. Першаснымі крыніцамі гэтых узаемадзеянняў сталі лептоны і кваркі, а іх лераносчыкамі — кванты адпаведных калібровачных палёў: фатон, 3 слабыя вектарныя базоны і 8 глюонаў. Далейшае развіццё К.т.п. звязваецца з канцэпцыяй адзінай тэорыі поля, суперсіметрыі, рашотак, струн, мембран і інш. Метады К.т.п. шырока выкарысгоўваюцца ў адз. фізіцы, тэорыі цвёрдага цела, опгыцы і спектраскапіі, квантавай электроніцы і інш.
На Беларусі пытанні К.т.п. распрацоўваюцца з 1944 у БДУ, пазней у Інце фізікі Нац. АН Беларусі (да пач. 1990х г. пад кіраўніцтвам Ф.І.Фёдарава). Пабудавана агульная каварыянтная тэорыя рзлятывісцкіх хвалевых ураўненняў 1га парадку, распрацаваны метад праекцыйных аператараў, з дапамогай уведзенай вектарнай параметрызацыі групы Лорэнца вырашаны многія пытанні рэлятывісцкай кінематыкі (Фёдараў, А.А.Богуш, Ю.А.Курачкін і інш.).
Літ.: Боголюбов Н.Н., Шлрков Д.В. Введенме в теорню квантованных полей. М., 1957; Федоров Ф.Я. Проекінвные операторы в теорнн элементарных частмц // Журн. экспернмент. н теорет. фнзнкн. 1958. Т. 35, вьш. 2; Яго ж Группа Лоренца. М., 1979; Ш в е б е р С. Введенне в релятнвнстскую квантовую теорлю поля: Пер. с англ. М., 1963; Ч е н г Т.П., Л н Л.Ф. Калмбровочные теормл в фнзнке элементарных частнц: Пер. с англ. М., 1987.
АА.Богуйі, Ф.І.Фёдараў.
КВАНТАВАЯ ХІМІЯ, раздзел тэарэт. хіміі, у якім вывучаюцца будова і ўласцівасці хім. злучэнняў, іх рэакцыйная здольнасць, кінетыка і механізм хім. рэакцый на аснове ўяўленняў і з дапамогай метадаў квантавай механікі.
Развівдё К.х. пачалося ў 1920—30я г., калі былі прапанаваны метады апісання будовы электронных абалонак малекул: метад валентных сувязей (В.Гайтлер і Ф.Лондан далі квантавахім. тлумачэнне кавалентнай сувязі ў малекуле вадароду, Дж. Слейтэр і Л.Полінг развілі іх падыход) і метад малекулярных арбіталей (асновы метаду распрацавалі Ф.Гунд, Р.Малікен, Д.Хартры і інш.), які стаў асноўным для апісання будовы элекгронных абалонак любых малекул, колькаснага разліку малекулярных структур, а таксама вызначэння сувязі паміж будовай малекул і іх рэакцыйнай здольнасцю. Квалтавахім. ўяўленні і метады выкарыстоўваюць пры вывучэнні высокамалекулярных злучэнняў і ў малекулярнай біялогіі.
Літ:. Ф л а р р н Р.Л. Квантовая хнмля: Введенне: Пер. с англ. М., 1985; Современные проблемы квантовой хлмнн: Методы квантовой хлмнл в теорнн межмолекулярных взаммодействмй н твердых тел. Л., 1987.
КВАНТАВАЯ ХРОМАДЫНАМІКА, квантавая калібровачная тэорыя ўзаемадзеяння кваркаў і глюонаў шляхам абмену паміж імі глюонамі; частка стандартнай мадэлі, якая ўключае эл.магн., слабое і моцнае ўзаемадзеянне («адказвае» за моцнае ўзаемадзеянне паміж кваркамі ў адронах і паміж адронамі). Пры гэтым кваркі маюць 3 колеры, a глюоны — 8.
Узнікла ў пач. 1970х г. на аснове ўяўленняў аб колеры кваркаў, партоннай мадэлі няпругкіх узаемадзеянняў (гл. Партоны) і апарата неабелевых калібровачных палёў. У адрозненне ад фатонаў глюоны ўзаемадзейнічаюць паміж сабой, адкуль вынікае, што эфектыўная канстанта сувязі на малых адлегласцях імкнецца да нуля (асіміггатычная свабода), а на вял. адлегласцях узрастае (магчымасць канфайнменту — запірання кваркаў і глюонаў унутры адронаў і іх адсутнасці ў свабодным стане). Кваркі і вьшрамененыя імі глюоны паза межамі вобласці канфайнменту пераўтвараюода ў струмені адронаў, што з’яўляецца эксперым. доказам існавання глюонаў. К.х. апісвае шырокі клас працэсаў узаемадзеяння з удзелам адронаў і ядраў пры высокіх і нізкіх энергіях, якія вядуць да такіх з’яў, як, напр., множныя працэсы нараджэння часціц, кваркглюонная плазма, вял. лакальныя флуктуацыі множнасці.
Літ.: Бабнчев ЛФ., Кувшннов В.Н., Ф е д о р о в Ф.Н. Квантовая хромодннамнка в матрмчном формалнзме уравненмй первого порядка // Докл. AH СССР. 1981. Т. 259, № 1; Н н д у р а й н Ф. Квантовая хромодннамнка: Пер. с англ. М., 1986.
В.І.Куўшынаў.
КВАНГАВАЯ ЭВАЛібЦЫЯ, форма эвалюцыі групы арганізмаў, звязаная з рэзкім пераходам яе з адной адаптыўнай зоны ў другую; канцэпцыя, якая тлумачыць высокія тэмпы эвалюцыі пры фарміраванні буйных таксонаў. Тэрмін уведзены амер. біёлагам Дж.Сімпсанам (1944). У выніку К.э. пры пасрэднііггве жорсткага натуральнага адбору зыходная група арганізмаў страчвае прыстасаванасць да былой адаптыўнай зоны, потым або пераадольвае няўстойлівы стан («неадаігтыўная фаза», «інтэрвал няўстойлівасці») і
развівае комплекс прыстасаваняяў да новай адаптыўнай зоны, або вымірае. К.э. тлумачыць выбуховы характар эвалюцыі многіх буйных груп арганізмаў, якія нечакана дасягалі бурнага росквіту. Напр., утварэнне ў пачатку трацічнаіа перыяду вял. раўнін і з’яўленне травяністых пакрытанасенных раслін, асабліва злакаў, садзейнічала прагрэсіўнай змене будовы зубной сістэмы, чэрапа, канечнасцей у капытных млекакормячых, uno прывяло да рэзкага павелічэння іх колькасці, разнастайнасці форм і паўсюднага рассялення. Канцэпцыя К.э. падпадае пад сумненне многіх вучоных, якія лічаць больш верагодным паступовае асваенне арганізмамі новага навакольнага асяроддзя.
Літ.: С н м п с о н Дж.Г. Темпы н формы эволюцмн: Пер. с англ. М., 1948.
КВАНТАВАЯ ЭЛЕКТРАДЫНАМІКА, рэлятывісцкая квантавапалявая тэорыя электрамагнітных узаемадзеянняў элементарных часціц; састаўная частка адзінай калібровачнай палявой тэорыі элеюграслабых узаемадзеянняў. Дала пачатак агульнай квантавай тэорыі поля і стала найб. распрацаваным і эксперыментальна абгрунтаваным раздзелам гэтай тэорыі.
Пачала афармляцца як самаст. тэорыя (незалежная ад квантавай механікі) на аснове прац П.Дзірака. Грунтуецца на квантаварэлятывісцкім хвалевым Дзірака ўраўненні для электрона (пазітрона) у эл.магн. полі і ўраўненні тыпу Максвела—Лорэнца для эл.магн. поля з крыніцамі. Ураўненні рашаюцца метадам паслядоўных набліжэнняў па канстанцё эл.магн. сувязі a = е²/4 леос 1/137. Атрыманыя рашэнні (хвалевыя функцыі дзіракаўскага і эл.магн. палёў) раскладаюцца ў Фур’е шэрагі па вядомых наборах функцый свабодных станаў электрона (пазітрона) са значэннямі імпульсу, энергіі і праекцыі спіна. Каэфіцыенты такіх шэрагаў пры пэўных умовах вызначаюць амплітуды імавернасці пераходу элементарнай часціцы з аднаго стану ў другі ў выніку ўзаемадзеяння. Пасля працэдуры другаснага квантавання эл.магн. і дзіракаўскае палі становяцца сістэмамі з пераменным лікам часдіц і каэфіцыенты Фур'еразлажэнняў функцый стану квантаваных палёў набываюць сэнс аператараў нараджэння і знікнення квантаў гэтых палёў (электронаў, пазітронаў, фатонаў). Паводле К.э. эл.мапі. ўзаемадзеянне электронаў адбываецца за кошт абмену паміж імі віртуальнымі фатокамі, якія неперарыўна выпрамян.чюцца і паглынаюцца эл. зараджанымі часціцамі. Фундаментальнае значэнне ў К.э. мае матрыца рассеяння (Sматрыца), якая звязвае ў агульнай форме станы квантаваных лалёў да і пасля эл.магн. ўзаемадзеяння. На яе аснове ў межах тэорыі малых узбурэнняў вызначаюцца амллітуды рассеяння для любых магчымых эл.дынамічных працэсаў. Кожнаму працэсу адпавядае графічная карціна (дыяграма Р.Фейнмана). Канстанта а дазваляе праводзіць разлікі эл,магн. працэсаў (напр., эфекту Комптана, пераўтварэння электроннапазітронных пар у фатоны і наадварот) з зададзенай даюіаднасцю. Пры гэтым улічваецца працэдура перанарміровак, якая дазваляе пазбавіцца ад бясконцых значэнняў фіз. велічынь, выкліканых узаемадзеяннем квантаў поля (напр., электронаў) з палярызаваным вакуумам. Такос ўзаемадзеянне выявіла шэраг спецыфічных эфектаў (анамальны магн. момант злектрона,