Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
Да арт. Кембрыдж Уваход у СентДжонскаледж.
лодшы). У К. ломнік Дж.Байрану (1830—31, скульпт. Б.Торвальдсен), Музей Фіцуільяма (1836—45, арх. Дж.Базеві, неакласіка).
КЁМБРЫДЖСКАЯ ШКОЛА ў па літэканоміі, адзін з кірункаў эканам. тэорыі. Узнікла ў канцы 19 ст. ў Вялікабрытаніі. Заснавальнік А.Маршал, асн. прадстаўнікі А.С. Пігу, Д. Робертсан. Даследавала заканамернасці развіцця асобкых прыватных рынкаў, праблемы цэнаўтварэння, эканам. раўнавагі, дабрабыту і інш. Паклала пачатак сучаснаму мікраэканам. аналізу.
КЁМБРЫДЖСКІ УНІВЕРСІТ^Т, адзін са старэйшых універсітэтаў Еўропы, буйяы навук. цэнтр Вялікабрытаніі. Засн. ў 1209 у Кембрыджы. Ужо з 13 ст. ў К.у. вызначыліся традыцыйныя фты: іуманітарны, юрыд., багаслоўскі і медыцынскі. Унт быў цэнтрам Рэфармацыі ў Англіі, а ў 17 ст. — перадавой навукі таго часу. 3 ім звязана дзейнасць Т. Мора, Эразма Ратэрдамскага, Ф. Бэкана, I. Ньютана, Ч. Дарвіна. У Кавендышскай лабараторыі К.у. працавалі Дж.Максвел, П.Дзірак, Дж. Дж. Гомсан, Э.Рэзерфард. У 1911 вучоныя унта апрацавалі 11е выд. энцыклапедыі «Брытаніка», якое лічыцца адным з лепшых. К.у. складаецца з каледжаў, якія ўяўляюць сабой самакіроўныя карпарацыі; у кожным з іх каля 400 студэнтаў розных фтаў. Узначальвае унт канцлер. У 1993 у К. у. каля 14 тыс. студэнтаў. Пры унце працуюць цэнтры навук. даследаванняў, інты, школы, музеі, Кембрыджская абсерваторыя, бат. сад, бка.
КЕМБРЬІЙСКАЯ СІСТЭМА (ПЕРЫЯД) (ад Камбрыя, Cambria — лац. назва Уэльса), к е м б р ы й, першая сістэма палеазойскай эратэмы (групы), якая адпавядае першаму перыяду палеазойскай эры геал. гісторыі Зямлі. Падсцілаецца вендскай і перакрываецца ардовікскай сістэмамі. ІІачалася 570 і доўжылася да 510 млн. гадоў назад. Вылучана англ. геолагам А.Седжвікам у 1835. Падзяляецца ка 3 аддзелы (эпохі): ніжні (ранняя), сярэдні (сярэдняя), верхні (позняя). Для Усх.Еўрап. платфор.мы прыняты ярусы: для ніжняга аддзела — тамоцкі, атдабанскі, батомскі, таёнскі; сярэдняга — амгінскі, майскі; верхняга — аюсаканскі, сакскі, аксайскі. У Зах. Еўропе і Паўн. Амерыцы расчляняецца на фауністычныя зоны.
Кембрыйскі перыяд характарызуецца шырокай трансгрэсіяй мора. Адбылося значнае апусканне на мацерыках Паўн. паўшар’я, а ў Паўд. Амерыцы, Афрыцы, Антарктыдзе пераважалі падняцці. Актывізавалася вулканічная і інтрузіўная дзейнасць, змяніўся працэс асадканамнажэцня ў морах і акіянах. Існаванне розных палеагеагр. умоў стварыла складаныя структурнафацыяльныя комплексы адкладаў, якія падзяляюцца на 2 асн. тыпы: тэрыгенны (Усх.Еўрап., Паўн.Амер. стараж. платформы і прылеглыя рэгіёны) і карбанатны (Сібірская, Кіт. стараж. платформы і прылеглыя складкавыя вобласці), сярод якіх трапляюцца эвапарытавыя (солі, некат. вапнякі і даламіты) і чарнасланцавыя намнажэнні. У кембрыі з'явіліся жывёлы з цвёрдым шкілетам. У канды перыяду існавалі прадстаўнікі амаль усіх тыпаў жывёльнага свету,
8. Зак. 404.
226 КЕМБРЫЙСКІЯ
але найб. пашыраны былі трылабіты. Для ранняга кембрыю характэрны археацыяты. 3 імшых груп фауны ў К.с.(п.) існавалі брахіяподы, малюскі, губкі, кішачнаполасцевыя, чэрві, ігласкурыя, грапталіты. Раслінны свет прадстаўлены шматлікімі вапняковымі водарасцямі.
На Беларусі кембрыйскія адклады пашыраны ў паўд.зах. (ПадляскаБрэсцкая ўпадзіна} і паўн.зах. (схіл Беларускай антжлізы) частках тэрьгторыі. Прадстаўлены ніжнім і сярэднім аддзеламі, у складзе якіх вылучаны гарызонты: ровенскі, лантаваскі, дамінапольскі, вергальскі, раўсвенскі (ніжні адазел); кібартайскі (сярэдні). Завяршае разрэз палеанталагічна не ахарактарызаваная орлінская світа. Адклады прадстаўлены глінамі, алеўралітамі, пясчанікамі (магугнасць да 436 м). Кембрыйскія адклады перспекгыўныя на нафту і газ. Радовішчы нафты выяўлены ў Балт. сінеклізе. В.І. Абраменка, Г.У. Зінавенка. КЕМБРЬІЙСКІЯ ГбРЫ (Cambrian Mountains), горы ў Вялікабрьгганіі на пве Уэльс. Даўж. каля 150 км. Выш. да 1085 м (г. Сноўдан). Шэраг пласкагор’яў, над якімі ўзвышаюцца асобныя кражы з горналедавіковым рэльефам. Складзены з вулканічных парод, сланцаў, вапнякоў, пясчанікаў. Радовішчы каменнага вугалю. Густая сетка рэк, шматлікія невял. азёры. Да выш. 400— 600 м шыракалістыя лясы (дуб, бук, ясень), вышэй верасоўнікі, тарфяныя пусткі. У далінах сады. Рэзерваты: ІУітваСноўдан, КумІдуал, МурХаўс, Рынаг і інш. У К.г. упершыню апісаны адклады кембрыйскай сістэмы (перыяду).
КЕМЕЛІШКАЎСКІ КАСЦЁЛ НАРАДЖЙННЯ ДЗЕВЫ МАРЫІ, помнік драўлянага дойлідства. Пабудаваны ў 1900 у в. Кемелішкі Астравецкага рна Гродзенскай вобл. на месцы драўлянага касцёла, узведзенага ў 1781. Спалучае рысы стыляў мадэрн, неакласіцызму і несапраўднай готыкі. Храм крыжовы ў плане, 6слуповы, зальнага тыпу з 5граннай алтарнай апсідай, да якой з Пн прымыкае сакрысція. Гал. фасад завершаны дзвюма 2яруснымі вежамі (васьмярык на чацверыку), накрытымі спічастымі шатрамі (кожны мае 4 дэкар. франтончыкі са шпілем). Гал. ўваход вылучаны 4слуповым ганкам. Франтоны тарцоў трансепта завершаны невял. чацверыковымі шатровымі вежачкамі. Побач з касцёлам 3ярусная чацверыковая званіца з шатровым дахам. Ю.А. Якімовіч.
КЕМЕЛІШКІ, вёска ў Астравецкім рне Гродзенскай вобл. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 70 км на Пн ад г.п. Астравец, 272 км ад Гродна, 75 км ад чыг. ст. Гудагай. 730 ж., 280 двароў (1998).
Вядомы з 1644 як сяло маёнтка Свіраны, які ў 17—18 ст. належаў Сангушкам, Данілевічам, КорвінПятроўскім, Прушьшскім. 3 1795 у Рас. імперыі, у 19 — пач. 20 ст. мястэчка, цэнтр воласці Свянцянскага пав. Віленскай губ. У 1886 — 143 ж., 21 двор. 3 1922
у Польшчы, цэнтр гміны Свянцчнскага пав. Віленскага ваяв. 3 1939 у БССР, у 1940—59 цэнтр сельсавета Свірскага рна, у 1959—62 у Некрашунскім і Падольскім с/с Астравецкага рна. У 1962—65 у Ашмянскім рне. 3 1965 цэнтр сельсавета Астравецкага рна. У 1971 — 521 ж., 189 двароў.
Сярэдняя і муз. школы, Дом культуры, бка, бальніца, амбулаторыя, аптэка, лазневапральны і быт. абслугоўвання камбінаты, аддз. сувязі. Магіла ахвяр фашызму. Помнік архітэктуры — Кемелішкаўскі касцёл Нараджэння Дзевы Марыі.
КЕМЕНАЎ Уладзімір Сямёнавіч (2.6.1908, г. Днепрапятроўск, Украіна — 14.6.1988), расійскі мастацтвазнавец. Засл. дз. маст. Расіі (1968). Др мастантвазнаўства (1958), правадз. чл. AM СССР (1954; віцэпрэзідэнт з 1966). Вучыўся ў 1м Маскоўскім унце (1928—30). Выкладаў у Дзярж. інце тэатр. мастантва (1933—38). У 1938—40 дырэктар Траццякоўскай галерэі. Нам. міністра культуры СССР (1954—56). У 1956—58 прадстаўнік СССР пры ЮНЕСКА. Работы па эстэтыцы, тэорыі, гісторыі рус., сав. і зах.еўрап. мастацтва. Дзярж. прэмія СССР 1980.
Тв.: Статьн об нскусстве. М., 1956; Нсторнческая жнвопнсь Сурлкова, 1870—1880е гг. М., 1963; Картнны Веласкеса. М., 1969.
КЁМЕРАВА, горад у Расіі, цэнтр Кемераўскай вобл., на р. Том, пры ўпадзенні р. Іскіцім. Засн. ў 1918 з с. Шчаглова (вядома з 1720) і с. Кемерава (з 1863), у 1925—32 наз. Шчаглоўск. 500 тыс. ж. (1997). Прыстань. Чыг. станцыя. Прамсць: хім., машынабудаванне (хім. машынабудаванне, эл.тэхн., эл. рухавікі, эл. маторы, стромаўталініі і інш.), лёгкая, харч., мед. і буд. матэрыялаў. У раёне вядзецца здабыча каменнага вугалю. 5 ВНУ, у т.л. унт. 3 тры. Музеі краязнаўства і выяўл. мастацтваў.
КЕМЕРАЎСКАЯ ВОБЛАСЦЬ Размешчана ў Расійскай Федэрацыі на ПдУ Зах. Сібіры. Утворана 26.1.1943. Пл. 95,5 тыс. км². Нас. 3037 тыс. чал. (1997), гарадскога 87%. Цэнтр — г. Кемерава. Найб. гарады: Новакузнецк, Пракоп’еўск, Бялова, ЛенінскКузнецкі, Кісялёўск, АнжэраСуджанск.
Прырода. К.в. займае Кузнецкую катлавіну (выш. да 500 м), размешчаную паміж Салаірскім кражам (выш. да 590 м) і Кузнецкім Алатау (выш. да 2178 м). На Пд хрыбты Горнай Шорыі, на Пн частка Зах.Сіб. раўніны. Карысныя выкапні: каменны вугаль (найбуйнейшы ў Расіі Кузнецкі вугальны басейн), буры вугаль (зах. ч. КанскаАчынскага вугальнага басейна), сідэрытавыя (на ПнУ), магнетытавыя (радовішча Таштагол і Шэрэгеш у Горнай Шорыі), марганцавыя (Усінскае), поліметал. (Салаір) РУДы, золата, нефеліны (КіяШалтыр), вермікуліт, трэмаліты, баксіты, фасфарыты, тальк, прыродныя цэаліты, буд. матэрыялы (больш за 135 радовішчаў, з іх 50 эксплуатуюцца). Крыніцы мінер. вод. Клімат кантынентальны з працяглай зімой і кароткім цёплым летам. Сярэдняя тра студз. ад 17 °C да 22 °C, ліп. 17—20 °C. Ападкаў 300—
500 мм, у гарах да 900 мм за год. Рэкі належаць да бас. р. Об (найб. Том, Іня, Кія, Яя, Чумыш), багатыя гідраэнергіяй (гідрарэсурсы 261 тыс. кВтгадз на 1 км , 2е месца ў Расіі пасля Іркуцкай вобл.). Глебы на раўніне ў Кузнецкай катлавіне чарназёмныя, у перадгорнай і горнай частках шэрыя лясныя, падзолістыя, у далінах рэк алювіяльныя. Пад лесам 4,5 млн. га (запасы драўніны 598 млн. м³), пераважаюць хвойныя (піхта, кедр, хвоя), лесастэпы з бярозаваасінавымі колкамі, стэпы — кавыльнаціпчаковыя.
Гаспадарка. Гал. галіна прамсці — вугальная, сканцэнтравана ў Кузбасе (94,4 млн. т, 1996, 40% здабычы Расіі). Асн. цэнтры здабычы: Пракоп’еўск, Новакузнецк, АнжэраСуджанск, ЛенінскКузнецкі, Кісялёўск, Бялова, Междурэчанск і інш. Вытвсць электраэнергіі 27 млрд. кВт гадз (1996). Кемераўская, ТомУсінская, Паўд.Кузбаская, Бялоўская ДРЭС. Вытвсць чорных металаў на Кузнецкім металургіч
ным камбінаце, здах: Зах.Сібірскім поўнага цыкла, Новакузнецкім ферасплаваў і металургічным няпоўнага цыкла ў Гур’еўску. Каляровая металургія прадстаўлена вьггвсцю алюмінію і цынку. Хім. прамсць пашырана ў Кемераўскім вузле: коксахім. зд, Новакемераўскі хім. камбінат, азотнатукавы зд, анілінафарбавы, капронавай пражы. Металаёмістае машынабудаванне арыентавана на патрэбы вугальнай, металургічнай і хім. прамсці. Прамсць буд. матэрыялаў (вытвсць цэменту, шыферу, шкла, жалезабетонных канструкцый і дэталяў). Развіта лясная, дрэваапр. (у т.л. мэблевая), харч. і лёгкая прамсць. Сельская гаспадарка
кенатрон 227
прыгараднага характару. Больш за 65% с.г. прадукцыі дае малочнамясная жывёлагадоўля. Свінагадоўля. Развіты пчалярства, пушны промысел, зверагадоўля. Пад с.г. ўгоддзямі 2,7 млн. га (60% займаюць ворныя землі). Вырошчваюць збожжавыя культуры (пшаніца, ячмень, авёс), бульбу, агародніну. Аснову трансп. сеткі складаюць чыгункі Транскантынентальная чыг. магістраль, Паўладар — Барнаул — Новасібірск — Абакан і шэраг чыг. ліній на Кузбас: Новасібірск—Бялова—Новакузнецк з адгалінаваннямі на Кемерава, Гур’еўск, Таштагол. Даўж. чыгунак 1,8 тыс. км, аўтадарог з цвёрдым пакрыццём 8,7 тыс. км. Суднаходства па р. Том. Нафтаправод Ніжнявартаўск—АнжэраСуджанск—Краснаярск. В.М. Корзун.