Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
У якасці керамічнай састаўляючай выкарыстоўваюць тугаплаўкія аксіды (алюмінію, крэмнію, хрому, цырконію), карбіды, барыды, сіліцыды і нітрыды; метал. састаўляючай — нікель, хром, жалеза, кобальт, вальфрам, малібдэн, ніобій, тантал і інш. К. ідуць на выраб дэталей турбін і авіяц. рухавікоў, металарэзнага інструменту, штампаў і інш. дэталей, што працуюць ў агрэсіўных асяроддзях і пры высокіх трах.
КЕРН (ням. Kern), 1) у п р ы л а д a будаванні — стальны стрыжань (вось), што выкарыстоўваецца ў рухомых частках механізмаў эл. вымяральных прьшад. 2)Утэхналогіі м е ханічнай апрацоўкі — пункг, нанесены кернерам пры разметцы зага
тоўкі. 3)Угеалогіі — цыліндрычны слупок горнай пароды, які атрымліваюць у выніку калонкавага свідравання. Служыць для геал. пошуку і разведкі радовішчаў, даследавання будовы зямной кары і інш.
КЕРНАЖЬІЦКІ Канстанцін Іванавіч (8.10.1902, в. Выдранка Краснапольскага рна Магілёўскай вобл. — 28.2.1942), бел. гісторык. Канд. гіст. н. (1934). Скончыў БДУ (1926). 3 1930 працаваў у Інце гісторыі АН Беларусі, выкладаў у БДУ. Даследаваў агр. гісторыю Беларусі познефеад. і капіталіст. эпох, эвалюцыю феад. спосабу вытвсці ў канцы 17 — 1й пал. 19 ст. і гісторыю генезіоу капіталізму. Займаўся пытаннямі распаду феад.прыгонніцкай сістэмы, перыядызацыі гісторыі познефеад. перыяду на Беларусі. Разам з ДзА.Дудковым абгрунтаваў капіталіст. харакгар агр. ладу Беларусі пасля сял. рэформы 1861 пры адначасовым захаванні значных перажыткаў прыгонніцтва. Адзін са складальнікаў зб. дакументаў «Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах» (т. 1, 1936). У 1937 арыштаваны, у 1939 асуджаны на 8 гадоў зняволення, дзе і памёр> Рэабілітаваны ў 1958.
Тв.: Аграрная рэформа ў Бабруйскім старосгве і эканамічнае становішча з XVII да паловы XIX ст. Мн., 1931; Да гісторыі аграрнага руху на Беларусі перад імперыялістычнай вайной. Мн., 1932. В.П.Панюціч. КЕРНІТ (ад назвы радовішча Керн, пгтат Каліфорнія, ЗША), мінерал класа баратаў, водны барат натрыю, Na2B4O74H2O. Крышталізуецца ў манакліннай сінганіі. Крышталі падоўжаныя або клінападобныя. Бясколерны або белы. Бляск шкляны. Цв. 2,5. Шчыльн. 1,9 г/см³. Трапляецца ў вулканагеннаасадкавых радовішчах бору. Уваходзіць у склад борных руд.
КЕРТЫЦ, К ё р т ы с (Curtiz) Майкл [сапр. К е р т э с (Kertesz) Міхай; 24.12.1888, Будапешт — 10.4.1962], амерыканскі рэжысёр. Вучыўся ў Акадэміі прыгожых мастацтваў. Быў акцёраМ венг. Нац. тра. У 1912—19 ставіў фільмы ў Венгрыі. 3 1922 у краінах Зах. Еўропы, з 1926 у ЗША. Здымаў вестэрны («Вірджынія сіці», 1940; «Каманчэрас», 1961), гіст. драмы («Сцежка на СантаФе», 1940), экранізацыі гіст. твораў («Марскі воўк» паводле Дж.Лондана, 1941), сац. драмы («Хаціна ў бавоўніку», 1932, у сав. пракаце «Здрада Марвіна Блейка»; «Анёлы з бруднымі тварамі», 1938), героікапрыгодніцкія фільмы («Капітан Блад», 1935, у сав. пракаце «Адысея капітана Блада»; «Прыгоды Робін Гуда», 1938; «Касаблаііка», 1943, прэмія «Оскар»).
КЕРУБІНІ (Cherubini) Луіджы Марыя Карла Зенобіо Сальваторэ (14.9.1760, г. Фларэнцыя, Італія — 13.3.1842), французскі кампазітар і педагог. Чл. Інта Францыі (1815). Музыцы вучыўся ў бацькі Барталамео К., пазней у Дж.Сарці і інш. У 1784—86 працаваў у Лондане, з 1788 у Парыжы. 3 1795 у Парыжскай кансерваторыі (з 1816 праф., у
1822—41 дырэктар). У час франц. рэвалюцыі канца 18 ст. пісаў маршы, гімны, песні, хар. творы («Гімн Пантэону», 1794; «Жалобны гімн на смерць генерала Гоша», 1797). На аснове сінтэзу традыцый франц. камічнай оперы і прынцыпаў муз. драматургіі К.В.Глюка стварыў узоры новага жанру — «оперы выратавання». Яго уверцюры з кантрастным тэматызмам і элементамі сімф. развіцця сталі правобразам уверцюр Л.Бетховена. Сярод твораў: оперы «Квінт Фабій» (паст. 1779), «Ладаіска» (1791), «Эліза» (1794), «Медэя» (1797), «Два дні» (1800), «АліБаба, або Сорак разбойнікаў» (1833); месы; 2 рэквіемы, крэда, літаніі, матэты; творы для аркестра; 6 квартэтаў (1814—37), стр. квінтэт (1837); п’есы для аргана, фп. і інш.
КЕРУЛЁН, рака ў Манголіі і Кітаі. Даўж. 1264 км (з іх 1090 км у Манголіі), пл. бас. 116,4 тыс. км². Пачынаецца на ПдУ нагор’я Хэнтэй, у вярхоўях цячэ ў вузкай горнай даліне, у сярэднім і ніжнім цячэнні — у шырокай тэрасаванай даліне, рэчышчы са шматлікімі астравамі, старычнымі азёрамі і забалочанымі ўчасткамі. Упадае ў воз. Далайнор, якое ў мнагаводныя гады злучаецца пратокай з р. Аргунь (бас. р. Амур). Летнія паводкі. Выкарыстоўваецца для арашэння. Ha К. — г. Чайбалсан (Манголія).
КЕРХЁ, рака ў Іране і Іраку (нізоўі). У верхнім цячэнні наз. Гамасіяба, у сярэднім — Сеймерэ. Даўж. 870 км, пл. бас. 50 тыс. км². Пачынаецца ў гарах Загрос, цячэ пераважна па днішчах глыбокіх цяснін і каньёнаў, ніжняе цячэнне —па раўнінах Хузістана, дзе падзяляецца на рукавы і губляецца ў балотах ЭльХавіза. У час разводдзя частка сцёку паступае ў р. Тыгр. Сярэдні гадавы расход вады ў ніжнім цячэнні каля 220 м³/с. Выкарыстоўваецца для арашэння.
КЕРЧ, горад на Украіне, у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым, на беразе Керчанскага праліва. 170 тыс. ж. (1998). Марскі порт. Чыг. станцыя. Злучана чыг. паромнай пераправай са ст. Каўказ (Таманскі паў). Здабыча жал. руды (КамышБурунскі камбінат). Прамсць: металургічная, суднабуд. і суднарамонтная, харчасмакавая. Тэатр. Гіст.археал музей. Мемар. ансамбль героям абароны Аджымушкая (1982), МелекЧэсменскі курган (4 ст. да н.э.), склеп Дэметры (1 ст. н.э.), царква Іаана Прадцечы (10—13 ст.).
Засн. стараж. грэкамі пад назвай Пантыкапей у 1й пал. 6 ст. да н.э. У пач. 5—4 ст. да н.э. сталіца Баспорскай дзяржавы. У 10—12 ст., магчыма, уваходзіла ў Тмутараканскае княства (пад 1068 згадваецца як Корчаў). У 13 ст. захоплена манголататарамі (наз. Чэркіо). 3 1318 консульства (адм. адзінка), падпарадкаваная Генуі. Пасля 1475 апорны пункг Турцыі для абароны Крыма ад казакоў. У рус.тур. вайну 1768—74 занята рас. войскамі (1771). Паводле КючукКайнарджыйскага міру 1774 адышла да Расіі, з 1775 горад Аюўскай губ. 3 1821 рэйдавы порт, цэнтр
240 КЕРЧАНСКА
КерчЕнікальскага граданачальства. У 1825 засн. Музей старажытнасцей. У Крымскую вайну 1853—56 захоплена англ. дэсантам, моцна пацярпела ад пажару (выгарэла трэцяя ч. горада). У канцы 19 — пач. 29 ст адзін з буйных партоў Расіі. У 1900 К. злучана чыгункай з Джанкоем. У грамада. вайну ў крас. 1918 акупіравана аўстрагерманскімі, у канцы 1918 — ашлафранц войскамі, пазней белагвардзейцамі. У 1920 вызвалена Чырв. Арміяй, У Вял. Айч. вайну месца значных баёў. 3 1944 у складзе Крымскай вобл. РСФСР, з 1954 — Украіны.
Літ:. Акулов М.Р. Керчь — городгерой. М., 1980.
КЁРЧАНСКАФЕАДАСІЙСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 1941—42, дэсантная аперацыя войск Закаўказскага, з 30.12.1941 Каўк. фронту (камандуючы ген.лейт. Дз.Ц.Казлоў, ажыццяўляў агульнае кіраўніптва аперацыяй), сіл Чарнаморскага флоту (віцэадм. П.С.Акцябрскі) і Азоўскай ваен. флатыліі (контрадм. С.Г.Гаршкоў) супраць ням.фаш. і рум. войск у Вял. Айч. вайну. Праведзена 25.12.1941—2.1.1942 з мэтай авалодання Керчанскім пвам і стварэння ўмоў для поўнага вызвалення Крыма. Удзельнічалі 44я і 51я арміі (6 стралк. дывізій, 2 стралк. брыгады, 2 горнастралк. палкі — усяго каля 42 тыс. чал.), 500 самалётаў франтавой авіяцыі, больш за 250 караблёў і суднаў. 26 снеж. пачалася высадка дэсантаў на ўсх. узбярэжжы Керчанскага пва, 29 снеж. — у раёне г. Феадосія. 29 снеж. вызвалена Феадосія, 30 снеж. Керч, да 2.1.1942 — увесь Керчанскі пваў. К.ф.а. адцягнула значную колькасць ням.фаш. войск ад Севастопаля, але далейшага развіцця не атрымала.
Літ.: 3 у б к о в А.Й. КерченскоФеодосяйская десамтная операцня. М., 1974; Korn е л е в С.П. Странмца Феодоснйского десанта: Зап. воен. корреспондента. 2 нзд. М., 1981.
КЕРЧАНСКА ЭЛЫЫГЕНСКАЯ АПЕ
РАЦЫЯ 1943, дэсантная аперацыя войск Паўн.Каўказскага фронту (камандуючы ген.палк. І.Я.Пятроў), сіл Чарнаморскага флоту (віцэадм. Л.А.Уладзімірскі) і Азоўскай ваен. флатыліі (контрадм. С.ГЛаршкоў) у Вял. Айч. вайну. Праведзена 31.10— 11.12.1943 з мэтай авалодання Керчанскім пвам. Адначасова планавалася высадзіць сіламі Азоўскай ваен. флатыліі (АВФ) 3 дывізіі 56й арміі на ПнУ ад г. Керч (асн. напрамак) і сіламі Чарнаморскага флоту пад кіраўніцтвам контрадм. Г.М.Халасцякова 1 дывізію 18й арміі каля пас. Эльтыген на Пд ад Керчы (дапаможны напрамак), пасля іх сустрэчнымі ўдарамі авалодаць партамі Керч і КамышБурун. Удзельнічалі 130 тыс. чал., больш за 2 тыс. гармат і мінамётаў, 125 танкаў, 278 катэраў і дапаможных суднаў, больш за 1000 самалётаў 4й Паветр. арміі і марской авіяцыі. Вечарам 31 кастр. зза шторму сарвалася высадка дэсантных атрадаў на асн. напрамку. 1 ліст. дэсант 18й арміі захапіў плацдарм у раёне Эльтыгена. Ва
ўмовах адцягнення для блакады плацдарма значных сіл праціўніка АВФ 3 ліст. высадзіла дэсант з часцей 56й арміі, які да 12 ліст. выйшаў на рубеж Азоўскае м. — паўн.ўсх. ўскраіна Керчы, дзе і замацаваўся. Дэсант з раёна Эльтыгена 6—7 снеж. прарваўся да паўд. ускраіны Керчы, захапіў пануючую над горадам гару Мітрыдат, але 9 снеж. пад націскам праціўніка пакінуў яе і 11 снеж. быў эвакуіраваны суднамі АВФ. Нягледзячы на незавершанасць, К.Э.а. стварыла перадумовы (захоп буйнога плацдарма) для вызвалення Крыма ў ходзе Крымскай аперацыі 1944.
КЕРЧАНСКІ ПАЎВОСТРАЎ, усходняя частка Крымскага пва, на Украіне. Абмываецца на Пн Азоўскім м., на Пд Чорным м., на У — Керчанскім пралівам. Пл. каля 3 тыс. кмг. Паўн.ўсх. частка ўзгорыстая (выш. да 190 м г. Анук), паўд.зах. — раўнінная. Гразевыя вулканы. Саляныя азёрыліманы. На К.п. — Керчанскі жалезарудны басейн. Б. ч. тэрыторыі ўзарана (збожжавыя, тэхн., бахчавыя культуры і вінаграднікі). У Вял. Айч. вайну на К.п. праведзены КерчанскаФеадасійская аперацыя 1941—42 і КерчанскаЭльтыгенская аперацыя 1943. Найбуйнейшы горад і порт — Керч.
КЕРЧАНСКІ ПРАЛІЎ (стараж.грэч. Баспор Кімерыйскі), праліў паміж Керчанскім пвам на 3 і Таманскім пвам на У, злучае Чорнае і Азоўскае моры. Даўж. каля 41 км, шыр. ад 40 да 45 км, глыб. 5—15 м. Берагі часткова нізінныя, з пясчанымі косамі, месцамі абрывістыя і скалістыя. Зімой укрыты плывучымі льдамі. На зах. беразе — буйны порт Керч, звязаны чыг. паромам са ст. Каўказ.