• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 8

    Беларуская энцыклапедыя Т. 8


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 576с.
    Мінск 1999
    1210.73 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    КАРЫЯЛІСА ПАСКАРЭННЕ, частка поўнага паскарэння цела, якое рухаецца адносна сістэмы адліку, што вакол нерухомай восі. К.п. = (ё? х vf, дзе to* — вуглавая сістэмы адліку, v*— адносная
    
    вершцца
    ^кар ⁼ скорасць
    
    цела. Выклікае ўзнікненне Карыяліса сілы. Названа ў гонар Г.Г.Карыяліса. Гл. таксама Адносны рух.
    КАРЫЯЛІСА СІЛА, адна з сіл інерцыі, абумоўленая ўплывам вярчальнага руху сістэмы адліку на рух цела адносна гэтай сістэмы. К.с. / кар = тдкар, дзе т — маса цела, oLp — Карыяліса паскарэнне. Наяўнасць К.с. вядзе да таго,
    
    
    што цела пры сваім руху. адхіляецца ў напрамку, перпендыкулярным да яго адноснай скорасці, або дзейнічае на сувязі механічныя, што перашкаджаюць такому адхіленню. К.с. праяўляецца пры руху масіўных цел (напр., балістычных ракет, цяжкавагавых паяздоў), вял. мас паветра і вады (гл. Бэра закон) і інш. Названа ў гонар Г.Г.Карыяліса.
    КАРЫЯЛбГІЯ (ад карыя... + ..логія), навука пра будову і функцыі, эвалюцыю і асобныя струкіуры клетачнага ядра (храмасом, ядзерка, ядзернай абалонкі); раздзел цыталогіі. Даследуе мікраскапічную і субмікраскапічную будову і паводзіны ядзерных структур пры розных формах дзялення ядра клеткі (амітоз, мітоз, меёз, эндамітоз) і ў прамежку паміж дзяленнямі (інтэрфаза), будову і заканамернасці рэпрадукцыі (гл. Рэдуплікацыя храмасом). Выкарыстоўваюць метады аптычнай і электроннай мікраскапіі, цытахіміі, аўтарадыяграфіі, морфаметрыі. К. ўзнікла ў канцы 19 — пач. 20 ст. пасля выяўлення вядучай ролі ядра клеткі ў спадчыннасці. На Беларусі даследаванні па К. праводзяцца з 1960х г. У БДУ на кафедры генетыкі вывучаюць механізмы дзялення клетак пры мітозе і меёзе, у Інце генетыкі і цыталогіі Нац. АН Беларусі вядуць работы па К. культурных раслін
    
    
    і ракавых клетак жывёл, у Бел. НДІ жывёлагадоўлі — па К. с.г. жывёл, у Мінскім мед. інце — па К. чалавека.
    А. СЛеанцюк.
    
    КАРЫЯМА, горад у Японіі, на У вва Хонсю, у прэфектуры Фукусіма. 320 тыс. ж. (1992). Вузел чыгунак і аўтадарог. Прамсць: тэкст. (баваўняная, шаўковая), элекграмаш.буд„ алюмініевая, хім., харч., дрэваапрацоўчая. У гар. парку музей гпушак.
    
    КАРЫЯПЛАЗМА (ад карыя... + плазма), карыялімфа, нуклеаплазма, ядзерны сок, асноўная частка змесціва клетачнага ядра, якая ўгварае ўнугрыклетачнае рэчыва (матрыкс). Складаецца з бялковых фібрыл (таўшчыня 2—3 нм), іігго ўтвараюць сеткападобны каркас, у якім лакалізаваны храмацін, ядзеркі, унутрыядзерныя гранулы, поравыя комплексы ядз. абалонкі і інш. структуры. У жывых клетках К. гамагенная, аднародная, пры фіксацыі мае сеткападобную структуру. Мяркуецца, што К. ствараецца пры кожнай целафазнай рэканструкцыі ядра (у пач. мітозу пры растварэнні ядз. абалонкі К. пераходзіць у цытаплазму, што акружае ядро, і паніжае яе вязкасць).
    
    КАРЫЯТ (у хрышчэнні М і х а і л; каля 1306 — паміж 1358 і 1366), князь у ВКЛ. Сын вял. кн. ВКЛ Гедзіміна і княгіні Еўны, дачкі полацкага кн. Івана Усеваладавіча. Ад бацькі атрымаў г. Новагародак і Новагародскую зямлю. У прыпісцы 1329 у Лаўрышаўскім евангеллі названы вял. князем. У 1345 прысягнуў Альгерду як вял. князю ВКЛ. У 1349 пасланы ў Арду з мэтай арганізаваць кааліцыю супраць Маскоўскага княства. Пасольства было няўдалым, К. быў выдадзены вял. князю маскоўскаму, у 1350 адпушчаны на радзіму. Пры К. ў г. Новагародак актыўна вялося будва, горад стаў цэнтрам правасл. Літоўскай мітраполіі.
    
    КАРЫЯТАМІЯ (ад карыя...+ грэч. tome адсячэнне), ядзерная ф р а г ментацыя, няправільнае дзяленне клетачнага ядра на 2 і болей ч. аднолькавай ці рознай велічыні, якое не суправаджаецца падзелам храмасом і ўтварэннем верацяна дзялення. Напр., амітозы ў высокадыферэнцыраваных і старых тканках (без наяўнасці дэфектных анафаз).
    
    КАРЫЯТЬІДА (грэч. karyatides літар. жрыцы храма Артэміды ў Карыях Стараж. Грэцыі), скульптурная выява жанчыны ў поўны рост, якая служыць апорай бэлькі ў арх. збудаванні ці вобразна выяўляе гэту функцыю. К. звычайна прылягаюць да сцяны ці выступаюць з яе. Пашырана ў ант. (храм Эрэхтэён у Афінах) і еўрап. архггэктуры 17—19 ст. На Беларусі трапляюцца з канца 19 ст. КАРЫЯТЬІП (ад карыя... + тып), храмасомны набор, сукупнасць адзнак храмасом (іх колькасць, памер, форма), характэрных для дадзенага віду. Нязменнасць К. падтрымліваецца заканамернасцямі дзялення ядра
    
    
    КАРЭЙСКАЕ
    
    119
    
    клеткі (мітозам — для аднаго арганізма і меёзам — у межах віду). Змена адбываецца праз геномныя і храмасомныя мутацыі. Дакладна ідэнтыфікавана каля 1500 генаў чалавека (1—5% ад іх агульнай колькасці). Апісанне храмасомнага набору ўключае падлік колькасці храмасом, марфаметрыю, ідэнтыфікацыю цэнтрамеры, ядзерцавага арганізатара, спадарожніка і інш. Параўнальны аналіз К. выкарыстоўваецца ў сістэматыцы.
    Э.В.Крупнова.
    КАР& (франц. саггё літар. квадрат), 1) са старажытнасці да 2й пал. 19 ст. баявы парадак пяхоты ў выглядзе квадрата (прамавугольніка), кожны бок якога складаў разгорнуты строй або калону. Вядома ўжо ў стараж. Грэцыі і Рыме, найб. пашырана ў арміях еўрап. краін у часы панавання т.зв. лінейнай такгыкі (17—19 ст.). Магло весці наступленне, ці, спыніўшыся, імгненна перайсці да абароны і адбіваць атакі праціўніка (пераважна конніцы) адначасова з усіх бакоў. Нярэдка мела конніцу і артылерыю. Утворанае з цэлай арміі К. было маларухомым, яго прарыў вёў да поўнага разгрому войск. Рас. палкаводзец П.А.РумянцаўЗадунайскі ўпершыню ўвёў больш эфекгыўныя дывізійныя і палкавыя К., а яго паслядоўнік AB.Qвораў — батальённыя і ротныя. Перастала выкарыстоўвацца ў сувязі з масавым аснашчэннем войск скарастрэльнай наразной зброяй; у рас. арміі адменена ў 1881. 2) Форма пастраення войск паза боем для правядзення розных мерапрыемстваў і воінскіх рытуалаў, аналагічная баявому К., пры якой складаючыя яго страі стаяць на месцы і павернуты тварам унутр квадрата (прамавугольніка).
    КАР§ДЖА [Correggio; сапр. А л е г р ы (Allegri) Антоніо; каля 1489 ці 1494, Карэджа, каля г. Мадэна, Італія — каля 15.3.1534], гіальянскі жывапісец Высокага Адраджэння. Працаваў у Карэджы і Парме. Зазнаў уплывы АМантэньі, Леанарда да Вінчы, Рафаэля, Мікеланджэла. Работы ранняга перыяду блізкія да маньерызму («Юдзіф і служанка», «Раство», каля 1513—14). Пазней ства
    
    Карыятыды ў
    
    “1 к    Э кх  k я    й йэ 
    L  н    с ТХ  Ч оэ  ІІ е  
    с  т    П пх  4 ЙОЭ II йе 
    5  Л(Р) 3 X   X о    U ве 
    □  м    11 КК 1L ё  ТІ ві 
    Ы  п    СС тт т у   4  ый
    A  с    UH пп 1Т ю     ва 
    о  HI   Д СС   ы  н воэ
    X  ч    Ж чч  I і   1Н вэ 
    X  чх   1 a  Н э   HI ве 
    
    Да арт. Карэйскае пісьмо. Карэйскі алфавіт.
    
    раў выдатныя па каларыце дынамічныя кампазіцыі са свабодным размяшчэннем фігур, поўньгх пачуццёвасці і грацыі. Творы К. адлюстроўваюць паступовы адыход ад гераізаваных рэнесансавых ідэалаў і пераход да новых маст. прынцыпаў. Паклаў пачатак тыпу плафоннай размалёўкі з фігурамі ў аблоках, пададзенымі ў эфекгных ракурсах, што стварала ілюзію прарыву купала і папярэднічала манум. жывапісу барока 17— 18 ст. Аўтар размалёвак манастыра СанПаала (паміж 1517—20), царквы Сан
    
    
    Карзджа. Мадонна са свягым Іеранімам («Дзень»), Фрагмент. 1527—28.
    
    Джавані Эванджэліста (1520—23) і сабора (1526—30) у Парме, алтарных карцін «Мадонна са святым Іеранімам» (т. зв. «Дзень», 1527—28), «Пакланенне пастухоў» («Ноч», каля 1530) і інш., твораў на міфалагічныя тэмы («Даная», каля 1526).
    
    
    
    КАРЙЕЎ Мікалай Іванавіч (6.12.1850, Масква — 18.2.1931), расійскі гісторык. Чл.кар. Пецярбургскай АН (1910), ганаровы чл. AH СССР (1929), др гіст. н. (1884). Праф. Варшаўскага (1879—84) і Пецярбургскага (1890—99, 1906—17) унтаў. Скончыў Маскоўскі унт (1873). Вучань У.Х.Гер’е. У 1886—99 выкладаў усеаг. гісторыю на Вышэйшых жаночых курсах. У 1899—1917 кіраўнік Гіст. тва пры Пецярбургскім унце. Дэп. 1й Дзярж. думы (1906), выступаў за наданне ўсім народам Рас. імперыі свабоды нац. самавызначэння, супрацоўнічаў з партыяй кадэтаў. Спачатку прыхільнік пазітывізму, з 1880х г. імкнуўся да сацыялагічнага абагульнення факгаў грамадскага жыцця (распрацаваў прынцып арган. адзінства гісторыі і сацыялогіі, канцэпцыю «агульных тыпаў», або «цывілізацый», аб’яднаных агульнасцю паходжання і гіст. лёсу). Аўтар прац «Сяляне і сялянскае пытанне ў Францыі ў апошняй чвэрці XVIII ст.» (1879), «Асноўныя пытанні філасофіі гісторыі» (т. 1—3, 1883—90), «Пстарычны нарыс Польскага сейма», «Падзенне Польшчы» ў гістарычнай літаратуры» (абедзве 1888), «Гісторыя Заходняй Еўропы ў новы час» (т. 1—7, 1892—1917), «Старыя і новыя эцюды аб эканамічным матэрыялізме» (1896), «Уводзіны ў вывучэнне сацыялогіі» (1897) і інш., падручнікаў і дапаможнікаў па ўсеаг. гісторыі.
      Те.: Основы русской соцнологнн. СПб., 1996.
      Літ.: Золотарев В.П. йсторнческая концепцня Н.М.Кареева: Содержанме н эволюцня. Л., 1988.
    КАРЭЙСКАЕ ШСЬМб, фанетычнае літарнаскладовае пісьмо для запісу тэкстаў на карэйскай мове. 3 першых стагоддзяў н.э. да канца 19 ст. асн. афіц. пісьмом было кітайскае пісьмо. Стварэнне К.п. датуецца 1444 і прыпісваецца правіцелю Седжону і групе прыдворных вучоных. Эдыкгам Седжона «Хунмін чаным» («Настаўленне народу аб правільным вымаўленні», 1446)
    
    120 КАРЭЙСКАЯ
    
    быў уведзены кар. алфавіт з 28 літар для уніфікацыі чьгтання кіт. іерогліфаў і запісу кар. мовы. 3 2й пал. 15 ст. ўзнікла змешанае (кіг.кар.) пісьмо (знамянальныя словы пісаліся іерогліфамі, службовыя словы і грамат. паказальнікі — кар. лгтарамі). 3 1949 у КНДР ужываецца толькі К.п., у Паўд. Карэі — змешанае. У сучасным кар. алфавіце 40 графем (24 простыя і 16 складаных). Літары камбінуюцца ў графічныя склады (лігатуры) у выглядзе квадратаў. Мінім. склад — «нямая» літара ў выглядзе кружка і літара для галоснай. Кірунак радка зверху ўніз і справа налева (кіт. тып), пашыраны і запіс тэксту злева направа і зверху ўніз (еўрап. тып). Асн. прынцып арфаграфіі (пасля рэформы 1933) — этымолагамарфал., у Паўд. Карэі з 1989 тэндэнцыя да фанет. напісання.
      Літ.: Хунмнн чоным («Насгавленне народу о правнльном пронзношенмн»), М., 1979.
    
    КАРбЙСКАЯ ВАЙНА 1950—53, баявыя дзеянні на Карэйскім пве паміж войскамі Кар. Нар.Дэмакр. Рэспублікі (КНДР, Паўн. Карэя) пры падтрымцы Кітая і СССР з аднаго боку і ўзбр. сіламі Рэспублікі Карэя (РК, Паўд. Карэя) пры падтрымцы ЗША і 15 інш. краін пад эгідай Савета Бяспекі ААН з другога. Падставай дая вайны паслужылі пагран. канфлікгы на лініі падзелу Карэі па 38й паралелі паўн. ш., якая склалася пасля 2й сусв. вайны. 25.6.1950 войскі КНДР (каля 10 дывізій, 250 танкаў і інш.), перайшлі дэмаркацыйную лінію, да пач. жн. разбілі паўд.кар. часці (каля 8 дывізій), занялі да 90% тэр. Паўд. Карэі. 25.6.1950 Савет Бяспекі асудзіў дзеянні КНДР як агрэсію супраць РК і 27 чэрв. ў адсутнасць прадстаўніка СССР вырашыў (7 і 14 ліп. пацвердзіў) накіраваць для абароны Паўд. Карэі сілы ААН (пераважна з вайскоўцаў ЗША, якіх спачатку паслана каля 200 тыс., потым да 1 млн. чал.; камандуючы з