• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 8

    Беларуская энцыклапедыя Т. 8


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 576с.
    Мінск 1999
    1210.73 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    
    
    
    інш. БеламорскаБалтыйскі канал. Шмат балот. Пераважаюць падзолістыя, падзолістаглеевыя і тарфянабалотныя глебы. Пад лесам каля 53% тэрыторыі. Запасы драўніны 849 млн. м³ (1996). На Пн і ў цэнтры пашыраны хваёвыя лясы, на Пд — яловыя і лісцевыя (карэльская бяроза, вольха, асіна). Разнастайны жывёльны свет. Водзяцца буры мядзведзь, лось, паўн. алень, воўк, ліс, заяцбяляк і інш. На азёрах, рэках і ўзбярэжжы Белага м. шмат вадаплаўных ггтушак. Запаведнікі: Костамукшскі і Ківач.
    
    
      Гісторыя. Тэр. К. заселена ў 7—6м тыс. да н.э. У 3—2м тыс. да н.э. гал. заняткамі жыхароў былі рыбалоўства і паляванне. Першыя пісьмовыя звесткі пра плямёны карэлаў (гл. Карэла) адносяцца да канца 1га тыс. н.э. У 9 — пач. 12 ст. К. ўваходзіла ў склад Кіеўскай Русі, пасля яе распаду падпарадкавана Ноўгараду. 3 12 ст. ў К. зараджаюцца феад. адносіны, у 12—15 ст. складваецца карэльская народнасць. 3 13 ст. К. — аб’екг агрэсіі шведаў, якія ў пач. 17 ст. захапілі Прыладажжа (вернута Расіі паводле Ніштацкага мірнага дагавора 1721). У Паўночную вайну 1700— 21 на тэр. К. пабудаваны Алонецкі і Пятроўскі металург. зды, якія забяспечвалі рас. армію і флот гарматамі. У 1769—71 адбылося буйное выступленне горназаводскіх сялян (Кіжскае паўстанне). У 1811 зах. К. ўключана ў склад Вял. княства Фінляндскага. Пасля адмены прыгоннага права (1861) з’явіліся лесапільныя заводы з паравымі рухавікамі, павялічылася колькасць прамысл. і сезонных рабочых, пашырыліся нарыхтоўкі і сплаў лесу; па Анежскім воз. і Белым м. пачаўся рух параходаў.
      У 1917—18 у К. ўстаноўлена сав. ўлада. Зах. К. ў 1917—40 была ў складзе Фінляндыі. 8.6.1920 з населеных карэламі мясцовасцей Алонецкай і Архангельскай губ. утворана аўт. вобласць — Карэльская прац. камуна, ператворана 25.7.1923 у Карэльскую АССР у складзе РСФСР. У выніку савецкафінляндскай вайны 1939—40 зах. К. ўключана ў СССР. 31.3.1940 утворана КарэлаФінская ССР. У Вял. Айч. вайну б.ч. К. акупіравана ням. і фін. войскамі. 16.6.1956 КарэлаФінская ССР ператворана ў Карэльскую АССР. 3 ліст. 1991 наз. Рэспубліка К. У сак. 1992 падпісаны новы федэратыўны дагавор з Рас. Федэрацыяй.
      Гаспадарка. Гал. галіны прамсці — лясная, дрэваапр. (лесанарыхіоўкі, лесапілаванне, вытвсць мэблі, буд. дэталей, лыжаў) і цэлюлознапапяровая. На долю ляснога комплексу прыпадае каля 43% агульнага аб’ёму. прамысл. прадукцыі. У 1996 нарыхтавана 3,2 млн. шчыльных м³ дзелавой драўніны, выпрацавана 428 тыс. м² піламатэрыялаў, 242 тыс. т цэлюлозы, 552 тыс. т паперы. Асн. цэнтры дрэваапр. прамсці: Петразаводск, Сортавала, Мядзведжагорск, Беламорск, Сегежа, Кем. Цэлюлознапапяровыя прадпрыемствы ў гарадах Кондапага, Сегежа, Піткяранта. Вял. значэнне мае здабыча жал. руды (6,1 млн. т, 1996, Костамукшскі горнаабагачальны камбінат), мармуру, граніту, пегматытаў, кварцьгтаў, слюды. Вытвсць электраэнергіі 4,7 млрд. кВт • гадз (1995). ГЭС на рэках Суна, Выг, Кем і інш.; Петразаводская ЦЭЦ. Машынабудаванне і металаапрацоўка (вытвсць абсталявання для лясной, дрэваапр. і цэлюлознапапяровай прамсці, трактароў, суднаў, станкоў, радыё і выліч. тэхнікі, рамонт суднаў і
    
    124 КАРЭЛІЯ
    
    інш. трансп. сродкаў) у гарадах Петразаводск, Беламорск, Мядзведжагорск, Вяртсіля. Каляровая металургія прадстаўлена Надвоіцкім алюмініевым здам. Прадпрыемствы прамсці буд. матэрыялаў у гарадах Кондапага, Петразаводск, Піткяранта, Сортавала. 3 галін харч. прамсці найб. развіты рыбная, мясная, малочная, хлебабулачная. Ёсць прадпрыемствы лёгкай прамсці (швейная, трыкат., абутковая, валюшналямцавая фкі). Саматужныя промыслы (вырабы з карэльскай бярозы, вышыўкі). Пад с.г. ўгоддзямі 207 тыс. га (1,2% тэрыторыі), у т.л. пад ворывам 79 тыс. га. Вырошчваюць збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу, агародніну. Збор (тыс. т. 1995) збожжавых — 4, бульбы — 154,4, агародніны — 19,1. Малочнймясная жывёлагадоўля. Пагалоўе (тыс. галоў, 1995) буйн. par. жывёлы — 82,1, свіней — 37,9. Авечкагадоў
    
    танен. У 1930я г. адбывалася інтэнсіўнае станаўленне розных літ. жанраў: лірычнай паэзіі [Л.Хело (Т.Гугары), М.Руганен, І.Кутасаў], драмы [Р.Руска (Нюстрэм)], рамана (О.Іагансан), аповесці (В.Чэхаў), нарыса і апавядання (С.Норын). Маст. асэнсаванне гіст. мінулага, падзей рэвалюцыі і грамадз. вайны — асн. змест даваен. і пасляваен. лры К. Шматграннасць жыцця сучаснікаў, непаўторнасць і самабытнасць карэльскага краю ў творах пісьменнікаўфінаў У.Вікстрэма (раманы «Уперад, працоўны народ», 1954; новая рэд., кн. 1—3, 1957—65; «Суомі ў полымі», 1968), І.Саарынена (зб. паэзіі «Мая Карэлія», 1965; «Лісткі памяці», 1969), Т.Суманена (кн. паэзіі «Простыя словы», 1968; «Сэрца чалавечае», 1980), пісьменнікаўкарэлаў Я.Ругоева, М.Якала (тэтралогія «Водападзел», 1949—66), М.Лайне (збкі вершаў «3 пакалення ў пакаленйе», 1974; «Ветраны вечар», 1981), \.Тыманена, рус. пісьменнікаў А.Лінеўскага (гіст. тэтралогія «Бела
    
    дадзены кніга карэльскіх нар. казак «Чаму вада ў моры салёная» (1984), асобныя творы Вікстрэма, Лайне, PyroeBa, Суманена, А.Хійры і інш. у перакладах Я.Лапаткі, У.Правасуда, Я.Сіпакова і інш.
    
      Архітэктура і выяўленчае мастацтва. Ад эпохі неаліту і бронз. веку на тэр. К. захаваліся наскальныя малюнкі з выявамі жывёл, чалавека, антрапаморфных істот, сцэн палявання і бітваў, выразаныя з рогу галовы ласёў і схематычныя фігуркі чалавека. Пасля ўваходу ў склад Стараж. Русі маст. культура К. развівалася ў рэчышчы агульнарасійскай. У культавым і жыллёвым будве дамінавала драўлянае дойлідства: клецепадобныя цэрквы з гарыз. кампазіцыйнай воссю (Лазараўская Мурамскага манастыра, канец 14 ст.), вертыкальна арыентаваныя шатровыя (Успенская ў Кондапазе, 1774), маляўнічыя шматкупальныя (цэрквы комплексу Кіжы) і інш. Жылыя дамы будаваліся «брусам»
    
    Да арт. Карэлія. Востраў у Белым моры.
    
    Да арт. Карэлія. Рака Поньгама.
    
    ля. Птушкагадоўля. Пушны промысел. Рыбалоўства (селядзец, навага, сігавыя). Даўж. чыгунак 2,1 тыс. км, аўтадарог 13,4 тыс. км, у т.л. з цвёрдым пакрыццём 7,5 тыс. км. Па тэр. К. праходзяць чыгункі С.Пецярбург—Петразаводск— Мурманск, Сортавала—Суаярві—Костамукша; аўтадарогі С.ГІецярбург— Петразаводск—Мурманск, Сортавала— Костамукша. Суднаходства па Белым м., Ладажскім і Анежскім азёрах, БеламорскаБалтыйскім канале. Даўж. ўнутр. суднаходных шляхоў 3,6 тыс. км. Порт — г. Беламорск. Курорты: Марцыяльныя Воды, Сортавала. Турызм (Кіжы, Валаамскія авы і інш.).
      Літаратура. Развіваецца з пач. 1920х г. на фінскай і рускай мовах. Фарміравалася на своеасаблівым спалучэнні вуснапаэт. традыцый спевакоў рунаў і казачнікаў, карэлафін. эпасу «Калевала» і рус. фальклору. У яе станаўленні ўдзельнічалі карэльскія, рус. і фін. пісьменнікі. У 1926 засн. Карэльская асацыяцыя пралет. пісьменнікаў з рус., фін. і карэльскай секцыямі. У 1934 створаны Саюз пісьменнікаў К. Адзін з заснавальнікаў лры К. — паэт Я.Вір
    
    мор’е», 1952—65), А.Сцяпанава (раманы «Сваякі», 1969; «Яака Саку — чалавек з народа», 1973; «Удовы», 1983), Дз.Гусарава («За мяжой міласэрнасці», 1977), А.Аўдышава (збкі вершаў «Край азёрны, край лясны», 1964; «Заанежжа», 1984) і інш. Лра апошніх дзесяцігоддзяў скіравана на раскрыццё сац.этычных праблем, ёй уласцівы эпічнасць, паглыблены псіхалагізм, філасафічнасць, нац. каларыт: паэзія І.Сіманенкава, В.Сергіна, Ю.Лінніка, проза П.Перту, Сцяпанава, драматургія П.Барыскова, АЛванова, Сцяпанава, Тыманена, публіцыстыка У.Усланава. Развіваюцца дзіцячая лра (Ю.Ніканава, У.Данілаў), фалькларыстыка, літ.знаўства, перакладчыцкая дзейнасць.
      Творчыя сувязі лр Беларусі і К. зарадзіліся ў 1930я г.: асабістыя кантаісгы Купалы і Віртанена, публікацыі твораў Купалы на фін. мове ў перыяд. друку. Адзін з першых перакладчыкаў эпасу «Калевала» — бел. пісьменнік М.Машара. На фін. мову перакладзены асобныя творы Я.Коласа, В.Быкава (перакладчык У.Руханен). На бел. мове вы
    
    (прамавугольны ў плане домдвор пад агульным дахам) і «кашалём» (квадратны ў плане домдвор з 2схільным рознай даўжыні дахам). Пабудовы багата аздабляліся разьбою. 3 14 ст. вядомы іканапіс, які развіваўся як архаізаваная галіна наўгародскай школы іканапісу («Апостал Пётр»). У 15—16 ст. вызначыліся мясц. асаблівасці: стрыманасць манеры пісьма і колеравай гамы, спрошчанасць ■ малюнка і кампазіцыі, абагульненасць і лаканізм тракгоўкі формы, эмацыянальная адухоўленасць вобразаў («Пётр і Павел», 15 ст.; «Вогненнае ўзыходжанне прарока Ільі», 16 ст.). У 16—19 ст. пад уплывам растовасуздальскай і маск. іканапісных школ склалася некалькі кірункаў іканапісу К. ад манументальналапідарных да вытанчаных па малюнку. У 18 ст. пачалося мураванае будва, якому ўласцівы ўплывы барока, пазней класіцызму (ансамбль Круглай плошчы ў г. Петразаводск, 1775, арх. Е.С.Назараў; перабудовы 1787—89 і 1839). У архітэктуры канца 1930—50х г. выкарыстоўваліся ордэрныя элементы (Рус. муз.драм. тр
    
    КАРЭЛЯЦЫЯ 125
    
    К. ў Петразаводску, арх. С.Бродскі і інш., скулытг. С.Канёнкаў) і дэкар. матывы нар. архітэкгуры. У 1960—80я г. ўзводзіліся простыя па кампазіцыі прамысл. і грамадскія будынкі. У 1920— 30я г. пачало фарміравацца прафес. выяўл. мастацгва. У жывапісе 1950— 80х г. найб. пашыраны пейзаж, часта з жанравымі матывамі (ВАўдышава, Б.Паморцаў, С.Юнтунен), партрэт (Г.Стронк, Ф.Ніемінен), нацюрморт (ЛЛанкінен). 3 1950х г. развіваецца графіка (Стронк, Т.Юфа і інш.), з 1960х г. — партрэтная і жанравая скулытгура (Л. і Г.Ланкінены, Э.Акулаў і інш.). У дэкар.прыкладным і нар. мастацтве здаўна развіта выемчастая і ажурная разьба па дрэве, што ўпрыгожвае дамы, гасп. пабудовы, храмы, мэблю, посуд і інш. Пашырана вышыўка.
       Музыка. Адзін з найб. стараж. пластоў муз. фалькпору К. — рунічны (песніруны; сямейнабыт., эпічныя, гіст. песні, балады, галашэнні, песніімправізацыі іойку і інш.). Вядомы таксама лірычныя песні, прыпеўкі. Сярод гар. жанраў — піірылейкі (кругавыя песні), рьггмаінтанацыйнай асновай блізкія да еўрап. танцаў (вальс, полька, мазурка). Сярод інструментаў — струннасмычковыя ёўхіка, версіканель; струннашчыпковы кантэле; духавыя торві (пастухоўская труба з бяросты), ліру; званочкі. Прафес. муз. культура развіваецца з пач. 1920х г. Сярод кампазітараў: Г.Вавілаў, Л.Вішкароў, АГоланд, Р.Зялінскі, П.Казінскі, В.Канчакоў, В.Кошалеў, Б.Напрэеў, Э.Патлаенка, Р.Пергамент (аўтар першай нац. камічнай оперы «Кумоха», 1959), К.Раўтыо, Г.Р. Сінісала (аўгар першага нац. балета «Сампо», 1959), кампазітар і фалькларыст В.Гудкоў. У К. працуюць: Муз. тр (з 1955), сімф. аркестр Карэльскага радыё і тэлебачання (з 1933), ансамбль песні і танца «Кантэле» (з 1936), Карэльская філармонія (з 1939), філіял С.Пецярбургскай кансерваторыі (з 1967), муз. вучылйпча (з 1938). У 1937 засн. Саюз кампазітараў.