Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
інш. БеламорскаБалтыйскі канал. Шмат балот. Пераважаюць падзолістыя, падзолістаглеевыя і тарфянабалотныя глебы. Пад лесам каля 53% тэрыторыі. Запасы драўніны 849 млн. м³ (1996). На Пн і ў цэнтры пашыраны хваёвыя лясы, на Пд — яловыя і лісцевыя (карэльская бяроза, вольха, асіна). Разнастайны жывёльны свет. Водзяцца буры мядзведзь, лось, паўн. алень, воўк, ліс, заяцбяляк і інш. На азёрах, рэках і ўзбярэжжы Белага м. шмат вадаплаўных ггтушак. Запаведнікі: Костамукшскі і Ківач.
Гісторыя. Тэр. К. заселена ў 7—6м тыс. да н.э. У 3—2м тыс. да н.э. гал. заняткамі жыхароў былі рыбалоўства і паляванне. Першыя пісьмовыя звесткі пра плямёны карэлаў (гл. Карэла) адносяцца да канца 1га тыс. н.э. У 9 — пач. 12 ст. К. ўваходзіла ў склад Кіеўскай Русі, пасля яе распаду падпарадкавана Ноўгараду. 3 12 ст. ў К. зараджаюцца феад. адносіны, у 12—15 ст. складваецца карэльская народнасць. 3 13 ст. К. — аб’екг агрэсіі шведаў, якія ў пач. 17 ст. захапілі Прыладажжа (вернута Расіі паводле Ніштацкага мірнага дагавора 1721). У Паўночную вайну 1700— 21 на тэр. К. пабудаваны Алонецкі і Пятроўскі металург. зды, якія забяспечвалі рас. армію і флот гарматамі. У 1769—71 адбылося буйное выступленне горназаводскіх сялян (Кіжскае паўстанне). У 1811 зах. К. ўключана ў склад Вял. княства Фінляндскага. Пасля адмены прыгоннага права (1861) з’явіліся лесапільныя заводы з паравымі рухавікамі, павялічылася колькасць прамысл. і сезонных рабочых, пашырыліся нарыхтоўкі і сплаў лесу; па Анежскім воз. і Белым м. пачаўся рух параходаў.
У 1917—18 у К. ўстаноўлена сав. ўлада. Зах. К. ў 1917—40 была ў складзе Фінляндыі. 8.6.1920 з населеных карэламі мясцовасцей Алонецкай і Архангельскай губ. утворана аўт. вобласць — Карэльская прац. камуна, ператворана 25.7.1923 у Карэльскую АССР у складзе РСФСР. У выніку савецкафінляндскай вайны 1939—40 зах. К. ўключана ў СССР. 31.3.1940 утворана КарэлаФінская ССР. У Вял. Айч. вайну б.ч. К. акупіравана ням. і фін. войскамі. 16.6.1956 КарэлаФінская ССР ператворана ў Карэльскую АССР. 3 ліст. 1991 наз. Рэспубліка К. У сак. 1992 падпісаны новы федэратыўны дагавор з Рас. Федэрацыяй.
Гаспадарка. Гал. галіны прамсці — лясная, дрэваапр. (лесанарыхіоўкі, лесапілаванне, вытвсць мэблі, буд. дэталей, лыжаў) і цэлюлознапапяровая. На долю ляснога комплексу прыпадае каля 43% агульнага аб’ёму. прамысл. прадукцыі. У 1996 нарыхтавана 3,2 млн. шчыльных м³ дзелавой драўніны, выпрацавана 428 тыс. м² піламатэрыялаў, 242 тыс. т цэлюлозы, 552 тыс. т паперы. Асн. цэнтры дрэваапр. прамсці: Петразаводск, Сортавала, Мядзведжагорск, Беламорск, Сегежа, Кем. Цэлюлознапапяровыя прадпрыемствы ў гарадах Кондапага, Сегежа, Піткяранта. Вял. значэнне мае здабыча жал. руды (6,1 млн. т, 1996, Костамукшскі горнаабагачальны камбінат), мармуру, граніту, пегматытаў, кварцьгтаў, слюды. Вытвсць электраэнергіі 4,7 млрд. кВт • гадз (1995). ГЭС на рэках Суна, Выг, Кем і інш.; Петразаводская ЦЭЦ. Машынабудаванне і металаапрацоўка (вытвсць абсталявання для лясной, дрэваапр. і цэлюлознапапяровай прамсці, трактароў, суднаў, станкоў, радыё і выліч. тэхнікі, рамонт суднаў і
124 КАРЭЛІЯ
інш. трансп. сродкаў) у гарадах Петразаводск, Беламорск, Мядзведжагорск, Вяртсіля. Каляровая металургія прадстаўлена Надвоіцкім алюмініевым здам. Прадпрыемствы прамсці буд. матэрыялаў у гарадах Кондапага, Петразаводск, Піткяранта, Сортавала. 3 галін харч. прамсці найб. развіты рыбная, мясная, малочная, хлебабулачная. Ёсць прадпрыемствы лёгкай прамсці (швейная, трыкат., абутковая, валюшналямцавая фкі). Саматужныя промыслы (вырабы з карэльскай бярозы, вышыўкі). Пад с.г. ўгоддзямі 207 тыс. га (1,2% тэрыторыі), у т.л. пад ворывам 79 тыс. га. Вырошчваюць збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу, агародніну. Збор (тыс. т. 1995) збожжавых — 4, бульбы — 154,4, агародніны — 19,1. Малочнймясная жывёлагадоўля. Пагалоўе (тыс. галоў, 1995) буйн. par. жывёлы — 82,1, свіней — 37,9. Авечкагадоў
танен. У 1930я г. адбывалася інтэнсіўнае станаўленне розных літ. жанраў: лірычнай паэзіі [Л.Хело (Т.Гугары), М.Руганен, І.Кутасаў], драмы [Р.Руска (Нюстрэм)], рамана (О.Іагансан), аповесці (В.Чэхаў), нарыса і апавядання (С.Норын). Маст. асэнсаванне гіст. мінулага, падзей рэвалюцыі і грамадз. вайны — асн. змест даваен. і пасляваен. лры К. Шматграннасць жыцця сучаснікаў, непаўторнасць і самабытнасць карэльскага краю ў творах пісьменнікаўфінаў У.Вікстрэма (раманы «Уперад, працоўны народ», 1954; новая рэд., кн. 1—3, 1957—65; «Суомі ў полымі», 1968), І.Саарынена (зб. паэзіі «Мая Карэлія», 1965; «Лісткі памяці», 1969), Т.Суманена (кн. паэзіі «Простыя словы», 1968; «Сэрца чалавечае», 1980), пісьменнікаўкарэлаў Я.Ругоева, М.Якала (тэтралогія «Водападзел», 1949—66), М.Лайне (збкі вершаў «3 пакалення ў пакаленйе», 1974; «Ветраны вечар», 1981), \.Тыманена, рус. пісьменнікаў А.Лінеўскага (гіст. тэтралогія «Бела
дадзены кніга карэльскіх нар. казак «Чаму вада ў моры салёная» (1984), асобныя творы Вікстрэма, Лайне, PyroeBa, Суманена, А.Хійры і інш. у перакладах Я.Лапаткі, У.Правасуда, Я.Сіпакова і інш.
Архітэктура і выяўленчае мастацтва. Ад эпохі неаліту і бронз. веку на тэр. К. захаваліся наскальныя малюнкі з выявамі жывёл, чалавека, антрапаморфных істот, сцэн палявання і бітваў, выразаныя з рогу галовы ласёў і схематычныя фігуркі чалавека. Пасля ўваходу ў склад Стараж. Русі маст. культура К. развівалася ў рэчышчы агульнарасійскай. У культавым і жыллёвым будве дамінавала драўлянае дойлідства: клецепадобныя цэрквы з гарыз. кампазіцыйнай воссю (Лазараўская Мурамскага манастыра, канец 14 ст.), вертыкальна арыентаваныя шатровыя (Успенская ў Кондапазе, 1774), маляўнічыя шматкупальныя (цэрквы комплексу Кіжы) і інш. Жылыя дамы будаваліся «брусам»
Да арт. Карэлія. Востраў у Белым моры.
Да арт. Карэлія. Рака Поньгама.
ля. Птушкагадоўля. Пушны промысел. Рыбалоўства (селядзец, навага, сігавыя). Даўж. чыгунак 2,1 тыс. км, аўтадарог 13,4 тыс. км, у т.л. з цвёрдым пакрыццём 7,5 тыс. км. Па тэр. К. праходзяць чыгункі С.Пецярбург—Петразаводск— Мурманск, Сортавала—Суаярві—Костамукша; аўтадарогі С.ГІецярбург— Петразаводск—Мурманск, Сортавала— Костамукша. Суднаходства па Белым м., Ладажскім і Анежскім азёрах, БеламорскаБалтыйскім канале. Даўж. ўнутр. суднаходных шляхоў 3,6 тыс. км. Порт — г. Беламорск. Курорты: Марцыяльныя Воды, Сортавала. Турызм (Кіжы, Валаамскія авы і інш.).
Літаратура. Развіваецца з пач. 1920х г. на фінскай і рускай мовах. Фарміравалася на своеасаблівым спалучэнні вуснапаэт. традыцый спевакоў рунаў і казачнікаў, карэлафін. эпасу «Калевала» і рус. фальклору. У яе станаўленні ўдзельнічалі карэльскія, рус. і фін. пісьменнікі. У 1926 засн. Карэльская асацыяцыя пралет. пісьменнікаў з рус., фін. і карэльскай секцыямі. У 1934 створаны Саюз пісьменнікаў К. Адзін з заснавальнікаў лры К. — паэт Я.Вір
мор’е», 1952—65), А.Сцяпанава (раманы «Сваякі», 1969; «Яака Саку — чалавек з народа», 1973; «Удовы», 1983), Дз.Гусарава («За мяжой міласэрнасці», 1977), А.Аўдышава (збкі вершаў «Край азёрны, край лясны», 1964; «Заанежжа», 1984) і інш. Лра апошніх дзесяцігоддзяў скіравана на раскрыццё сац.этычных праблем, ёй уласцівы эпічнасць, паглыблены псіхалагізм, філасафічнасць, нац. каларыт: паэзія І.Сіманенкава, В.Сергіна, Ю.Лінніка, проза П.Перту, Сцяпанава, драматургія П.Барыскова, АЛванова, Сцяпанава, Тыманена, публіцыстыка У.Усланава. Развіваюцца дзіцячая лра (Ю.Ніканава, У.Данілаў), фалькларыстыка, літ.знаўства, перакладчыцкая дзейнасць.
Творчыя сувязі лр Беларусі і К. зарадзіліся ў 1930я г.: асабістыя кантаісгы Купалы і Віртанена, публікацыі твораў Купалы на фін. мове ў перыяд. друку. Адзін з першых перакладчыкаў эпасу «Калевала» — бел. пісьменнік М.Машара. На фін. мову перакладзены асобныя творы Я.Коласа, В.Быкава (перакладчык У.Руханен). На бел. мове вы
(прамавугольны ў плане домдвор пад агульным дахам) і «кашалём» (квадратны ў плане домдвор з 2схільным рознай даўжыні дахам). Пабудовы багата аздабляліся разьбою. 3 14 ст. вядомы іканапіс, які развіваўся як архаізаваная галіна наўгародскай школы іканапісу («Апостал Пётр»). У 15—16 ст. вызначыліся мясц. асаблівасці: стрыманасць манеры пісьма і колеравай гамы, спрошчанасць ■ малюнка і кампазіцыі, абагульненасць і лаканізм тракгоўкі формы, эмацыянальная адухоўленасць вобразаў («Пётр і Павел», 15 ст.; «Вогненнае ўзыходжанне прарока Ільі», 16 ст.). У 16—19 ст. пад уплывам растовасуздальскай і маск. іканапісных школ склалася некалькі кірункаў іканапісу К. ад манументальналапідарных да вытанчаных па малюнку. У 18 ст. пачалося мураванае будва, якому ўласцівы ўплывы барока, пазней класіцызму (ансамбль Круглай плошчы ў г. Петразаводск, 1775, арх. Е.С.Назараў; перабудовы 1787—89 і 1839). У архітэктуры канца 1930—50х г. выкарыстоўваліся ордэрныя элементы (Рус. муз.драм. тр
КАРЭЛЯЦЫЯ 125
К. ў Петразаводску, арх. С.Бродскі і інш., скулытг. С.Канёнкаў) і дэкар. матывы нар. архітэкгуры. У 1960—80я г. ўзводзіліся простыя па кампазіцыі прамысл. і грамадскія будынкі. У 1920— 30я г. пачало фарміравацца прафес. выяўл. мастацгва. У жывапісе 1950— 80х г. найб. пашыраны пейзаж, часта з жанравымі матывамі (ВАўдышава, Б.Паморцаў, С.Юнтунен), партрэт (Г.Стронк, Ф.Ніемінен), нацюрморт (ЛЛанкінен). 3 1950х г. развіваецца графіка (Стронк, Т.Юфа і інш.), з 1960х г. — партрэтная і жанравая скулытгура (Л. і Г.Ланкінены, Э.Акулаў і інш.). У дэкар.прыкладным і нар. мастацтве здаўна развіта выемчастая і ажурная разьба па дрэве, што ўпрыгожвае дамы, гасп. пабудовы, храмы, мэблю, посуд і інш. Пашырана вышыўка.
Музыка. Адзін з найб. стараж. пластоў муз. фалькпору К. — рунічны (песніруны; сямейнабыт., эпічныя, гіст. песні, балады, галашэнні, песніімправізацыі іойку і інш.). Вядомы таксама лірычныя песні, прыпеўкі. Сярод гар. жанраў — піірылейкі (кругавыя песні), рьггмаінтанацыйнай асновай блізкія да еўрап. танцаў (вальс, полька, мазурка). Сярод інструментаў — струннасмычковыя ёўхіка, версіканель; струннашчыпковы кантэле; духавыя торві (пастухоўская труба з бяросты), ліру; званочкі. Прафес. муз. культура развіваецца з пач. 1920х г. Сярод кампазітараў: Г.Вавілаў, Л.Вішкароў, АГоланд, Р.Зялінскі, П.Казінскі, В.Канчакоў, В.Кошалеў, Б.Напрэеў, Э.Патлаенка, Р.Пергамент (аўтар першай нац. камічнай оперы «Кумоха», 1959), К.Раўтыо, Г.Р. Сінісала (аўгар першага нац. балета «Сампо», 1959), кампазітар і фалькларыст В.Гудкоў. У К. працуюць: Муз. тр (з 1955), сімф. аркестр Карэльскага радыё і тэлебачання (з 1933), ансамбль песні і танца «Кантэле» (з 1936), Карэльская філармонія (з 1939), філіял С.Пецярбургскай кансерваторыі (з 1967), муз. вучылйпча (з 1938). У 1937 засн. Саюз кампазітараў.