КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
клады. Радовішчы вугалю, нафты, соляў. Клімат рэзка кантынентальны. Рачная сетка прадстаўлена часовымі вадацёкамі, рэчышчы якіх напаўняюццавадой толькі летам у перыяд мусонньіх дажджоў ці ліўневых ападкаў. Найб. рэкі Жашуй і Шуйхэ. Азёры СагоНур і ШараБурду. Асноўныя ландшафты: гобі — драбнасопачнік і астраўныя хрыбты, раскіданыя на раўніне з шчэбеневымі глебамі і рэдкай хмызняковай расліннасцю (парналіснік, эфедра і інш.); масівы барханных пяскоў з беднай стэпавай расліннасцю (карагава, салянкі, палын і інш.); цайдамы — паніжэнні з блізкімі грунтавымі прэснымі водамі і травяністай расліннасцю (рагоз, трыснёг, чарот, пажарніца); саланчакі з галафільнай флорай (паташнікі, семітранкі, салянкі); саксаульнікі з чорнага саксаулу з семітранкамі ў ніжнім ярусе. Жывёльны свет: сайгакі, пустынны заяц, суслікі, пясчанкі, тушканчыкі, паўзуны (чарапахі, яшчаркі, змеі), трапляюцца дзікія аслы. Насельніцгва рэдкае. Качавая жывёлагадоўля. АЛАШСКАЕ ВОЗЕРА, Алашкі, возера ў Беларусі, у Шаркоўшчынскім рне Віцебскай вобл., у бас. р. Дзісна. Пл. 0,2 км . Даўж. 1,15 км, найб. шыр. 0,2 км, найб. глыб. 12 м. Пл. вадазбору каля 9 км . Схілы выш. 5—7 м. Берагі забалочаныя. Зарастае. Сцёк з возера ў р.Дзісна. АЛАШСКАЕ ПЛАТО, у горнай сістэме Зах. Саянаў, на Пд Сібіры. Выш. да 3129 м (г. БайТайга). Складзена пераважна з метамарфізаваных алеўралітаў, сланцаў, пясчанікаў і кангламератаў. Расчлянёна глыбокімі рачнымі далінамі са стрбмкімі скалістымі схіламі. На міжрэччах камяністыя стэпы; асобныя гальцовыя вяршыні; на схілах лістоўнічнакедравыя лясы. АЛБАНІЯ (Бйдірёгіа), Рэспубліка А л б а н і я (Republika е Shqip6rise), дзяржава ў Паўд. Еўропе, на 3 Балканскага пва. Мяжуе на Пн з Югаславіяй, на У з Македоніяй, на ПдУ і Пд з Грэцыяй; на 3 абмываецца водамі Адрыятычнага і Іанічнага мораў. Праліў Отранта аддзяляе А. ад Італіі. Пл. 28,7 тыс. км2. Нас. 3,4 млн. чал. (1994). Сталіца — г. Тырана. Падзяляецца на 26 адм. адзінак (рэці). Афіц. мова — албанская. Нац. свята — Дзень абвяшчэння незалежнасці Албаніі (28 ліст.). Дзяржаўны лад. Паводле Закону аб асн. палажэннях канстытуцыі ад 29.4.1991 А. — парламенцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт. Вышэйшы орган дзярж. улады і заканад. орган — Нар. сход. Вышэйшы выканаўчы і распарадчы орган — Савет Міністраў. Прырода. Пераважае горны рэльеф. На Пн — Паўн.Албанскія Альпы (Праклетые), на У — хрыбты Таморы, Корабі (выш. да 2764 м), Дэшаты, Ябланіца, на Пд — адгор’і хр. Пінд. На астатняй тэр. краіны асобныя горныя масівы, на У катлавіна Корча. На ўзбя (243 тыс. ж.), Дурэс (85 тыс. ж.), Эльбасан (83 тыс. ж.), Шкодэр, Влёра. Сярэдняя працягласць жыцця мужчын 69, жанчын 73 гады. Узровень нараджальнасці 23 на 1 тыс. чал. насельніцтва. Дзіцячая смяротнасць 32,9 на 1 тыс. нованароджаных (1994). Гісторыя. У 2м тыс. да н.э. на тэр. А жылі ілірыйцы, якія ў 4—3 ст. да н.э. ўтварылі сваю рабаўладальніцкую дзяржаву. 3 2 ст. да н.э. А ўваходзіла ў склад Рымскай, з 395 — Візантыйскай імперый. Нашэсце вестготаў і гунаў у канцы 4—5 ст. н.э., пранікненне слав. плямёнаў у 6—7 ст. прывялі да разбурэння рабаўладальніцкага ладу, з 8 ст. пачалі фарміравацца феад. адносіны. У 9 — пач. 11 ст. А ў складзе Першага балг. царства, пасля яго падзення (1018) — у складзе Візантыі. У 2й пал. 11 ст. прыбярэжную ч. А захапілі нарманы. У канцы 12 ст. на Пн А ўзнікла незалежная алб. дзяржава — Арберыйскае княства. У гэты час з’явіўся этнонім «албанцы». Пазней А. ўваходзіла ў склад Эпірскага царства, Неапалітанскага і Сербскага каралеўстваў, была пад уладай Венецыі. 3 14 ст. пачалося тур. заваяванне А. У 1443 барацьбу супраць туркаў узначаліў Скандэрбег (Георг Кастрыёці), які стварыў саюз алб. князёў і армію. Пасля яго смерці саюз распаўся, і да 1479 туркі захапілі амаль усю А. 1х панаванне і жорсткі прыгнёт прывялі да заняпаду гасп эканам. і культ. жыцця, да паўстанняў алб. народа ў 1481, 1537, 1571. У 2й пал. 18 ст. на тэр. А ўзніклі 2 паўнезалежныя феад. дзяржавы: фактычна незалежнымі кіраўнікамі паўн. і цэнтр. А ў 1757—1831 былі^прадстаўнікі алб^ феад. роду Бушаці; паўд. А, Алахабад. Рэлігійны фестываль «Кумбхмела*. 230 АЛБАНІЯ Эпірам і Фесаліяй у 1787—1822 кіраваў Аніпаша Тэпеленскі. Адаак тур. ўлады падпарадкавалі і гэтыя раёны. У сярэдзіне 19 ст. пачаўся рух алб. адраджэння. У 1878 узнікла Албанская ліга і абвясціла сябе ўрадам. Пасля разгрому лігі кіруючая роля ў вызв. руху перайшла да асветных тваў, створаных за мяжой. На пач. 20 ст. нац.вызв. рух актывізаваўся (гл. А банскае паўстанне 1912). У час 1й Балкансхай вайны, калі паўстала пытанне пра падзел А паміж Сербіяй, Грэцыяй і Чарнагорыяй, сход прадстаўнікоў розных раёнаў краіны абвясціў 29.11.1912 незалежнасць Л., быў сфарміраваны ўрад на чале з І.Кемалі. Краіны Антанты, фармальна прызнаўшы незалежнасць А, у 1913 устанавілі над ёю пратэкгарат. У 1ю сусв. вайну, нягледзячы на абвешчаны нейтралітэт, тэр. А. акупіравалі італьян., грэч. і серб. войскі, а сакрэтны Лонданскі дагавор 1915 паміж краінамі Антанты і Італіяй ліквідаваў незалежнасць А. 21— 31.1.1920 алб. Нац. кангрэс пацвердзіў незалежнасць А Да ўлады прыйшла групоўка на чале з феадалам АЗогу, антынар. палітыка якой выклікала незадаволенасць у краіне. У Герб і сцяг Албаніі. алаг., знешнепаліт. і эканам. партнёрам Кітаем і апынуліся ў поўнай ізаляцыі ад знешняга свету. У снеж. 1976 прынята новая канстьггуцыя, краіна перайменавана ў Нар. Сацыяліст. Рэспубліку А. Пасля смерці Ходжы (1985) Алб. партыю працы ўзначаліў Р.Алія, які пачаў адыход ад сталінскай 1 кітайскай мадэляў сацыялізму, ад палітыкі самаізаляцыі. 3 1989 у А пачаўся працэс распаду таталітарнай сістэмы. Дэмакратызацыі грамадскапаліт. жыцця спадарожнічала абнаўленне дзярж.прававых струкгур, узнікла легальная алазіцыя, жая аформілася ў паліт. партыі. У сак. 1991 адбыліся першыя парламенцкія выбары на шматпарт. аснове. У кастр. 1991 прынята новая канстыгуцыя, краіна стала называцца Рэспублікай Албаніяй. Аднак няўстойлівасць унутрыпаліт. і эканам. сітуацыі прывяла да змены трох урадаў і правядзення ў сак. 1992 датэрміновых парла менцкіх выбараў. Прэзідэнт A — С.Берыша, чэрв. 1924 у А. адбылося паўстанне пад кіраўніцтвам аргцыі «Башкімі». Новы ўрад на чале з Ф.Нолі распрацаваў праграму дэмакр. рэформаў. У снеж. 1924 урад Нолі быў скінугы Зогу. 25.1.1925 А абвешчана рэспублікай, Зогу — яе прэзідэнтам, a 1.9.1928 — каралём. У краіне ўсталяваўся дыктатарскі рэжым, у яе эканоміцы панаваў італьян капітал. У крас. 1939 — вер. 1943 А. акупіравана фаш. Італіяй. У краіне разгарнуўся рух Супраціўлення, у якім удзельнічалі партыі камуністычная, «Балі камбетар», «Легалітэт» і 111111 Летам 1943 з партыз. атрадаў сфарміравана Нац. вызв. армія. Пасля капітуляцыі Італіі А акупіравала фаш. Германія (вер. 1943 ліст. 1944). 25.4.1944 на кангрэсе ў г. Перметы створаны Антыфаш. нац.вызв. кт А, які 20.10.1944 пераўтвораны ў Часовы дэмакр. ўрад на чале з Э.Ходжам. 11.1.1946 A абвешчана Нар. рэспублікай, 14.3.1946 прынята канстытуцыя. Праведзена агр. рэформа. прэм'ерміністр — АМексі (з крас. 1992) А. — член ААН (.1955), АБСЕ (1991), Аргцыі ісламскай канферэнцыі (1992). Дьшламат. зносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 17.5.1993. Палітычныя партыі: Дэмакратычная партыя Албаніі (дамінуе ў кіраванні крашай), Албанская сацыялістычная партыя, Сацыялдэмакр. партыя А.. Саюз за правы чалавека, Алб. рэсп. партыя, Алб. дэмакр. альянс і інш. нацыяналізаваны прадпрыемствы, банкі, транспарт, абвешчаны пераход да планавай гаспадаркі і будаўніцгва сацыялізму. Але камуніст. партыя А. (з 1948 Албанская партыя працы) устанавіла таталітарны рэжым. У 1961 улады краіны, незадаволеныя крытыкай ку льту асобы Сталіна, разарвалі дыпламат. адносіны з СССР, у 1978 — са сваім асн. ідэ Гаспадарка Эканамічна найменш развітая краіна Еўропы. Прамсць дае 67% валавой прадукцыі. Вьпвсць электраэнергіі 5,0 млрд. кВттадз (1992), ГЭС на рэках Дрын, Маты. Развіта горназдабыўная прамсцы храмітаў (больш за 1 млн. т у 1990, вядучае Meena ў Еўропе), меднай руды (каля 1 млн. т). бурага вугалю (2,1 млн. т), нафты (1,1 млн. т), азбесту (0,6 млн. т), прыроднага бітуму. Вядзецца нафтаперапрацоўка (Сталін, Фіеры, Цэрык). Ёсць чорная і каляровая металургія (Эльбасан, Бурэлі, Лячы, Шкодэр), хім. прамсць (пераважна вытвсць угнаенняў, соды ў Фіеры, Лячы, Влёры), маш.буд. і металаапр. (Тырана, Дурэс, Эльбасан), лесапільная. дрэваапр. і папяровая прамсць (Пн і цэнтр краіны). Вядучае месца па аб’ёме прадукцыі займаюць харч. і лёгкая прамсць. Вылучаецца вытвсць аліўкавага алею, тытунёвых вырабаў, кансерваў з садавіны. Есць прадпрыемствы тэкст. (Тырана, Берат), трыкат. (Корча), гарбарнаабутковай (Тырана, Дурэс), цэментнай (Тырана) прамсці. У сельскай гаспадарцы пераважае земляробства. Пасяўная пл. 704 тыс. га, каля палавіны яе штучна арашаецца (1990). Пераважаюць збожжавыя культуры (пшаніца, кукуРУза, рыс, ячмень), меншая плошча пад тэхн. культурамі (тьггунь, сланечйік, цукр. буракі, соя), бульбай і гароднінай. Развіта садоўнінтва (значныя плошчы лад аліўкамі) і вінаградарства. Гал. раёны земляробства — 3 краіны і катлавіна Корча. Жывёлагадоўля (буйн. par. жывёла, авечкі, козы, свінні) горнапашавая. Гал. від транспарту аўтамабільны. Працягласць аўтадарог 7,5 тыс. км, у т.л. 2,9 тыс. км асфальтаваных, чыгункі 720 км. Гал. марскія парты Дурэс, Влёра, Саранда. Знешнегандлёвы абарот 6,1 млрд. лекаў (1990), у т.л. экспарт — 2,3, імпарт — 3,8 млрд. А. экспартуе храміты, медзь, нафтапрадукгы, асфальт, прадукты жывёлагадоўлі, тытунь, масліны, цытрусавыя, драўніну і інш.; імпартуе машыны і прамысл. абсталяванне (31% імпарту), харч. прадукты (пераважна збожжа), медыкаменты і інш. Гандл. партнёры: Італія, Германія, крашы Балканскага пва і Усх. Еўропы. Грашовая адзінка — лек. Узброеныя сілы А. налічваюць 48 тыс. ™ 0991), складаюцца з сухапутных войскаў, ВПС і BMC. Вярх. галоўнакамандуючы — прэзідэнт. У сухапутных войскаў на ўзбраенні танкі, палявая і зенітная артылерыя, стралк. зброя; у АЛБАНІЯ 231 ліся пераважна перс. і тур. узораў, ірэкафілы цягнуліся да ант. 1 візант. традыцый, «арберэшы» (алб. эмігранты ў паўд. Італіі) былі прыхільнікамі рымскакаталіцкага кірунку развіцця. Уздым алб. лры прыпадае на 19 ст., праяўляецца ў плыні рамантызму. Найб. значныя прадстаўнікі К.Крыстафарыдзі, І.Дэ Рада, З.Серэмбе, В.Шкадрані (П.ВІса), Ф.Мітка, С.Фрашэры. Заснавальнікам новай алб. лры лічыцца паэт Наім Фрашэры. У пач. 20 ст. ў лры ўсталёўваецца метад крытычнага рэалізму, пераважае публіцыстыка. Ся род найб. прызнаных пісьменнікаў перыяду паміж сусв. войнамі А.Чаюпі (А.Чака), Асдрэні (А.С.Дранова), Мігені (М.Д.Нікола), М.Грамена, Ф.Нолі. Дасягненні алб. лры сацыяліст. перыяду звязаны з імёнамі Дз.Шугэрычы, Ш.Мусарая, С.Спасе, Ф.Арапі, І.Кадары. Пасляваен. пакаленне прадстаўляюць: М.Каламата, В.Какона, К.Буджэлі, Дз.Джувані, Т.Ляча, Б.Муча. Лра на алб. мове ствараецца таксама