КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
вання ўзаемаўплывам (напр., у вікааўсянай сумесі; пасевах кукурузы з сояй і інш.). Адыгрывае значную ролю ў працэсах узнікнення, развіцця і змены раслінных згуртаванняў. Улічваецца пры стварэнні зялёных насаджэнняў, абгрунтаванні севазваротаў. АЛЕЛІ (ад грэч. аііёібп адзін аднаго, узаемна), алеламорфы, розныя формы (станы) аднаго і таго ж гена. Размешчаны ў аднолькавых участках (локусах) гамалагічных (парных) храмасом і камтралююць кірункі развіцця адной і той жа прыкметы (напр., белы ці чырвоны колер кветкі). А. ўзнікаюць пры любой змене структуры гена ў выніку мутацый або ўнугрыгенных рэкамбінацый (магчымая колькасць А. кожнага гена практычна незлічоная). Кожны ген можа знаходзіцца не менш як у двух алельных станах, адзін з якіх звычайна забяспечвае максімальнае развіццё прыкметы — дамінантн а я А., другі прыводзіць да частковай 4 М й о 4 a 1 2 Схема гома і гетэразіготнасці па адной пары алеляў: 1 — гомазіготнасць; 2 — гетэразіготнасць (А — дамінантная алель, a — рэцэсіуная алель). або поўнай страты або змены прыкметы — рэцэсіўная А. Ген, які мае некалькі розных станаў, утварае серьпо множных А. Наяўнасцю алельных генаў абумоўлены фенатыпічныя адрозненні сярод арганізмаў (гл. Фенатып). Частоты асобных А. у генафондзе даюць магчымасць вылічаць генет. змены ў пэўнай папуляцыі і вызначаць частату генатыпаў, што выкарыстоўваюць у селекцыі для прадказання магчымых вынікаў скрыжаванняў. АЛЁЛЬКАВІЧЫ (Алелькі, Слуц к і я ), княжацкі род герба «Пагоня» ў ВКЛ, адна з галін Гедзімінавічаў. Яго прадстаўнікі ў 15—16 ст. адыгрывалі значную ролю ў грамадскім і дзярж.паліт. жыцці Беларусі, Украіны, Літвы і Полыпчы. Найб. вядомыя А: Аляксандр (Алелька,? — 1454), заснавальнік роду, сьш кіеўскага князя Уладзіміра Альгердавіча. Князь капыльскі, слуцкі з 1394, кіеўскі з 1441. Вёў войны супраць татараў. Як военачальнік і дыпламат карыстаўся вял. аўтарытэтам у бел., літ. і ўкр. знаці, пасля смерці Вітаўта яго кандыдатура была вылучана на ведікакняжацкі пасад. Удзельнічаў у міжусобнай барацьбе паміж прэтэндэнтамі на велікакняжацкі пасад Жыгімонтам Кейстугавічам і Свідрыгайлам (напачатку падгрымліваў першага, потым другога). Жыгімонт Кейстутавіч, атрымаўшы перамогу, адабраў у Аляксандра Слуцкае княства, а яго самога зняволіў у астрог. Вял. кн, Казімір IV у 1441 вярнуў яму Слуцк і даў Кіеўскае княства. Сямён (1420— 3.12.1470), сгарэйшы сын Аляксандра, князь кіеўскі. Прэтэндаваў на велікакняжацкі пасад у 1454 і 1456, шукаў падтрымкі ў Маскве. Яго ўдава Марыя Гаштольд атрымала ад вял. кн. Пінскае княства ўзамен за Кіеўскае. М і х а л (каля 1425—30.8.1481), малодшы сын Аляксандра, князь слуцкі і капыльскі. У 1470—71 намеснік вял. кн. ВКЛ у Вял. Ноўтарадзе. 3 мэтай скінуць Ягелонаў і стаць вял. кн. ВКЛ стварыў групоўку магнацкіх родаў. Пры няўдачы намерваўся аддзяліць ад ВКЛ усх. землі Беларусі і Украіны і перайсці з імі пад апеку вял. князя маскоўскага. За арганізацыю змовы супраць вял. кн. Казіміра IV пакараны смерцю. Васіль (каля 1425—4.6.1495), сьш Сямёна, князь пінскі. С я м ё н (каля 1460—14.11.1505), сын Міхала, князь слуцкі. У 1502 і 1503 разбіў татараў у бітвах на р. Уза і Прыпяць. Юрый (1492—17.4.1542), сын Сямёна, князь слуцкі. Удзельнік абароны Слудка ў час Глінскіх мяцяжу 1508, бітвы з татарамі ў 1511, Аршанскай бітвы 1514. Юрый (каля 1531—9.11.1578), сын Юрыя, князь слуцкі. Удзельнік Лівонскай вайны 1558—83. Юрый (17.8.1559 — 6.5.1586), сын Юрыя Юр’евіча, князь слуцкі, адзін з апошніх А па мужчынскай лініі. Яго дачка Соф’я ў 1600 выйшла замуж за Я.Радзівіла. Пасля яе смерці (1612) Слуцкае і Капыльскае княствы перайшлі да Радзівілаў. П.Р.Казлоўскі. АЛЕМАН (AUemane) Жан (25.8.1843— 1935), французскі сацыяліст. У перыяд Парыжскай камуны 1871 старшыня 5га легіёна Нац. гвардыі. Пасля паражэння камуны сасланы на пажыццёвую катаргу на ваў Новая Каледонія (амнісціраваны ў 1880). У 1882 далучыўся да пасібілістаў, у 1890 на чале Рабочай сацыялрэв. партыі (гл. Алеманісты). У 1901, 1906 і 1910 выбіраўся ў парламент. Пасля паражэння на парламенцкіх выбарах 1914 адышоў ад паліт. дзейнасці. АЛЕМАНІСТЫ, пашыраная назва членаў франц. Рабочай сацыялрэв. партыі (ад прозвішча іх лідэра Ж.Алемана). Утварылася ў 1890 у выніку расколу партыі пасібілстаў. А. адвяргалі ідэю дыкгатуры пралетарыяту, эканам. барацьбу ставілі вышэй за паліт., выступалі супраць гедыстаў. У 1905 увайшлі ў аб’яднаную сацыяліст. партыю. АЛЕМАНЫ, а л а м а н ы (Alemanni, Alamanni), германскае племя. Упершыню ўпамінаецца ў пач. 3 ст. У 5 ст. засялілі тэр. сучаснай паўд.зах. Германіі, Эльзаса і ўсх. Швейцарыі. На тэр. іх рассялення дзейнічала Алеманская праўда (гл. ў арт. Варварскія праўды). У 10 ст. ў складзе каралеўства Германія ўтварылася племянное герцагства Алеманія, або ПІвабія. Ад слова «А.» паходзяць назвы Германіі і немцаў у шэрагу еўрап. моў. АЛЕН (Alien) Рой Джордж Дуглас (3.6.1906, горадграфства Уорчэстэр, Вялікабрытанія — 1983), англійскі вучоныэканаміст, матэматык, статыстык. Адукацыю атрымаў у Кембрыджы (1927). Выкладаў у Лонданскай школе алень 245 статыстыкі. У 1944—73 праф. статыстыкі Лонданскага унта. Навук. работы па тэорыі карыснасці і каштоўнасці, тэорыі індэксаў. Аўтар шэрагу дапаможнікаў па матэм. эканоміцы і матэм. аналізе для эканамістаў. Тв.: Математнческая экономня: Пер. с англ. М., 1963. АЛЕНА, Алена ГІрыгожая, у старажытнагрэчаскай міфалогіі дачка Зеўса і Леды, жонка цара Спарты Менелая, якая лічылася надзвычайнай прыгажуняй. Паводле міфаў, сын траянскага цара Прыяма Парыс з дапамогай Афрадыты выкраў А., што стала зачэпкай Траянскай вайны. Міф пра А. — часты сюжэт у выяўл. мастацтве (ант. вазы, фрэскі, карціны Я.Тынтарэта, Ж.Л.Давіда), лры (Гамер, Эўрыпід, І.В.Гётэ), музыцы (К.В.Глюк, К.СенСанс, Р.Штраус) і інш. АЛЁНА ІВАНАЎНА (19.5.1476, Масква — 20.1.1513), дачка вял. князя маскоўскага Івана III, жонка вял. князя ВКЛ Аляксандра. Праз шлюб А.І. (1495) Іван III разлічваў атрымаць доступ у ВКЛ, вял. кн. Аляксандр — спыніць паліт. і ваенны наступ Маскоўскай дзяржавы на ВКЛ. Насуперак намаганням акружэння мужа А.1. засталася праваслаўная, падтрымлівала правасл. царкву ў ВКЛ, асуджала агрэсіўную палітыку Івана III у дачыненні да ВКЛ. Падтрымлівала мужа ў яго барацьбе са шляхтай за цэнгралізацыю ўлады, пасля яго смерці (1506) падтрымала Жыгімонma I. Валодала землямі ў Віленскім і Трокскім ваяв., каля Менска, Гародні, у памежжы з Маскоўскай дзяржавай, замкамі ў Магілёве, каля Мсціслава, у Чачэрску і інш. АЛЕНА ПРАВІЛА, правіла, якое вызначае заканамернасць змены памераў паверхні цела цеплакроўных жывёл у залежнасці ад змены кліматычных умоў. У млекакормячых жывёл на Пн часткі цела, якія выступаюць (канечнасці, вушы, хвост, шыя, лапы), карацейшыя, формы цела больш прысадзістыя. чым у прадстаўнікоў таго ж віду на Пд. У нейкай ступені А.п. справядліва і да вышэйшых раслін, парасткі якіх звычайна ўкарочаныя на Пн у параўнанні з паўд. шыротамі. Сфармулявана амер. вучоным Дж. Аленам (1877). А.п., як і Бергмана правіла, вынікае з прынцыпу памяншэння цеплааддачы пры скарачэнні суадносін паверхні цела з аб’ёмам. АЛЕНДСКІ Антон Варфаламеевіч (каля 1843, Люблінская губ. — 11.4.1864), удзельнік паўстання 1863—64 на Беларусі. Скончыў 1ы Маскоўскі кадэцкі корпус (1862), вучыўся ў Міхайлаўскай артыл. акадэміі (Пецярбург). Уваходзіў у афіцэрскую рэв. аргцыю, зблізіўся з чл. аргцыі «Зямля і воля». У крас. 1863 выехаў з Пецярбурга ў Магілёўскі пав., дзе пад імем Антоній узначаліў Чарнаруцкі паўстанцкі атрад. Пасля разгрому атрада пад Славенямі (27 крас., цяпер Талачынскі рн) далучыўся да сенненскіх, а потым барысаўскіх паўстан цаў. 13.5.1863 схоплены, публічна расстраляны ў Мінску. Г.В.Кісялёў. АЛЁНЕВАЕ ВОЗЕРА, РэйндзірЛ е й к (Reindeer Lake), возера ў Канадзе, у цэнтр. ч. Лаўрэнційскага ўзвышша, у катлавіне на выш. 350 м. Пл. 6,3 тыс. км2, глыб. каля 60 м. Сцёк па р. Чэрчыл у Гудзонаў заліў. АЛЁНЕВЫ ГРЫБ, плютэй а л е н е в ы (Pluteus cervinus), шапкавы базідыяльны грыб з роду плютэй сям. мухаморавых. Пашыраны па ўсіх кантынентах, акрамя Антарктыды, у тундры — ласунак аленяў (адсюль назва). На Беларусі трапляецца ўсюды; расце на пнях і ламаччы розных дрэвавых парод. Шапка дыям. 3—10 см, у маладых грыбоў званочкавая, потым распасцёртая. Мякаць белая, мяккая, з непрыемным пахам рэдзькі. Пласцінкі шырокія, частыя, белыя, потым ружаватыя ад спораў. Ядомы ў свежым, марынаваным, салёным выгладзе. АЛЕНЕВЫ МОХ, я г е л ь , група лішайнікаў з родаў кладонія, кладзіна; асн. кармавая расліна паўн. аленяў. АЛЕНЕВЫ РОГ, гл. Платыцэрыум. АЛЕНЕГАДОЎЛЯ, галіна жывёлагадоўлі, якая займаецца развядзеннем і гасп. выкарыстаннем аленяў. Адрозніваюць А. паўночную і пантавую. Паўночная A — важнейшая галіна гаспадаркі Крайняй Поўначы, засяроджаная на развядзенні паўн. аленя (у паўн. шыротах Азіі, Еўропы — Расія, Фінляндыя, Швецыя, Нарвегія; у Паўн. Амерыцы — ЗША. Канада). У народаў тундравай зоны Сібіры пераважае мясаскурная А, у больш паўд. раёнах — транспартная. Асн. прадукдыя паўн. A — мяса 4—5месячных цялят і дарослых аленяў і скуры, з якіх вырабляюць замшу, хром, цёплае адзенне, палаткі, лёгкія футры (пыжык, выпаратак і інш.). Ад самак за лактацыйны перыяд атрымліваюць 40—50 кі малака тлустасцю 17—19% Пантавая А займаецца развадзеннем плямістага аленя, марала і ізюбра для атрымання пантаў, мяса і скур. Да сярэдзіны 19 ст. панты здабывалі паляваннем на дзікіх аленяў. Пасля прыручэння ма ралаў і плямістых аленяў пантавая А пашырылася ў Прыморскім, Алтайскім 1 Краснаярскім краях Расіі, дзе арганізаваны спец. гаспадаркі. Пантавых аленяў гадуюць таксама ў Кітаі, КНДР, Манголіі. На Беларусі пантавая А. з’явілася ў канцы 1980х г. Гадуюць плямістых аленяў і маралаў (у асобных гаспадарках Кобрынскага, Іўеўскага, Маладзечанскага і Пухавіцкага рнаў). Ад плямістых аленяў ва ўзросце 12—13 гадоў і маралаў 14—16 гадоў атрымліваюць лабавыя панты. Аленяў трымаюць на агароджаных участках; у стойлавы перыяд падкормліваюць сенам і канцэнтратамі. У пач. 1990х г. у рэспубліцы налічвалася каля 1 тыс. галоў маралаў. У.С.Маёраў. АЛЕНІ (Cervidae), сямейства млекакормячых атр. парнакапытных. 5 падсям.: кабарга, мунтжакі (Ceivulinae), вадзяныя A. (Hydropotinae), А. сапраўдныя (Cervinae) і амерыканскія А. (Odocoileinae). 17 сучасных родаў, каля 30 відаў. Пашыраны ў Еўразіі, Паўн. Афрыцы, Амерыцы. Акліматызаваны ў Новай Зеландыі, на Гавайскіх і некат. інш. астравах. На Беларусі лось, казуля, лань і алень высакародны.