КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АЛЕЎЦКІ ЖОЛАБ, глыбакаводны краявы жолаб у паўн. ч. Ціхага ак., уздоўж паўд. падводных схілаў Алеуцкіх авоў. Даўж. больш за 4 тыс. км, сярэдняя шыр. больш за 60 км, глыб. да 7855 м. Грунт — чырв. гліны. АЛЕЎЦН ХРЫБЕТ, на пве Аляска, у Ціхаакіянскім поясе Кардыльераў Паўн. Амерыкі; тэр. ЗША. Даўж. каля 850 км. Ланцуг вулканічных конусаў выш. 2500—3000 м. Найб. вяршыня — г. Рэдаут (3108 м). 10 дзеючых вулканаў (Іліямна, Катмай, Паўлава і інш.). На схілах субарктычныя лугі, горная тундра. На вяршынях іпматгадовыя снягі і ледавікі. АЛЕЎЦКІЯ АСІРАВЬІ (Aleutian Islands), архіпелаг на Пн Ціхага ак. (ЗША, штат Аляска). Дугападобны ланцуг са 110 астравоў і мноства скал (даўж. 1740 км) паміж павамі Аляска і Камчатка. Пл. 37,8 тыс. км . Нас. 7,5 тыс. чал. (1980) — алеуты, амерыканцы. Утвараюць 4 групы авоў; Лісіныя, Андрыянаўскія, Пацучыныя, Блізкія. Большасць авоў вулканічнага паходжання, вяршыні ўкрьпы снягамі. Дзеючых вулканаў 25; самы высокі вулкан Шышалдзіна (2860 м) на вве Унімак. Клімат марскі субарктычны, вільготны. Зіма цёплая, са снегападамі і частымі адлігамі. Лета халаднаватае, з туманамі. Сярэдняя тра самага халоднага месяца (лютага) 1,4 °C, самага цёплага (жніўня) 11,9 ’С. Ападкаў 1500 мм за год. Частыя штормы. Глебы субпалярныя, дзярноватарфяністыя і гарнатундравыя. Расліннасць: субаркгычныя лугі, горныя тундры. Жывёльны свет: лісіца, марская выдра і сівуч (амаль знішчаны); на скалах птушыныя кірмашы, у прыбярэжных водах морж, цюлень і інш. Рыбалоўства. Пушны промысел. Зверагадоўля (блакітны пясец). Гал. населены пункт — Адак (на аднайм. вве). Ваеннамарская база ЗША ДатчХарбар (на вве Уналашка). Адкрыты ў 18 ст. рус. экспедыцыяй В.Берынга і А.Чырыкава. Да 1867 належалі Расіі, прададзены разам з Аляскай ЗША. Р.А.Жмойдзяк. АЛЕЎРАЛІТ (ад алеўрыт + ..літ), сцэментаваная асадкавая горная парода, складзеная больш як на 50% з часцінак алеўрытавых памераў (0,01—0,1 мм, гл. Алеўрыт). Адзін з асн. тыпаў парод асадкавай тоўшчы. Выкарыстоўваецца як сыравіна для вытвсці цэменту і керамзігу. АЛЕЎРЫТ (ад грэч. aleuron мука), рыхлая дробнаабломкавая асадкавая горная парода, паводле саставу прамежкавая паміж пяскамі і глінамі (пыл, глей, лёс і лёсападобныя пароды). Складаецца пераважна з мінер. зярнят (кварц, палявы шпат, слюда і ініп.) памерам 0,01—0,1 мм. У залежнасці ад пераважных памераў вылучаюць буйна і дробнаалеўрытавыя (тонкаалеўрытавыя) рознасці. А. выкарыстоўваюць у вытвсці цэменту і буд. керамікі. АЛЕФІНЫ, гл. Алкены. АЛЕЧСКІ ЛЕДАВІК (Aletschgletscher), самы вялікі ледавік v Альпах, у Швейцарыі. Пл. 87 км . Даўж. 24,7 км. Далінны ледавік з прытокамі. Спускаецца з Бернскіх Альпаў на Пд і ПдЗ у даліну р. Рона да вьпп. 1520 м. Над А.л. узвышаюцца вяршыні Алечгорн, Юнгфрау і інш. Турызм (спец. чыгунка да выш. 3500 м, канатныя дарогі, атэлі і інш.). АЛЕШ (Ales) Мікалапі (18.11.1852, с. Міраціцэ, Чэхія — 10.7.1913), чэшскі жывапісец, графік. У 1875 скончыў AM у Празе. Аўгар размалёўкі «Радзіма» (1880—81) у фае Нац. тра ў Празе, шматлікіх малюнкаў, у тл. «Пяць пачуццяў» (1876), «Стыхія» (1881), цыкла «Жыццё старажьггных славян» (1891); жывапісных работ: «Гусіцкі лагер», «На магіле ваярагусіта» (1877), «Сустрэча Іржы з Падэбрад з Мацвеем Корві алжыр 249 ным», «Сутычка кавалерыстаў» (1878). Я.Ф.ПІумейка. АЛЁША Юрый Карлавіч (3.3.1899, г. Кіраваград, Украіна — 10.5.1960), рус. пісьменнік. У 1916—18 вучыўся ў Новарасійскім унце (Адэса). Аўтар рамана «Зайздрасць» (1927), раманаказкі «Тры таўстуны» (1928; аднайм. фільм, 1967), кнігі апавяданняў «Вішнёвая костачка» (1931), мемуарнадзённікавых запісаў «Ні дня без радка» (выд. 1961). Пісаў вершы, нарысы, кінасцэнарыі і інш. Інсцэніраваў для тэатра раман Ф.Дастаеўскага «Ідыёт». Тв.: йзбр. М., 1983; Бел. пер. — Зайздрасць. Мн., 1931. АЛЁШКА Антон Антонавіч (1.2.1913, в. Балочычы Слуцкага рна Мінскай В0бл. — 13.9.1971), бел. пісьменнік. Пасля педкурсаў пры Слуцкім пед. тэхнікуме (1931) настаўнічаў. Скончыў Ваеннамед. акадэмію (1941). Служыў урачом у арміі. Друкаваўся з 1932. Выйшлі кн. аповесцяў і апавяданняў «Раніца» (1949), «Іх першых вітае сонца» (1957), «Пяць сутак» (1959), «Над намі мільён вышыні» (1965), раман «Дарогі без слядоў» (1969). Асн. тэма творчасці — жыццё і баявыя подзвігі лётчыкаў. Тв.: Неба на замку. Мн., 1984. АЛЁШНІКІ, тое, што амховыя лясы. АЛЁШНЯ, рака ў Беларусі (Касцюковіцкі рн Магілёўскай вобл.) і Расіі (Бранская вобл.), правы прьпок Беседзі (бас. Дняпра). Даўж. 41 км, у межах Беларусі каля 15 км. Пл. вадазбору каля 280 км1 Цячэ па АршанскаМагілёўскай раўніне. У вярхоўі каналізаваная. АЛЁЯ (франц. aUee), дарога ў парках, лесапарках, скверах, на бульварах, вуліцах, абапал абсаджаная дрэвамі або кустамі. Важны кампазіцыйны элемент паркавых ландшафтаў і азелянення нас. пункгаў, выконвае ахоўныя функцыі. Тыпы А. — прамыя ў рэгулярных і крывалінейныя ў пейзажных парках і садах. Для А часцей выкарыстоўваюць высакарослыя і шыракакронавыя пароды (дуб звычайны, ліпа драбналістая, клён вастралісты, лістоўніца еўрапейская, граб звычайны, елка, вяз і інш.). Сярэдняя адлегласць паміж дрэвамі 5 м, паміж радамі 10 м. У прысадах часам ствараюць нішы для лавак, скулытгуры малых арх. формаў. АЛЁКМА, рака ў Расійскай Федэрацыі, у Чыцінскай і Амурскай абл. і Рэспубліцы Саха (Якуція), правы прьггок Лены. Даўж. 1436 км, пл. бас. 210 тыс. км\ Пачынаецца на паўн. схілах АлёкмінсКага Станавіка, цячэ ў вузкай даліне з крутымі схіламі (рэчышча з перакатамі), далей — у глыбокай даліне прарыву паміж хрыбтамі Удакан і Станавы, мае 13 парогаў, непраходных для суднаў. На апошніх 410 км цячэ ў шырокай даліне па Сярэднесібірскім пласкагор’і (суднаходны ўчастак). Асн. прытокі Тунгір, Нюкжа (справа), Чара (злева). Жыўленне снегавое і дажджавое. Летам бурныя паводкі. Замярзае ў канцы кастр., крыгалом у маі, у нізоуях у чэрвені. Сярэдні гадавы расход вады ў вусці 2000 м3/с. Сплаўная ніжэй вусця р. Тунгір. АЛЁКМАЧАРСКАЕ НАГОР’Е, на У Забайкалля, у Рэспубліцы Саха (Якуція), у міжрэччы рэк Алёкма і Чара (бас. Лены). Выш. 500—600 м над узр. м., найб. да 1402 м. Пераважае сярэднягорны рэльеф. Расчлянёна глыбокімі далінамі. Вяршыні платопадобныя. Складзена з вапнякоў, метамарфічных сланцаў, прарваных інтрузіямі гранітаў. На схілах лістоўнічныя лясы, зараснікі кедравага сланіку, на вяршынях горная тундра. АЛЁКМІНСКІ СТАНАВІК, сістэма горных хрыбтоў на У Забайкалля, у Чыцінскай вобл. Рас. Федэрацыі. Складаецца з хрыбтоў Тунгірскага, Муройскага і інш. Даўж. каля 400 км. Выш. да 1908 м (г. Крапоткіна). Складзены ў асноўным з гранітаў. Пераважае рэльеф сярэднягор’я. Схілы (да выш. 1200 м) Бяроэавая алея ў Цэнтральным батанічным садзе АН Беларусі ў Мінску. укрыты лістоўнічнымі лясамі, на вяршынях кедравы сланік, горная тундра; каменныя россыпы. АЛЁНКА, бронза.ўка к а с м a т а я (Epicometis hirta), жук сям. пласцініставусых. Пашыраны ў Еўропе ад лясной зоны да гор Крыма і Каўказа. Даўж. да 13 мм, цела матавачорнае. Надкрьпы з жаўтаватымі плямамі. Зверху густыя жоўгашэрыя валаскі (адсюль другая назва). Лятае вясной і напачатку лета, жывідца кветкамі і пупышкамі пераважна пладовых дрэў, а таксама злакамі. Зімуе ў глебе, вясной адкладвае 15—20 яед. Поўнасцю развіваецца за год. Шкодзіць дэкар. і пладовым раслінам. АЛЁХІН Аляксандр Аляксандравіч (1.11.1892, Масква — 24.3.1946), рускі шахматыст, чэмпіён свету ў 1927—35 і 1937—46. Упершыню заваяваў тытул чэмпіёна ў матчы з Х.Р.Капабланкам, у другі раз — з М.Зйве, якому з 1935 на 2 гады ўступіў першынство. Пераможца буйных міжнар. турніраў, непераўзыдзены майстар гульні «ўсляпую». Аўтар прац па шахматнай тэорыі. У 1921 эміірыраваў з Расіі, жыў у Парыжы. АЛЁХІН Васіль Васілевіч (16.1.1882, г. Курск — 3.4.1946), савецкі геабатанік. Праф. (1918). Скончыў Маскоўскі унт (1907). Заснавальнік маскоўскай геабат. школы. 3 1923 у Маскоўскім унце. Зрабіў вял. ўклад у вучэнне пра раслінныя згуртаванні — фітацэналогію. Прапанаваў класіфікацыю стэпаў, склаў аглядныя карты расліннасці розных раёнаў СССР. Тв.: Географня растеннй. 3 нзд. М., 1950; Ю.КАлеша. АААлёхін. Растнтельность СССР в основных зонах. 2 нзд. М., 1951. АЛЁХІН Мікалай Аляксандравіч (н. 26.10.1954, Мінск), бел. спартсмен (фехтаванне на шаблях). Чэмпіён Алімпійскіх гульняў' (1980, Масква), свету (1979, 1981) у камандным першынстве, уладальнік Кубка Еўропы (1982), чэмпіён СССР (1981, 1983). АЛЖЬІР. Алжырская Н а р о д ная Дэмакратычная Рэсп у б л і к a , АНДР (АльДжумхурыя альДжазаірыя Дэмакратыя аш Шаабія), дзяржава ў Паўн. Афрыцы, у зах. ч. Міжземнаморскага басейна. Мяжуе з Марока і Зах. Сахарай (на 3), Маўрытаніяй і Малі (на ПдЗ), Нігерам (на ПдУ), Лівіяй і Тунісам (на У). Пл. 2382 тыс. км . Нас. 27,9 млн. чал. (1994). Афін. мова арабская, дзярж. рэлігія — іслам суніцкага кірунку. Сталіца — г. Алжыр. Падзяляецца на 48 вілаяў (правінцый). Нац. свята — Дзень Рэвалюцыі (1 ліст.). Дзяржаўны лад. Паводле канстытуцыі 1989 А. — нар.дэмакр. рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэігт. У студз. 1992 сфарміраваны Вышэйшы дзярж. савет (ВДзС), на які ўскладзены функцыі калект. прэзідэнта. У сувязі з роспускам Нац. нар. сходу (парламента) ВДзС надзелены правам выдаваць дэкрэты, якія маюць сілу законаў. У лют. 1992 створаны Нац. кансультатыўны савет. закліканы «дапамагаць ВДзС у ажыццяўленні яго функцый, ствараць неабходныя ўмовы для нармальнага функцыянавання ўстаноў і канстытуцыйнага ладу». Прырода. Краіна невысокіх гор і ўзвышаных раўнін. На Пн хрыбты Атласкай горнай сістэмы, у межах якой вылучаюць горны ланцуг ТэльАтлас (масіў Варсеніс, выш. да 1995 м), ма 250 алжыр сівы Вял. і Малой Кабіліі (выш. да 2308 м), Сахарскі Атлас (масівы Ходна, Арэс, выш. да 2328 м), Паміж імі міжгорныя пласкагор’і і раўніны Высокіх плато (800—1200 м). У цэнтр. іх частцы вял. салёныя азёры (себхі). Поўдзень А. займае 74 частку пустыні Сахара. Пераважаюць камяністыя плато (выш. каля 500 м) і пясчаныя пустынныя вобласці — эргі з высокімі дзюннымі градамі (В. Зах. Эрг, В. Усх. Эрг, Эрг Ігіды, Эрг Шэш і інш.), камяністыя пустьшіхамады (Танезруфт на Пд). На Пд Алжырскай Сахары нустыннае нагор’е Ахагар з вяршыняй Тахат (3003 м, найвышэйшая ў краіне). Нетры А. багатыя нафтай, прыродным газам (па запасах нафты 3е, газу 1е месца ў Афрыцы, б.ч. радовішчаў на ПнУ Алжырскай Сахары), рудамі ртуці, цынку, свінцу, жалеза, урану, сурмы, фасфарытамі, ёсць медзь, волава, вальфрам, золата, каменны вугаль і інш. Клімат паўн. А. субтрапічны міжземнаморскі, сярэдняя тра студз. 5—12 °C, ліп. 25 °C, ападкаў у гарах 1200 м (Кабілія), на міжгорных раўнінах 200— 400 мм. Клімат Алжырскай Сахары пустынны, трапічны, сутачныя ваганні тр да 30 °C, ападкаў менш як 50 мм за год, у асобныя гады не бывае зусім. Ча