КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
чага газу. З’яўляецца вынікам фіз.хім. працэсаў, што адбываюцца ў цвёрдым целе пад дзеяннем аплаўлення, выпарэння, раскладання і хім. эрозіі металаў. Ha А. заснавана абляцыйнае ахаладжэнне (цеплавая ахова) касм. лятальных апаратаў, частак ракетносьбітаў, ракетных рухавікоў і інш., якія падвяргаюцца аэрадынамічнаму награванню пры ўваходзе ў атмасферу. АБМАРАЖЭННЕ, пашкоджанне тканак арганізма ўздзеяннем нізкіх тэмператур. А. садзейнічаюць высокая вільготнасць халоднага паветра, слабая супраціўляльнасць арганізма, цесныя абутак і адзенне. Адрозніваюць 4 ступені А: 1я — сінюшная ацёчная скура, боль і сверб; 2я — пашкоджанне паверхневага слоя скуры, вадзяныя пухіры; 3я амярцвенне скуры і падскурнай клятчаткі, крывяністыя пухіры; 4я — амярцвенне мяккіх тканак і касцей. Лячэнне: 1я і 2я ступені — саграванне (вадзяныя ванны з трай 18—20 °C, потым 35—40 °C з адначасовым масажам; фізіятэрапія — сухое цяпло, кварцавае апрамяненне); 3я і 4я ступені — хірургічнае. Прафілактыка: загартоўванне арганізма, зручнае адзенне і абутак, своечасовая дапамога пры першых прыкметах A АБМЕЖАВАЛЬНЫЯ ЗАКОНЫ п a землеўладанні і землекарыстанні, сукупнасць расійскіх нарматыўных акгаў па абмежаванні маёмасных правоў насельнінтва Беларусі, Літвы і Правабярэжнай Украіны ў канцы 18 — пач. 20 ст. ў сферы землеўладання і землекарыстання. Пасля далучэння гэтых тэрыторый да Рас. імперыі канфіскоўваліся маёнткі памешчыкаў, якія адмовіліся прысягаць расійскім | ВУГЛЯВОДЫ | ГЛШЭРЫН ТРЫОЗАФАСФАТЫ СПІРТАВОЕ АБО МАЛОЧНАНІСЛАЕ БРАДЖЭННЕ ПІРАВІНАГРАДНАЯ ШСЛАТА АЛАНІН ТЛУСТЫЯ | ТЭРПЕНОІДЫ I КІСЛОТЫ ।1 II /^СГЭРО/ДЬ^ АйЭТЫЛНбА ШЧАУЕВОІІАТНАЯ Н/СЛАТА ШЧАЎЕВОЦАТНАЯ КІСЛАТА ЛІМОННАЯ НІСЛАТА +NH, ЯБЛЫЧНАЯ НІСЛАТА ІНШЫЯ АМІНАКІСЛОТЫ АСПАРАГШ ЦЫСАКАШТАВАН НІСЛАТА | 'бялон ІЗАЛ/МОННАЯ КІ'СЛАТА АСЛАРАГІНАВАЯ НЮЛАТА +NH. ФУМАРАВАЯ ' НІСЛАТА БУРШТЫНАВАЯ НІСЛАТА ' ГЛЮТАМІН ГЛЮТАШНАВАЯ НІСЛАТА ІНШЫЯ АМІНАНІСЛОТЫ (ПРАЛІН.АРНШІН) а НЕТАГЛУТАРАВАЯ НІСЛАТА Схема абмену рэчываў. імлератарам, землі ўдзельнікаў паўстання 1794, 1830—31, 1863—64 падлягалі і секвестру (у гэтым выпадку ўладальнік павінен быў прадаць зямлю або абмяняць яе на маёнтак ва ўнутраных раёнах Расіі). У 1864—65 набываць зямлю (за выключэннем пераходу па спадчыне) і ўступаць у землекарыстанне было забаронена «асобам польскага паходжання» і яўрэям. У 1860—1й пал. 1870х г. канфіскаваны або секвестраваны сотні зямельных участкаў ваколічнай шляхты. У 1882 у сельскай мясцовасці мяжы аселасці яўрэям забаронена арандаваць, браць у заклад ці кіраванне зямельную маёмаець усіх Biflay. У 1884 аналагічны закон прыняты да «асоб польскага паходжання». 3 1887 на Беларусі (апрача Магілёўскай губ.) права куплі зямлі пазбаўлены іншаземцы. У канцы 1860х—80я г. пэўныя абмежаванні ўведзены і для сялян (напр., яны маглі купляць канфіскаваныя або секвестраваныя маёнткі толькі цалкам). У выніку А.з. плошча зямель мясц. памешчыкаў на Беларусі паменіпылася з 7,5 млн. дзес. (78,4%) да 4,1 млн. дзес. (42,4%). Пад уплывам рэв. руху ў пач. 20 ст. шэраг А.з. скасаваны, астатнія праіснавалі да 1917. Літ.. Громачевскнй С.Г. Ограннчнтельные законы по землевладенйю в Западном крае с мотнвамм н разьясненнямн. Спб., 1892; Жуковнч П.Н. О русском землевладенмм в СевероЗападном крае co временм прнсоедннення его к Росснм. Спб., 1895. В.П.Панюціч. АБМЕЖАВАНАЯ АДКАЗНАСЦЬ, 1) абмежаванне выплат страхавой кампенсацыі і страхавых сум з мэтай забеспячэння фін. устойлівасці страхавых аперацый; прадугледжана ўмовамі асобных відаў страхавання і, як правіла, закладзена ў тарыфах. 2) Абмежаванне кампенсацыі страт ад гасп. дзейнасці сумай укладзенага капіталу ў таварыствах з абмежаванай адказнасцю. АБМЕН у экано м і ц ы , узаемны абмен дзейнасцю (таварамі, паслугамі) паміж людзьмі, як правіла, на эквівалентнай аснове. Адбываецца непасрэдна ў вытвсці (А. вьпв. дзейнасцю або загатоўкамі, паўфабрыкатамі) і ў форме А. прадуктамі працы і паслугамі. 3 аднаго боку, А. — састаўная ч. вытв. працэсу, з другога — адна з самаст. стадый грамадскага ўзнаўлення, якая спалучае вьгтвсць з размеркаваннем і спажываннем. Неабходнасць А абумоўлена грамадскім падзелам працы. У першабыгным грамадстве звязаны з падзелам працы ўнугры абшчыны (А паміж абшчынамі быў выпадковы). 3 развіццём вытвсці А набываў рэгулярны характар і асабліва пашырыўся з усталяваннем машыннай індустрыі. Са з’яўленнем грошай непасрэдны А тавараў (Т—Т) перарос у абарачэнне, але захаваўся ў вытвсці, а таксама ў бартэрных здзелках (гл. Бартэр). АБМЕН РЭЧЫВАЎ, метабалізм, сукупнасць хім. ператварэнняў рэчываў у жывых арганізмах, якія забяспечваюць іх развіццё, жыццядзейнасць, самаўзнаўленне, сувязь з навакольным Да арт. Абмундзіраванне вайсковае. I. Адзенне воінаў 11 — 14 ст.: 1—2 — воіны Старажытнай Русі (11 — 12 ст.); 3 лггоўскі воін 14 ст., 4 7 ^ вое начальнікі Вялікага княства Літоўскага. II. Ваяводскія і павятовыя мундзіры беларускай шляхты (1780): 1 Смаленскае ваяв.; 2 Іарадзенскі пав.; J Ашмянскі пав.; 4 Віленскае ваяв.; 5 Наваградскае ваяв.; 6 Аршанскі пав.; 7 Полацкае ваяв.; 8 Берасценскае ваяв. III. Адзенне вонска Бялікага княства Літоўскага (177694): 1 генералмаёр; 2 афіцэр 3га палка пярэдняй стражы; 3 ротмістр янычарскан харугвы Булавьі вялікан; 4 шараговы пешай гвардыі; 5 — шараговы коннай гвардыі; 6 — оамбардзір корпуса артылерыі; 7 — інжынер ваеннага корпуса інжынерау. 1 2 3 5 8 9 10 11 12 Да арт. Абмундзіраваннс вайсковае. Форма адзення ваеннаслужачых Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. Для генералаў: 1 летняя параднавыхадная, 2 — летняя штодзённая (акрамя авіяцыі), 3 — летняя штодзённая (авіяцыі), 4 — зімовая штодзённая, 5 — летняя штодзённая (з кашуляй), 6 — летняя палявая; для афіцэраў і прапаршчыкаў: 7 — летняя параднавыхадная, 8 — летняя штодзённая (акрамя авіяцыі), 9 — летняя штодзённая (авіяцыі), 10 — летняя штодзенная (з курткай і пілоткай), 11 — зімовая штодзённая (з фуражкай), 12 — летняя штодзённая (з плашчпаліто), 13 — летняя штодзённая (з кашулян), 14 летняя палявая, 15 зімовая палявая; для салдат, сяржантаў і курсантаў ваенных вучылішчаў: 1(5 летняя параднавыхадная, 17 летняя палявая, 18 — зімовая палявая; для салдат і сяржантаў паветранадэсантных войскаў: 19 — летняя палявая; для ваеннаслужачых жанчын: 20 — летняя штодзенная (з курткай і пілоткай), 21 — летняя палявая. АБОЗНЫ 31 асяроддзем і адаптацыю да змен у ім. Аснову А.р. складаюць непарыўна звязаныя і ўзаемаабумоўленыя працэсы анабалізму, катабалізму і абмену энергіі. У сукупнасці яны забяспечваюць структурную і функцыян. цэласнасць арганізмаў, ляжаць у аснове іх гамеастазу. У планетарным манггабе А.р. складае важную частку кругавароту рэчываў у прыродзе. Для кожнага віду жывых арганізмаў характэрны свой, генетычна замацаваны ўзровень А.р., які залежыць ад іх спадчынных уласцівасцяў, месца ў эвалюцыйным радзе, узросту, полу, умоў існавання і інш. факгараў (напр., А.р. ніжэйшы ў раслін і халаднакроўных жывёл, вышэйшы ў цеплакроўных, слабы ў час спячкі, анабіёзу, высокі ў перыяд размнажэння і г.д.). Пры вял. і разнастайным асартыменце арган. рэчываў, якія ўцягваюцца ў абмен, агульная яго схема ў розных арганізмаў падобная, вызначаецца ўпарадкаванасцю і падабенствам паслядоўнасці біяхім ператварэнняў, што адбываюцца пры абавязковым удзеле ферментаў. Дзякуючы А.р. з пажыўных рэчываў утвараюцца характэрныя для дадзенага арганізма злучэнні, якія выкарыстоўваюцца як буд. ці энергет. матэрыял, пастаянна і няспынна абнаўляюцца органы і тканкі без прынцыповай змены іх хім. саставу. Асн. тыпы злучэнняў, якія ўдзельнічаюць у А.р. у арганізме, — бялкі, тлушчы, вугляводы, мінеральныя рэчывы. Іх навук. даследаванне вылучаецца ў самаст. раздзелы біяхіміі. Ператварэнні рэчываў ад моманту іх паступлення ў арганізм да ўгварэння канчатковых прадуктаў распаду складаюць сутнасць т. зв. прамежкавага А.р. Асн. яго этапы: ператраўленне і ўсмоктванне пажыўных рэчываў у страўнікавакішачмым тракце; дастаўка атрыманых рэчываў да розных органаў і тканак; іх перабудова, раскладанне і выкарыстанне для біясінтэзу спецыфічных рэчываў, клетак і тканак; раскладанне такіх рэчываў з угварэннем прамежкавых злучэнняў і канчатковых прадуктаў абмену; выдаленне апошніх з арганізма. Цэнтр. месца ў А.р. належыць цыклу трыкарбонавых кіслот, у якім перакрыжоўваюцца шляхі бялковага, вугляводнага, тлушчавага абмену (гл. схему). Найважн. прамежкавы прадукг А.р. — ацэтылкаэнзім А, які ўдзельнічае ва ўсіх працэсах анабалізму і катабалізму і аб’ядноўвае іх; асн. канчатковыя прадукты — НгО, СО2, NHj, мачавіна і інш. У рэгуляванні працэсаў Ар. гал. месца займаюць змены актыўнасці і інтэнсіўнасці сінтэзу клетак, абмен можа самарэгулявацца па прынцыпе адваротаай сувязі. Вял. значэнне ў рэгуляванні Ар. маюць біял. мембраны. У высокаарганізаваных жывёл рэгулюецца і каардынуецца нейрагумаральнай сістзмай пры ўдзеле біял. актыўных рэчываў (вітаміны, гармоны, медыятары і інш.). Разбалансаванне Ар. з’яўляецца прычынай або вынікам узнікнення разнастайньгх хвароб, фіксацыя змен у ім — важны дыягнастычны сродак. Гл. таксама Бялковы абмен, Вугляводны абмен, Тлушчаеы абмен, Мінеральны абмен. Літ:. Ленннджер А Основы бнохнмнм: Пер. с англ. Т. 1—3. М., 1985; С т р а й е р Л. Бмохнмня: Пер, с англ. Т. 1—3. М., 1984—85. Я.В.Малашэеіч. АБМЕН ЭНЁРГІІ, энергетычны а б м е н , сукупнасць працэсаў утварэ ння, назапашвання, трансфармацыі і выкарыстання энергіі ў жывых арганізмах, а таксама працэсаў абмену паміж імі і навакольным асяроддзем. А.э. неадрыўны ад абмену рэчываў, карэліруе з яго ўзроўнем, мае фундаментальнае значэнне ў жыцці ўсіх арганізмаў. У аснове ўнугрыклетачнага А.э. ляжыць акісленне біялагічнае арган. злучэнняў з назапашваннем і ператварэннем т. зв. макраэргічных сувязяў АГФ, крэацінфасфату, фосфаэнолпірувату, 3фосфагліцэрату і інш. макраэргаў (гал. ролю пры гэтым выконвае цыкл трыкарбонавых кіслот). Зыходнымі вонкавымі крыніцамі для забеспячэння іх энергет. патрэб з’яўляецца энергія пажыўных і інш. рэчываў, што засвойваюцца арганізмам, і светлавая энергія, якая ўключаецца ў біяэнергет. абмен праз фотасінтэз. Ён забяспечвае існаванне не толькі раслін, але і ўсіх гетэратрофных арганізмаў. Гал. крыніцы энергіі ўнутры арганізма — вугляводы (даюць больш за 50% энергіі) і тлушчы. Праз ператварэнні рэчываў у арганізме ажыццяўляецца трансфармацыя хім. энергіі ў інш. віды — мех., цеплавую і інш. Я.В.Малашэвіч.