Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
Літ.: Л.Н.Оборнн: Сгатьн. Воспомлнання: К семвдесятнлетню co дня рождення. М., 1977; Л.Н.Оборян — педагог: [Сб. ст.1. М 1989.
АБІІАЛ, тэрмічная апрацоўка матэрыялаў з мэтай надання ім неабходных уласцівасцяў ці для ачышчэння ад дамешкаў. Уключае награванне да nayHaft тры, вытрымку і ахаладжэнне да пакаёвай тры. Суправаджаецца рэакцыямі раскладання(пры апрацоўцы прыроднай сыравіны), акіслення або аднаўлення (пры выгаранні дамешкаў, узаемадзеянні з вугляродам, вадародам ці кіслародам), мінералаўтварэння; фазавымі пераўтварэннямі (частковае
АБРАДАВАЕ 33
плаўленне матэрыялаў, выпарэнне і інш.). Робіцца ў абпальвальных печах у акісляльнааднаўляльным або нейтральным газавым і цвёрдым асяроддзях, a таксама ў вакууме. Руды і рудныя канцэнтраты абпальваюць перад іх абагачэннем, кавалкаваннем, плаўкай для змены іх фіз. і хім. уласцівасцяў. Сыравіну для буд., вяжучых матэрыялаў (гліна, вапняк, цэментная шыхта), вогнетрывалую цэглу, фарфоравыя і фаянсавыя паўфабрыкаты абпальваюць для атрымання вырабаў пэўнай формы і памераў з неабходнымі ўласцівасцямі, эмалі і фарбы — для нанясення пакрыццяў з ахоўнымі і мастацкадэкаратыўнымі мэтамі.
АБПАЛЬВАЛЬНАЯ ПЕЧ, печ для абпалу розных матэрыялаў. А.п. з трай рабочай зоны 700—1300 °C паводле канструкцыі бываюць шахтавыя, шматподавыя, трубчастыя, вярчальныя. Прызначаныя для абпалу вогнетрывалай гліны, вапняку, даламіту, цэментнай шыхты, метал. рудаў. Камерныя, кальцавыя, тунэльныя, канвеерныя А.п. з трай вышэй за 1000 °C выкарыстоўваюцца для абпалу вогнетрывалай цэглы, фарфоравых і фаянсавых вырабаў, эмаляў і фарбаў на посудзе, дэталях машын і апаратаў.
АБРА (Abra), марскі малюск, гл. Сіндэсмія.
АБРАГАЦЫЯ (лац. abrogatio), адмена або змена ўстарэлага закону з прычыны яго бескарыснасці або супярэчлівасці духу і норавам часу. Абвяшчаецца ўвядзеннем новага закону.
АБРАД, комплекс строга вызначаных чыннасцяў, слоўных формул, жэстаў, абумоўленых пэўнымі рэліг. вераванпямі. А. абслугоўваюць рэліг. культы, звязаныя з імі грамадска прававыя акіы і працоўныя працэсы. Мэта А. — забеспячэнне магічным чынам спрыяльнага развіцця прыродпых з’яў, плёну ў працы, дабрабыту, здароўя, працягласці роду і інш.
Структура А бывае даволі складаная: яна мае «вдро» — асн. чыннасці — і шэраг свабодных, імправізацыйных дзеянняў, за кошт якіх фарміруюцца лакальныя або часавыя варыянты. Эгнічныя варыянты блізкіх A найб. цікавыя і інфарматыўныя. Як правіла, найб. важныя нар. А паходзяць з вельмі даўніх часоў. Яны фарміраваліся на архаічнай ідэалаг. аснове і з’яўляюцца рэалізацыяй глыбока закаранёньк у нар. свядомасці ўяўленняў пра навакольны свет, жыццё прыроды і чалавека, адносіны чалавека з космасам і да т.п.
Бел. нар. А. падзяляюцца на к a ляндарныя, звязаныя з урачыстасцямі паваротных пунктаў гадавога сонечнага цыкла, і сямейныя, якія сакралізуюць змены ў грамадскім статусе чалавека, прымеркаваныя да асн. момантаў яго жыцця: нараджэнне (гл. Радзіны), наданне імя, уступленне ў шлюб (гл. Вяселле), пахаванне. Сямейныя А. былі ў пэўнай залежнасці ад каляндарных (напр., вяселлі дазвалялася ладзіць толькі ў непаставыя тыдні). Ба
гатая абраднасць беларусаў сведчыць пра складанае ўзаемадзеянне нар. язычніцкай абраднасці з абраднасцю хрысціянскай (гл. Абрады рэлігійныя). Язычніцкая аснова А. у большасці эасталася непарушная, хрысціянства наклалася на гэту сістэму тонкім пластом (наданне пэўным святам імёнаў святых, прымеркаванне сваіх міфаў, сімволікі і інш.). Так, да стараж. навагодняга свята Вялікадня далучана Пасха і паданні пра замардаванне і дзівоснае ўваскрэсенне Ісуса Хрыста, дзень Вялеса (Масленка) стаў запустамі, дзень ЯрылыЮр'я — днём св. Георгія, зялёныя святкі — Тройцай (гл. Сёмуха), Купалле — днём св. Яна і да т.п. Аднак мноіія А. засталіся чыста язычніцкія, без далучэння хрысціянскай міфалогіі: пахаванне «стралы» ў Пасожжы, «куст» на Піншчыне, «жаніцьба Цярэшкі» на Полаччыне, «жаніцьба коміна» на Палессі і інш. Гэтыя А. складаюць адметнасць бел. абрадавай творчасці. 3 гадавы.мі
Да арт. Абрадавае печыва. Вясельны каравай.
ўрачыстасцямі звязваецца шмат А., абумоўленых логікай святкавання, станам прыроды, прац. задачамі. Асн. з іх: памінанне продкаў (Дзяды, Радаўніца), абходы двароў з віншавальнавелічальнымі песнямі, драм сцэнкамі, танцамі, музыкай, варажба, магічныя засцерагальныя дзеянні, абрадавыя гульні, ачышчэнне вадой і агнём, ахвяраванні і калекгыўныя бяседы. Кожны значны А. уключае асобныя элементныя А. Так, вясельны комшіекс уключае А. «віццё вянка», «вянок» (дзявочы вечар; гл. Суборная субота), каравайны А. (гл. Каравай), благаславенне або пасад, царкоўны шлюб, праводзіны і сустрэчу маладых (прылучэнне да роду), дарэнне і інш.; А. дажынак (гл. Дажынкі) — віццё вянка гаспадару, дзеянні з апошнім снапом, гуканне Спарыні. Даволі скла
даны комплекс А. суправаджаў першы выган жывёлы ў поле, заворванне нівы, засеўкі і інш.
Многія бел. А маюць аналагі ў абрадавай практацы ант. народаў. Найб. уражлівы прыклад, занатаваны ў пач. 20 ст., — абрадавы дыялог, прысвечаны хлебу. Святар, хаваючыся за вялізным мядовым пірагом на свята ўраджаю, пытаўся ў прысутных, ці бачаць яны яго, і жадаў, каб налета зусім не бачылі. Гэты А, які быў у язычніцкім храме ў Арконе (на вве Руген), апісаны дацкім храністам 12 ст. Саксонам Граматыкам. Гл. таксама Абрадавае печыва, Абрадавыя стравы.
Літ.: Занкевнч А Белорусскне свадебные обряды н песнн сравннтельно с велнкорусскнмн. Спб., 1897; А н н ч к о в Е. Весенняя обрядовая поэзня на Западе н у славян. Ч. 1—2. Спб., 1903—05; Радзінная паэзія. Мн., 1971; К р у т ь Ю.З. Хліборобська обрядова поезія слов’ян. Кнів, 1973; Песні народных свят і абрадаў. Мн., 1974; Ліс AC. Купальскія песні. Мн., 1974; Яго ж. Валачобныя песні. Мн., 1989; Яго ж. Жніўныя песні. Мн., 1993; Зімовыя песні. Мн., 1975; Календарные обычан н обряды в странах зарубежной Европы: Знмнме празднмкн. М., 1973; Календарные обычан н обряды в странах зарубежной Европы: Конец XIX — начало XX в_: Весеннне праздннкн. М., 1977; Календарные обычан н обряды в странах зарубежной Европы: Летнеосеннне праздннкн. М., 1978; Календарные обычан н обряды в странах зарубежной Европы: Нст корнн н развнтне обычаев. М., 1983; Курочк і н О.В. Новорічні свята украінців. Кнів, 1978; Вяселле: Абрад. Мн., 1978; Соколова В.К. Весеннелетнме календарные обряды русскнх, украннцев н белорусов, XIX — начало XX в. М., 1979; Гур скнй Ай. Знмняя поэзйя белорусов. Мн., 1980; М а ж э й к а З.Я. Песні беларускага Паазер’я. Мн., 1981; Народны тэатр. Мн., 1983; Палескае вяселле. Мн., 1984; М a слова Г.С. Народная одежда в восточнославянскмх традмцйонных обычаях н обрядах XIX — начала XX в. М., 1984; Барташэв і ч Г.А Беларуская народная паэзія веснавога цыкла і славянская фальклорная традыцыя. Мн., 1985; Тавлай Г.В. Белорусское купалье: Обряд, песня. Мн., 1986; Пахаванні. Памінкі. Галашэнні. Мн., 1986; Б о р м с е н к о В.К. Весільні звмчаі та обрядн на Украіні. Кнів. 1988; Круглов Ю.Г. Русскме обрядовые песнн. 2 нзд. М., 1989; Земляробчы каляндар: (Абрады і звычаі). Мн., 1990; Кухаронак Т.І. Радзінныя звычаі і абрады беларусаў: канец XIX—XX ст. Мн., 1993; Жаніцьба Цярэшкі. Мн., 1993; Беларускія народныя абрады / Скл. Л.П.Касцюкавец. Мн., 1994. Л.М.Салавей, ГУ.Саламевіч
АБРАДАВАЕ ІІЕЧЫВА, адзін з элементаў сямейных і каляндарных святаў і абрадаў многіх народаў свету. На Беларусі ім сустракалі і частавалі гасцей, бралі ў поле, едучы першы раз сеяць, пакідалі ў полі на дажынках, давалі жывёле, каб добра вялася, ім клікалі вясной буслоў і г. д. На радзіны звычайна пяклі жытнія пірагі (дарылі бабкампавітухам), якія з жартамі ламалі, кайгтавалі, елі з баршчом за святочным сталом. Жанчын, што ішлі ў адведкі, частавалі пірагамі (на Брэстчыне такі пірог наз. скрушок). На вяселле акрамя каравая пяклі пшанічныя пірагі маладым — месяц, падручнік, крыж (булка
2. Бел. энц., т. 1.
34 АБРАДАЕАЯ
з крыжам). Падручнік і крыж пяклі для маладой, з імі яна ехала да маладога і клала на века дзяжы свекрыві. Памінальнае печыва заўсёды было прэснае (мёртвы хлеб) — корж, гарачыкі, галушкі, праснак. Корж і гарачыкі крышылі ў канун, «па крошцы» раздавалі прысутным за жалобным сталом. На Каляды пяклі жытнія пірагікаляднікі, якімі абдорвалі калядоўшчыкаў. На саракі выпякалі 40 піражкоў (птуіпкі з цеста, галушкі, варэнікі) з макам або з фасоляй (іх называлі саракі, жаваронкі, бапкі). У вялікі пост пяклі храсцыкрыжыкі, саху, барану (булку, абкладзеную шышкамі), якія бралі ў поле, едучы сеяць. На Благавешчанне пяклі пампушкі, галёпы, якімі сустракалі буслоў, на Вялікдзень — здобныя пірагі (паскі, калачы). На Палессі на Юр’я пяклі расянік і хадзілі з ім вакол жыта, у Бярозаўскім рне гатавалі піражокюрок і клалі ў жыта (калі жыта яго не закрывала, то гэта прадказвала дрэнны ўраджай). У некаторых мясцінах на Юр’я ішлі ў поле з хлебам і інш. частаваннем. На святы рабілі таксама варэнікі з хлебнага цеста з макам або канапляным семем (на Варвару, Міколу), каржы з мёдам (напярэдадні Купалля).
Г.Ф.Вештарт.
АБРАДАВАЯ ПАЭЗІЯ, нар. паэтычная творчасць, звязаная з каляндарнавытв. і сямейнымі абрадамі. Гл. Каляндарнаабрадавая паэзія, Сямейнаабрадавая паэзія.
АБРАДАВІЧ (ОбрадовнЙ) Дасітэй (да манаства Дзімітрый; каля 1739, в. Чакава, Югаславія — 28.3.1811), сербскі пісьменнік і асветнік, пачынальнік новай сербскай лры на нар. мове. Першы міністр асветы Сербіі (1811). Вучыўся ў Гале, Лейпцыгу, Вене. Вандраваў па Еўропе, у 1787 быў на Беларусі (гШклоў). У 1808 арганізаваў т. зв. Вялікую школу ў Бялградзе (пазней унт). У філас. і павучальных творах «Пісьмо да Харалампія» (1782), «Парадьі цвярозага розуму» (1784), «Байкі» (1788), «Збор розных павучальных рэчаў...» (1793), аўтабіягр. рамане «Жыццё і прыгоды Дзімітрыя Абрадавіча...» (ч. 1—2, 1783—88) выкрываў абскурантызм, змагаўся за рацыяналізм мыслення і гуманізм, адстойваў неабходнасць усеагульнай адукацыі, заклікаў паўд. славян да адзінства.
Тв.: Сабрана дела. Т. 1—3. Београд, 1961.
АБРАДАВЫЯ СТРАВЫ, адзін з элементаў сямейных і каляндарных святаў і абрадаў многіх народаў свету. Традыц. А.с. беларусаў — каша, бліны, аладкі, хлеб і інш. — выконвалі знакавую функцыю і звычайна суправаджалі магічныя абрадавыя дзеянні. Каша з цэлага зерня (ячменнага, прасянага і інш.) — неад’емная частка радзіннага, вясельнага, памінальнага, каляднага, жніўнага абрадаў. Цэнтр. месца ў свя
КНІГІ ОНЛАЙН
