КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
М.В.Біч, Ф.І.Ігнатовіч. рыс гісторыі. Мн., 1959. С. 98—101; С a Sane ў с к і А.В. [Уступ да аргыкула «Няходжанымі сцежкамі»] // Полымя. 1971. № 4. У.І.Няфёд. АБРАМОВІЧ Людвік Кароль (5.7.1879, Масква — 9.3.1939), польскі гісторык, грамадскі дзеяч, журналіст, выдавец. Скончыў Ягелонскі унт у Кракаве. 3 1905 у Вільні. 3 1906 супрацоўнік газ. «Gazeta Wileriska» («Віленская газета»), «Kuner Wileriski» («Віленскі веснік»). У 1911—38 рэдагаваў і выдаваў газ. «Przeglqd Wileriski» («Віленскі агляд»), дзе часта публікаваліся бел. аўтары, пісалася пра нац.вызв. рух на Беларусі. у 1925—39 старшыня Навук. кта садзейнічання бцы Урублеўскіх (цяпер Цэнтр. бка АН Літвы). Быў звязаны з бел. грамадскакульт. жыццём у Вільні. У кн. «Чатыры стагоддзі кнігадрукавання ў Вільні, 1525—1925» (Вільня, 1925) пісаў пра дзейнасць Ф.Скарыны і яго паслядоўнікаў. А.В.Мальдзіс. АБРАМОВІЧ Марыян Станіслаў (25.3.1871, г. Цвер — 7.1.1925), удзельнік рэв. руху, дзеяч культуры Польшчы і Беларусі. У час вучобы ў Маскоўскім унце ўзначальваў гурток сацыяліст. кірунку ў маскоўскім польскім коле. У 1892 выдаў у Тыльзіце (Усх. Прусія) бел. агіт. брашуру «Дзядзька Антон», за што арыштаваны, прыгавораны да 3 гадоў турмы і 6 гадоў ссылкі, пасля якой жыў у Пецярбургу, узначальваў рабочую друкарню «Праца». У рэвалюцыю 1905—07 забяспечваў сувязь паміж Польскай сацыяліст. партыяй і рас. рэв. партыямі. 3 1908 у Варшаве. 3 1918 займаўся архіўнай і бібліятэчнай справай. Літ.: Скалабан В. Працяг гісторыі з «Дзядзькам Антонам» // Полымя. 1988. № 2, АБРАМОВГІ Франц Вікенцьевіч (1864, в. Клесель Рэчыцкага пав. — 10.6.1933), бел. хірург. Др медыцыны (1900). Скончыў Ваеннамед. акадэмію ў Пе Да арт. АбрамцаваКудрынская разьба. А.Паленава. Совы (уверсе), шафка. 1880я гады. АБРАМОВІЧЫ (Абрагамовічы), шляхецкі род герба «Ляліва» ў ВКЛ. Паходзілі ад Абрагама Езафавіча (п. у 1519), які нарадзіўся ў сям’і гапдляраяўрэя, пазней прыняў хрысціянства. За паслугі вял. князям Ачяксандру і Жыгімонгу 1 атрымаў шляхецтва. Займаў пасады гараднічага (1495) і старосты ковенскага (1514), старосты салецкага, войта менскага і берасцейскага, падскарбія земскага (1510—19). Валодаў маёнткамі Вайдуны (Віленскі пав.) і Грынкава (Гарадзенскі пав.). Меў сыноў Васіля (у каталііггве Ян, п. у 1546, быў войтам берасцейскім) і Канстанціна (войт менскі). В.Л.Насевіч. АБРАМОВІЧЫ (Абрагамовічы), шляхецкі род герба «Ястрамбец» у ВКЛ. Валодалі мяст. Варняны ў Віленскім пав. Найбольш вядомыя: Я н (? — 19.4.1602), войскі і намеснік віленскі (1579), староста вендзенскі (1589), прэзідэнт дэрпцкі, ваявода менскі (1593) і смаленскі (1596). Адстойваючы інтарэсы ВКЛ, праваслаўнай царквы, быў у апазіцыі да Каралеўсгва Польскага. Адзін з гал. дзеячаўкальвіністаў. Пабудаваў у Варнянах кальвінісцкую царкву, пшіталь і школу. Быў звязаны з К.Астрожскім і Радзівіламі. Схіліў паэта Я.Ралвана да напісання паэмы пра Радзівілаў (1592), апякаў кальвінісцкага палеміста АВолана. Аўтар працы «Погляды літвіна аб набыцці таннага збожжа і продажу яго даражэй» (1595). Выдаў за свой конгг шэраг кніг. Мікалай (? — люты 1651), сын Яна. Ваяваў супрань шведаў у Курляндыі (1621—25), Прусіі і Памераніі (1626—27). У час вайяы Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—34 ваяваў пад Смаленскам. Ген. артылерыі, кашталян (1640), ваявода мсціслаўскі (1643) і трокскі (1647). Падтрымліваў кальвілістаў. Самуэль (1617—?), сын Мікалая. Сгароста старадубскі. Пасля смерці бацькі перайшоў у каггаліігтва. Адам (24.8.1710 — каля 1770), выкладчык філасофіі і тэалогіі, рэгент і 1ы рэктар віленскага шляхецкага калегіума (Калегіум Нобіліум), рэктар калегіумаў у Нясвіжы, Мінску, Полацку. Аўтар кн. «Нядзельныя казанні» (1753). Андрэй (? — вер. 1763), сын Самуэля. Сгольнік віленскі (1742), кашталян берасцейскі (1757). Ю р ы (Е жы ; ?—?), падваявода віленскі (1750), падчашы віленскі, старосга старадубскі (1763). М і к a лай (1788—5.10.1835), сын Яўхіма. Маршалак Віленскага пав., камергер царскага двара. У 1812 на баку французаў, увайшоў у склад Часоеага ўрада Вялікага княства Літоўскага. Удзельнік кампаній 1813, 1814. Пасля заканчэння вайны жыў у Варнянах і Вільні. Падаў праект віленскай шляхгы аб паляпшэнні становішча сялян. 1 г н а ц ы (1793—1867), змагаўся ў напалеонаўскіх войсках у 1809—14. Пазней у складзе рас. войскаў ваяваў на Каўказе, ад'ютант Паскевіча (1829). Ген. корпуса жандараў. «АБРАМЦАВА», гісторыкамастацкі і літ. музейзапаведнік у Расіі. Створаны ў 1977 на тэр. б. сядзіб Абрамцава каля г. Загорск Маскоўскай вобл. (з 1843 належала Аксакавым, з 1870 — Мамантавым, з 1918 тут створаны музей) і Ахтырка. У 19 ст. адзін з буйных цэнтраў культ. жыцця Расіі. У сядзібе ў С.Аксакава гасцявалі М.Гогаль, І.Тургенеў, М.Шчэпкін і інш. У 1870—90я г. тут жылі і працавалі В.Васняцоў, І.Рэпін, В. і А. Паленавы, В.Сяроў, К.Каровін, М.Несцераў, М.Урубель і інш. Пры ўдзеле арх. В.Гартмана і І.Ропета ў парку пабудаваны ў «рус. стылі» студыя, АБРОВА 39 «Хатка на курыных ножках», царква, дача для мастакоў; створаны майстэрні разьбы па дрэве (гл. Абрамцавакудрынская разьба) і маёлікі; пісаліся дэкарацыі для Мамантаўскага гуртка (паслужыў асновай Маскоўскай прыватнай оперы); у аматарскіх спектаклях удзельнічалі К. Станіслаўскі, Ф.Шаляпін. Літ:. Поленова Н.В. Абрамцево: Восломннання. М., 1922. АБРАМЦАВАКЎДРЫНСКАЯ РАЗЬ БА, рускі маст. промысел разьбы па дрэве. Вядзе пачатак ад майстэрні, арганізаванай у 1882 А.Дз.Паленавай з мясц. майстроў с. Кудрына, Ахтырка і інш. у сядзібе Абрамцава (гл. «Абрамцава»), Бытавыя рэчы і сувеніры (шкатулкі, талеркі) з плоскарэльефнай разьбой (раслінны і геам. арнамент, фігуркі птушак, жывёл) і паліраванай паверхняй цяпер выпускае Хацькоўская фка разных маст. вырабаў (г. Хацькова Маскоўскай вобл.). Літ.: Васнленко В.М. Русская народная резьба н росішсь по дереву XVIII—XX вв. М., 1960. АБРАМЧУК Мікалай Іванавіч (20.11.1910, в. Раманаўка Ваўкавыскага рна Гродзенскай вобл. — 1.2.1974), Герой Сав. Саюза (1943). Скончыў ваен. школу лётчыкаў (1934). У Вял. Айч. вайну з чэрв. 1941 на Паўд.Зах., Сталінградскім, 1м Укр. франтах. Камандзір эскадрыллі знішчальнага авіяпалка. Зрабіў 300 баявых вылетаў, знішчыў 16 самалётаў праціўніка. АБРАМЧЫК Мікалай Сямёнавіч (16.8.1903, в. Сычавічы Маладзечанскага рна — 29.5.1970), паліт. дзеяч, публіцыст. Скончыў Радашковіцкую бел. гімназію, з 1924 працягваў адукацыю ў Празе, дзе зблізіўся з прадстаўнікамі б. ўрада БНР (П.Крачэўскім, В.Захаркам і інш.). Жыў у Францыі, стварыў там «Хаўрус бел. працоўнай эміграцыі». Напярэдадні 2й сусв. вайны ў Берліне, рэдакгар газ. «Раніца» (1939—44), у 1940 арганізаваў Бел. кт самапомачы. Потым працаваў у Кце самапомачы ў Беластоку. 3 1944 у Парыжы, акгыўна выступаў у бел. эміграцыйным друку. У 1943 і 1947 —70 старшыня Рады БНР, у 1947 арганізаваў крывіцкую Раду БНР (т. зв. крывіцкі блок). С.Б.Сачанка. АБРАМІПЧЫНСКАЯ ШАРСЦЯНАЯ МАНУФАКТЎРА. Дзейнічала ў 1830— 45 у пас. Абрамшчына Гродзенскага пав. Мела 6 станкоў. У 1844 працавалі 50 рабочых. АБРАМЯН Харэн Бабкенавіч (н. 1.4.1930), армянскі акцёр і рэжысёр. Нар. арт. Арменіі (1969), нар. арт. СССР (1980). Скончыў Ерэванскі маст.тэатр. інт (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гал. рэжысёр Дзярж. акад. тра імя Г.Сундукяна. Сярод роляў: Арам («Шэсцвдзесят гадоў і тры гадзіны» ААраксманяна), Пэпо («Пэпо» Сундукяна), Атэла («Атэла» У.Шэкспіра) і інш. Пастаноўкі: «Аджы Пайлак» Г.ТэрГрыгарана (1973), «Ацван» паводле Н.Зарана (1980). Здымаецца ў кіно. Дзярж. прэмія Арменіі 1979. Дзярж. прэмія СССР 1981. АБРАНТОВІЧ Фабіян (14.9.1884, Навагрудак — 1940), бел. рэлігійны і грамадскі дзеяч. Магістр тэалогіі (1909), др філасофіі (1912). Скончыў Пецярбургскую акадэмію (1909), вучыўся ў каталіцкім унце ў Лувене (Белыія). 3 1914 выкладаў філасофію ў Пеграградскай духоўнай акадэміі. Адзін з заснавальнікаў бел. хрысціянскага руху і яго саюза «Хрысціянская дэмакратычная злучнасць» (гл. ў арт. Беларуская хрысціянская дэмакратыя). Ініцыятар правядзення ў Мінску з’езда бел. каталіцкага духавенства (1917). 3 1918 рэктар Мінскай духоўнай семінарыі (выкладаў і служыў іміпу на бел. мове). 3 1921 прэлат пінскай капітулы, з 1926 у Друйскім кляштары айцоў марыянаў. 3 1928 вёў місіянерскую дзейнасць сярод рас. эміграцыі ў г. Харбін. У 1939 вярнуўся на Беларусь, дзе арыштаваны сав. ўладамі і зняволены ў турму ў Львове; пазней высланы ў Расію. Г.В.Бабкін. АБРАСІМАЎ Пётр Андрэевіч (н. 16.5.1912, Віцебск), сав. парт. і дзярж. дзеяч, дыпламат. Скончыў Віцебскі палітэхнікум (1933), БДУ (1951). 3 1929 на прафс. і адм.гасп. рабоце. 3 1942 у ЦК КП(б)Б і СНК БССР. 3 1946 пастаянны прадстаўнік CM БССР пры CM СССР. 3 1948 нам. старшыні CM БССР, з 1950 сакратар ЦК КП(б)Б, з 1952 1ы нам. старшыні CM БССР. 3 1956 пасол СССР у ПНР, Францыі і Малагасійскай рэспубліцы, ГДР, Японіі. У 1961—62 на парт. рабоце ў КПСС. Дэпутат ВС СССР у 1950—58, 1962—66, 1974—79, ВС БССР у 1951 — 59. АБРАСТАННІ, перыфітон, сукупнасць водных арганізмаў, якія пасяляюцца на штучных (днішчы суднаў, буі, збудаванні на пйлях, трубаправоды, прычалы) і прыродных (камяні, карчы, вышэйшыя водныя расліны і інш.) цвёрдых субстратах. Складаюцца з бактэрый, грыбоў, прасцейшых, водарасцяў, чарвей, імшанак, малюскаў, губак. З’яўляюцца прыродным біяфільтрам, індыкатарам якасці вады, прадуцэнтам арган. рэчываў, кармавой базай і сховішчам для водных жывёл. Прыносяць вял. страты засмечваннем водазабіральных адтулін, трубаправодаў, памяншаюць скорасць руху суднаў і г.д. АБРАЎДЗЮРСО (ад абх. абраў правал + дзюрдсу чатыры крыніцы), пасёлак гар. тыпу ў Краснадарскім краі Расіі, за 14 км на 3 ад Новарасійска, на беразе воз. Абраў. Засн. ў 1871. Вінаграднікі, вьпвсць высакаякасных шампанскіх і сталовых він, маркі якіх атрымалі шырокую вядомасць. Турызм. АБРАХАМС (Abrahams) Пітэр Генры (н. 19.3.1919, Врэдэдарп каля Іаганесбурга, ПАР), пісьменнік Паўд.Афрыканскай Рэспублікі. Піша на англ. мове. Літ. дзейнасць пачаў у 1942. У творах закранае сац., паліт. і нац. праблемы краін афрыканскага кантынента. Аўтар раманаў «Шахцёр» (1945), «Сцежкаю грому» (1948; па гэтым рамане Бел. тэ М.САбрамчык. ФЛбрантовіч. атр оперы і балета паставіў балет, муз. К.Караева, 1960), «Дзікі захоп» (1950), «Вянок для Удома» (1956; на бел. мову пераклаў С.Дорскі, 1959), «Ноч належыць ім* (1965), «Наш востраў сёння» (1966).