КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АЛКАМЕН (Alkamenes), старажытнагрэчаскі скульптар 2й пал. 5 ст. да н.э. Працаваў у Афінах. Вучань Фідыя, ад якога пераняў прынцып адзінай пластычнай трактоўкі цела і вопраткі («Афрадыта ў садах», копія). Захаваліся копіі статуі Гермеса Прапілейскага, скулытт. група «Прокна і Ітыс». АЛКАНОСТ, а л к а н о с , у рускіх і візантыйскіх сярэдневяковых легендах казачная птушка з тварам чалавека. Вобраз А. паходзіць ад стараж.грэч. міфа пра Алкіёну, жонку фесалійскага цара Кеіка, якая была ператворана багамі ў птушку алкіён (зімародак). А. нясе яйкі на беразе мора, апускае іх у мора і робшь яго спакойным на 6 дзён. Той, хто пачуе дзівосныя спевы А, забывае пра ўсё на свеце. АЛКАНЫ. насычаныя ацыклічныя вуглевадароды, гл. ў арт. Насычаныя злучэнні. АЛКЕЕВА СТРАФА, страфа антычнага вершаскладання з 4 радкоўлагаэдаў. Уведзена стараж.грэч. паэтам Алкеем (канец 7 — пач. 6 ст. да н.э.), удасканалена Гарацыем. АЛКЕНЫ, алефіны, э т ы л е н a выя вуглевадароды, ненасычаныя ацыклічныя вутлевадароды з адной двайной сувяззю С=С. Гл. таксама Ненасычаныя злучэнні. АЛКІВІЯД (Alkibiades; каля 450—404 да н.э.), старажытнаафінскі паліт. і ваен. дзеяч. Сваяк і выхаванец Перыкла, вучань Сакрата. Вызначаўся частай зменай паліт. арыентацыі. У час Пелапанескай вайны 431—404 неаднаразова выбіраўся стратэгам. У 415 адзін з арганізатараў і кіраўнікоў ваен. экспедыцыі супраць Сіракузаў. Абвінавачаны ў разбурэнні гермаў (статуй Гермеса), уцёк у Спарту (садзейнічаў ёй у барацьбе з Афінамі), адтуль у Персію. У 411 падтрымаў алігархічны, пазней дэмакр. ўрады ў Афінах. На чале афінскага флоту перамог спартанцаў каля Абідаса (411) і Кізіка (410). 3 трыумфам вярнуў ныя (невысыхальныя) — какосавы алей ці сырую рыцыну. Адрозніваюцца па тлустасці, маюць да 34—70% алею. Ac. — аснова алкідных лакаў (канцэнтрацыя 40—60%, змяшчаюць таксама сікатывы, ацвярджальнікі, растваральнікі і інш. плёнкаўтваральнікі). Выкарыстоўваюцца як кампаненты фарбаў для аўтамабіляў, розных прылад і прамысл. абсталявання, скуры; у вытвсці клеяў, друкарскіх фарбаў. АЛКІЛ, абагульненая назва аднавалентных радыкалаў насычаных аліфатычных вуглевадародаў. Напр., метыл — астатак метану (СНз), этыл — астатак этану (С2Н5), прапіл — астатак прапану ся ў Афіны і абраны гегемонам. Пасля паражэння афінскага флоту ў баях са спартанцамі (408—407) уцёк у Фракію, потым ў Персію, дзе быў забіты. АЛКІДНЫЯ ЛАКІ, гл. ў арт. Алкідныя смолы. АЛКІДНЫЯ СМОЛЫ, тэрмарэактыўныя і тэрмапластычныя смолы, якія атрымліваюцца пры кавдэнсацыі полікарбонавых кіслот, поліспіртоў і вышэйшых монакарбонавых кіслот (пераважна аліфатычных кіслот алеяў). Найб. пашыраныя гліфталевыя (на аснове фталевага ангідрыду і гліцэрыны) і пентафталевыя (на аснове фталевага ангідрыду і пентаэрытрыту). Ліпкія, высакавязкія рэчывы з мал. масай 1500— 5000 растваральныя ў талуоле, уайтспірыце, сальвентнафце; нізкамалекулярныя разбаўляюцца вадой. Тэрмарэакгыўныя (высыхальныя) змяшчаюць дэгідратаваныя вытворныя рыцыны, ільняны і тунгавы алеі; тэрмапластыч [СНзДСНгйІ, ізапрапіл — астатак ізапрапану — [(СНз)2СН]. АЛКІЛАТ, сумесь ізапарафінавых высокаакганавых, вуглевадародаў (у асн. Сб—С9). Вадкасць, кш 40—180 °C, шчыльн. (0,69—0,71)403кг/м3. Асн. кампанент — ізаакган (60%). Выкарыстоўваецца як кампанент высокаактанавага паліва для павышэння дэтанацыйнай стойкасці бензіну. АЛКІЛІРАВАННЕ, хімічная рэакцыя ўвядзення алкілу ў малекулу арган. або неарган. злучэння. Ажыццяўляецца з дапамогай каталізатараў, таксама пры высокім ціску і тры. Алкіліруючыя рэагенты: галагенавытворныя вуглевадародаў, алкены, эфіры неарган. кіслот, дыазазлучэнні. Дае магчымасць сінтэзаваць болып складаныя злучэнні з пажаданымі ўласцівасцямі. Выкарыстоўваецца для вытвсці высокаакганавага паліва, паверхневаактыўных рэчываў, антыаксідантаў, фарбавальнікаў, інсектыцыдаў, лекаў. АЛКІЛФАСФАТЫ, паверхневаакгыўныя рэчывы аніённай прыроды, ROPO(OM)2 і (RO)2POOM, дзе R — алкіл, М — метал, амоній. Йастападобныя рэчывы крэмавага колеру, растваральныя ў вадзе, маюць высокую мыйную ўласцівасць, устойлівыя пры t да 220 °C, біяраскладальныя да 90%. Атрымліваюць узаемадзеяннем вышэйшых спіртоў ці монаалкілполіэтыленгліколяў з пентаксідам або трыхлораксідам фосфару і наступнай нейтралізацыяй прадукгаў шчолачамі ці аміякам. Выкарыстоўваюцца [пераважна А., У ЯКІХ R=CnH2n+i; CnH2n+l(OC2H4)m (n=620; m=4 i 6), M — калій, натрый, амоній] як эмульгатары, кампаненты мыйных і ачышчальных сродкаў, тэкстыльнадапаможных рэчываў (антыстатыкаў, замаслівальнікаў і інш.). АЛКІНЫ, ненасычаныя ацыклічныя вуглевадароды з трайной сувяззю ў малекуле ОС. Найпрасцейііш з іх ацэтылен. Гл. таксама Ненасычаныя злучэнні. АЛКІО (Alkio; сапр. Ф і л а н д э р ; Filander) Сантэры (17.6.1862, мяст. Лайхія — 24.7.1930), фінскі грамадскі дзеяч, пісьменнік. Пачынальнік сельскага асв. маладзёжнага руху (1888). Адзін з заснавальнікаў партыі Аграрны саюз (1906). У 1919—20 міністр сац. спраў. Дэп. еейма ў 1907—22. Аўтар раманаў і апавяданняў пра сялянскі побыт паўн. Фінляндыі. АЛКУІН (Alcuin), Флак А ;і ь б і н (Flaccus Albums; каля 735, Йорк, графства Йоркшыр, Брытанія — 19.5.804), англасаксонскі вучоны. 3 782 пры двары Карла Вялікага, яго настаўнік і дарадчык, стварыў навук. і культ. цэнтр «Каралінгскага адраджэння». 3 796 абат Турскага манастыра, у якім арганізаваў 264 АЛМАЗ школу. Аўтар тракгатаў па філасофіі, тэалогіі, псіхалогіі, падручнікаў. АЛМАЗ (цюрк. алмас ад грэч. adamas несакрушальны), д ы я м е н т , мінерал, крышт. кубічная мадыфікацыя самароднага чыстага вугляроду. Бясколерны, белы, блакітны, зеленаваты, жаўтаваты, чырванаваты, шэры ці чорны. Бляск алмазны, тлусты. Празрысты; моцная дысперсія святла. Цв. 10 (найцвярдзейшы з вядомых мінералаў). Шчыльн. 3,5—3,53 г/см< Кашгоўны камень 1га класа. Трапляецца ў ультраасноўных вывергнугых пародах — кімберлітах, здабываецца з карэнных радовішчаў і россыпаў, звычайна ў выглядзе дробных зярнят і асколкаў крыцггалікаў (сярэдняя маса 0,2 карата — 40 мг). Вельмі рэдкія А, маса якіх перавышае 50 каратаў (10 г). Самыя вял. ў свеце: «Кулінан» (3106 каратаў, Паўд. Афрыка, Трансвааль, Алмаз «Гарняк* (44,62 кар). Да арт. Алмаз. Малая расійская імператарская карона. Серабро. Брыльянты. С.*Пецярбург. 1801. 1905), «Эксцэльсіёр» (971,5 карата, Паўд. Афрыка, ПАР, 1983), «Зорка СьераЛеоне» (968,9 карата, Зах. Афрыка, СьераЛеоне, 1972), «Прэзідэнт Варгас» (726,6 карата, Бразілія, 1938), «Джонкер» (726 каратаў, Паўд. Афрыка, Трансвааль, 1934) і інш. Празрыстыя і бясколерныя крышталі самых вял. памераў выкарыстоўваюцца ў ювелірнай справе (пасля агранкі наз. брыльянтамі), дробныя, зярністыя, афарбаваныя або з дэфектамі (борт, карбанада) — у тэхн. мэтах (для бурэння свідравін у двёрдых пародах, шліфавання ў металаапрацоўцы, у электроннай прамсці, рэзкі пікла і інш.). Радовішчы А у Аўстраліі, Рас. Федэрацыі — Рэспубліка Саха (Якуція), у Паўд. Афрыцы, Паўд. Амерыцы, Індыі. Пошукі А вядуцца на Беларусі (гл. Алмазная прамысловасць). АЛМАЗНАЯ ПРАМЫСЛОВАСЦЬ, галіна горнай прамсці па здабычы і апрацоўцы алмазаў, а таксама вытвсці сінт. алмазаў. Апрацоўка алмазаў існуе са старажытнасці. Алмазы былі вядомы ў Індыі з 8—7 ст. да н.э. У пач. 18 ст. яны знойдзены ў Бразіліі, у 1829 — у Расіі (на Урале), у 1866 — у Паўд. Афрыцы. 3 канца 19 — пач. 20 ст. Афрыка стала асн. алмазаздабыўным рэгіёнам свету. 3 1955 пачалася прамысл. здабыча алмазаў у Якуціі. Агульныя запасы алмазнай сыравіны ацэньваюцца болын як у 2 млрд. каратаў (1 кар — 200 мг), найб. ў Заіры, ПАР. Батсване, Анголе, Гане, Намібіі, Аўстраліі. Па здабычы ювелірных алмазаў 1е месца ў свеце займае Афрыка, каля па Алмазны інструмент: 1 — адразная піла; 2 — буравая каронка; 3 — правільны ролік прамога профілю; 4 — правільны ролік фасонны; 5 — правільны аловак; 6 — правільны ролік фасонны многаручаёвы. лавіны тэхн. алмазаў здабываецца ў Аўстраліі. Асн. вьггворцы ювелірных алмазаў — Паўд. Афрыка, Батсвана, Расія, Намібія і Ангола. Каля 80% сусв. здабычы алмазаў кантралюе найбуйнейшая ў галіне кампанія «Дэ Бірс кансалідэй тэд майнс». Збыт прыродных алмазаў на сусв. рынку ажыццяўляе манапаліст — Алмазны сіндыкат. Каля 100% ювелірнай сыравіны, якая паступае на рынак, перапрацоўваецца ў брымянты. Ювелірныя алмазы апрацоўваюцца пераважна ў Амстэрдаме, ТэльАвіве, Бамбеі, НьюЙорку. Сінтэтычныя алмазы (памеры 0,01—1,2 мм) вырабляюць Расія і некат. краіны Усх. Еўропы, амер. кампанія «Джэнерал электрык», прадпрыемствы кампаніі «Дэ Бірс», у ПАР, Ірландыі і Швецыі, а таксама японскія, герм. і інш. фірмы. Сучасная штогадовая вытвсць сінт. алмазаў ацэньваецца ў 150 млн. кар; за іх кошт на 75% забяспечваецца выраб алмазнага інструменту. На Беларусі аргцыямі ВА «Беларусьгеалогія» вядзецца пошук алмазаў. У 1980—г90 выяўлены алмазаносныя кімберлітлампраггавыя пароды на ПдУ рэспублікі. Знойдзены 3 крыііпалі алмазаў. На прывазной сыравіне наладжана апрацоўка алмазаў у Гомелі (прадпрыемства «Крышталь»). АЛМАЗНЫ ІНСТРУМЕНТ, інструмент, рэжучая частка якога складаецца з часцінак прыродных ці сінт. алмазаў. Адрозніваюць А.і. абразіўны, зроблены з алмазных парашкоў на арган. ці метал. звязках (шліфавальныя кругі, хоны, брускі, пілкі), і з алмазных крышгалёў (разцы, свердлы, шкларэзы, гравіравальныя іголкі, наканечнікі для цвердамераў, каронкі, долаты, расшыральнікі, брускі, правільныя алоўкі і ролікі). Выкарыстоўваецца для апрацоўкі цвёрдых сплаваў, металаў, шкла, кварцу. жалезабетону, для бурэння свідравін і праўкі шліфавальных кругоў. Забяспечвае высокую якасць апрацоўкі. АЛМАЗНЫ СІНДЫК.АТ. міжнародная манаполія па збыце прыродных і сінтэтычных алмазаў. Засн. ў 1892, аб’ядноўвае ПАР, Заір, Танзанію, Намібію і інш. Кантралюе 60—65% збьгту алмазаў. Вядучая роля ў А.с. належьшь кампаніі «Дэ Бірс кансалідэйтэд майнс». АЛМАЗНЫЯ ГОРЫ, гл. Кымгансан. АЛМАЛЫК, горад ва Узбекістане, у Ташкенцкай вобл., на схілах Курамінскага хрыбта, за 18 км ад чыг. ст. Ахангаран. 116 тыс. ж. (1990). Цэнтр каляровай металургіі (горнаметалургічны камбінат). Хім., харч. прамсць; вытвсць буд. матэрыялаў. ЦЭЦ. АЛМАСЗАДЭ Гамэр Гаджы Ага кызы (н. 10.3.1915, Баку), азербайджанская артыстка балета, балетмайстар. Нар. арт. СССР (1959). Пачала выступаць у 1930, была першай азерб. балерынай. Скончыла Ленінградскае харэагр. вучылішча (1936). Салістка, з 1953 гал. балетмайстар Азерб. тра оперы і балета. Сярод партый: Гюльянак («Дзявочая вежа» А.Бадалбейлі), Гюльшэн («Гюльшэн» С.Гаджыбекава, Дзярж. прэмія СССР 1952), Айша («Сем прыгажунь» К.Караева). Паст.: «Гюльшэн» (1950), «Чырвоная кветка» Р.Гліэра (1954), «Шур» Ф.Амірава (1968) і інш.