КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
для запальных сумесяў, у металургіі для атрымання з аксідаў металаў і сплаваў (безвугляродзістых металаў, ферасплаваў, лігатур). АЛЮМІНІЕВАЯ ПРАМЫСЛОВАСЦЬ, падгаліна каляровай металургіі, якая ўключае прадпрыемствы па здабычы алюмініевай сыравіны і вытвсці гліназёму (алюмінію аксіду), металічнага алюмінію, крэмнію, алюмініевакрэмніевых сплаваў (сілуніту), фторыстых соляў і інш. (больш за 200 відаў прадукцыі). Па аб’ёме вьггвсці і выкарыстанні алюміній у сусв. эканоміцы займае 1е месца сярод каляровых металаў. Алюмініевая сыравіна — баксіты, нефелінапатытавыя і алунітавыя руды, нефелінавыя канцэнтраты і інш. (гл. Алюмініевыя руды). Адна з найб. энергаёмістых галін металургіі (на вытвсць 1 т метал. алюмінію патрэбна каля 18 тыс. кВттадз электраэнергіі), таму яе размяшчэнне залежыць ад наяўнасці крыніц таннай элекіраэнергіі. Узнікла ў 1886, калі быў адкрыты спосаб Да арт. Алюмінатэрмія Схема тэрмітнай зваркі рэек: 1 — шлак; 2 — тыгель; 3 — вадкі тэрмітны метал; 4 — зварачная форма атрымання алюмінію электролізам гліназёму (ЗША, Францыя). Хуткае развівдё Ап. ў канцы 19 — пач. 20 ст. звязана з вынаходствам гідрахім. спосабу вытвсці гліназёму з баксітаў і вял. попьгтам на алюміній, асабліва ў сувязі з ростам авіяцыі. У б. СССР Ап. створана ў 1932—33 на энергет. базе першых буйных гідраэлектрастанцый (Волхаўскі і Дняпроўскі алюм. зды; пазней пабудаваны буйныя прадпрыемствы на Урале і ў Сібіры). Хугкі рост Ап. выклікаў павелічэнне здабычы баксітаў у свеце. Пасля 2й сусв. вайны знойдзены багатыя радовішчы баксітаў у Афрыцы, Паўд. Амерыцы, пазней — у Аўстраліі. Сусв. здабыча баксітаў 92,5 млн. т (1984), найб. —уАўсграліі і Гвінеі (49% сусв. рэсурсаў), на Ямайцы. Буйнейшыя вытворцы гліназёму — Аўстралія, ЗША, Ямайка. Асн. імпарцёры баксітаў і гліназёму — 3U1A, Канада, Японія, Нарвегія. Вытасць леріпаснага алюмінію ( ступень ачысткі 99,7%) у сведе пастаянна расце. складае каля 16 млн т (1984), сканцэнтравана ў ЗІПА, краінах б. СССР, Канадзе і інш. Акрамя першаснага вырабляюць значную колькасць алюмінію высокай ачысткі. Буйныя экспарцёры алюмінію — Канада, Нарвегія, імпарцёры — Ялонія, ЗПІА, ФРГ. Вытвсцю алюмінію займаюцда болып за 80 кампаній (1982), 6 з іх вядучьія транснацьіянальныя («Алкэн алюмініум», «Алюмінум компані оф Амерыка», «Рэйналдс металс», «Кайзер алюмінум энд кемікал», «Пешынэ», «Свіс алюмініум»), якія кантралююць 60% здабычы баксітаў, 65% вытвсці гліназёму, 55% выгвсці алюмінію. Сучасная А.п. выкарыстоўвае новыя тэхналогіі комплекснай перапрацоўкі нефелінапатытавых рудаў і нефелінавых канцэнтратаў на гліназём, содапрадукты, цэмент і інш., вядзе пошук новых эканам. тэхналогій атрымання алюмінію з небаксітавых відаў сыравіны. Буйныя запасы такой сыравіны ў ЗША (160 млрд. т), Нарвегіі, Іране, Іспаніі, ФРГ. На Беларусі — багатае радовішча небаксітавай сыравіны — даўсаніту (Заазерскае, паблізу Мазыра) і каалінігавыя гліны. АІЮМІНІЕВЫ ГАЛЬІН, комплексныя злучэнні, крышталегідраты двайных со ляў тыпу М [A1(SO4)2]12H2O (М—К, Na, NH4 і інш.). Бясколерныя крышталі, растваральныя ў вадзе, пры награванні страчваюць крышталізацыйную ваду з угварэннем т.зв. паленага галыну. Найб. ужывальны алюмакаліевы галын; атрымліваюць апрацоўкай баксіту ці гліны гарачай сернай кіслатой з наступным дабаўленнем да раствору сульфату калію. Выкарыстоўваюць пры фарбаванні тканін, дубленні скур, праклейванні паперы, ачыстцы вады, у медыцыне як дэзінфекцыйны і вяжучы сродак. АЛЮМІНІЕВЫЯ КАНСТРУКЦЫІ будаўнічыя, канструкцыі і вырабы з алюмініевых сплаваў ці тэхн. алюмінію. Лёгкія, трывалыя, даўгавечныя. маюць высокія дэкар. якасці, але складаныя ў выкананні роўнатрывалых злучэнняў, асабліва зварных; патрабуюць уліку зніжанага (прыкладна ў 3 разы ў адносінах да сталі) модуля пругкасці алюм. сплаваў. На выраб А.к. ідуць тонкі ліставы метал і прасаваныя танкасценныя профілі. Выкарыстоўваюцца як канструкцыйныя і аддзелачныя элементы ў будынках, трансп., спарт. і інш. збудаваннях. АЛЮМІНІЕВЫЯ РЎДЫ. горныя пароды і мінералы. сыравіна для атрымання алюмінію. Асноўныя А.р. — баксіты, з якіх атрымліваюць паўпрадукт — гліназём (АІ2О3). У якасці А.р. выкарыстоўваюцца таксама нефелінавыя сіеніты, алунітавыя і нефелінапатытавыя пароды; магчыма выкарыстанне высокагліназёмных каалінітавых глін і аргілітаў, лейцьггаў, анартазітаў, лабрадарытаў, даўсанітаў, алюмафасфатаў і інш. Ар. — комплексная сыравіна; з баксітаў атрымліваюць таксама галій, ванадый, скандый, з нефелінапатытавых парод — адначасова фасфаты. Буйнейшыя радовішчы ў Расіі, Казахстане, Гвінеі, Аўстраліі, Бразіліі, ЗША, Індыі, Камеруне, на Ямайцы і інш. На Беларусі перспекгывы на баксітазмяшчальныя руды могуць быць звязаны з верхнімі гарызонтамі дакембрыю і карой выветрывання некаторых гарызонтаў палеазою, з радовішчамі даўсаніту. 292 АЛЮМІНІЕВЫЯ АЛЮМІНІЕВЫЯ СПЛАВЫ, сплавы на аснове а.іюмінію з дабаўкамі іншых элементаў (медзі, магнію, цынку, крэмнію, марганцу, літыю, кадмію, цырконію, хрому). Адметныя малой шчыльнасцю (да 3103кг/м3), высокімі мех. ўласцівасцямі, каразійнай устойлівасцю, высокай цепла і электраправоднасцю, трываласцю і пластычнасцю пры нізкіх трах. Лёгка апрацоўваюцца рэзаннем і зварваюцца кантактнай зваркай (некаторыя плаўленнем), на вырабы з іх лёгка наносяцца ахоўныя і дэкар. пакрыцці. Разнастайнасць уласцівасцяў Ac. звязана з увядзеннем пэўных прысадак, якія ўтвараюць з алюмініем цвёрдыя растворы і інтэрметаліды і з’яўляюцца ўмацавальнай фазай сплаваў. Найб. пашыраны сплавы А1—Cu—Mg (дзюралюміны), Al—Mg (магналіі), Al—Si (сілуміны), AJ—Mg—Si (авіялі), высокатрывалыя Al—Zn—Mg—Cu, крыягенныя i rapaчатрывалыя Al—Cu—Mn, сплавы з нізкай шчыльнасцю Al—Mg—12, Al—Cu—Li, Al— Cu—Mg—Li, парашковыя i грануляваныя. Ac. падзяляюцца на дэфармавальныя, ліцейныя і спечаныя. 3 дэфармавальных пракатваннем, лрасаваннем, коўкай ці штампоўкай, валачэннем атрымліваюць пліты, лісты, профілі, пруткі, накоўкі, дрот. 3 ліцейных Ac. вырабляюць фасонныя адліўкі метадамі ліцня ў земляныя, коркавыя ці метал. (кокільныя) формы, а таксама ліцця пад ціскам. Спечаныя А.с. атрымліваюць метадамі парашковай металургіі. Ac. выкарыстоўваюць у авіяц. прамсці, судна і прыладабудаванні, аўтамаб., электратэхн. выгвсці, будве, у вытвсці быт. вырабаў. АЛЮМІНІЙ (лац. Aluminium), Al, хімічны элемент III групы перыядычнай сістэмы Мендзялеева, ат. н. 13, ат. м. 26,98. Прыродны А. складаецца з аднаго стабільнага ізатопа "АІ (100%). У літасферы А. складае 8,8% па масе (першае месца сярод мсталаў). Атрыманы ў 1825 дацкім вучоным Х.К.Эрстэдам. Галоўныя носьбіты А. — алюмасілікаты, асн. крыніцы атрымання — баксіты, алуніты, нефелінапатытавыя РУДЫ. Лёгкі серабрыстабелы метал, добра праводзіць цеплыню і электрычнасць, пластычны, шчыльн. 2,7103 кг/м3, іш 660 °C. Хім. актыўны: на паверхні стварае ахоўпую аксідную плёнку, аднаўляе металы і неметалы з іх аксідаў, узаемадзейнічае з галагенамі, пры высокіх трах з азотам, вугляродам і серай. На А не дзейнічаюдь разбаўленыя і моцпыя ^^^^^^^^^НЦ^ “ інзхадзь * на ногі); 4 — інахадзь (фаза [ ш свабоднага вісення); J Y I 5 — галоп; 6 — ска 4 5 6 чок. азотная, саіяная і серная кты. А з шчолачамі ўтварае алюмінаты. Прамысловы спосаб атрымання заснаваны на элекгролізе расгвору гліназёму (АІгОз) у расплаўленым крыяліце (NajAlFt) пры t 950 °C. Выкарыстоўваецца ў авіяцыі, будве (канструкцыйны матэрыял), элекгратэхніцы, металургіі (гл. Алюмінатэрмія), хім. і харч. прамсці (тара, упакоўкі), вытвсці выбуховьк рэчываў (аманал, алюмапюл). Як мікраэлемент уваходзіць у склад тканак жывых арганізмаў і раслін; лішак А шкодны, акумулюецца ў печані, падстраўнікавай і шчытападобнай залозах. АЛЮМІНІЮ АКСІД. гліназём, хімічнае злучэнне алюмінію з кіслародам, АІ2О3. Існуе ў крынгг. мадыфікацыях, з якіх устойлівыя аформа (1Пл 2053 °C) і уформа (вышэй за 900 °C неабарачальна ператвараецца ў аформу), і ў аморфным стане (гл. Амомагель). У прыродзе aAliOj — мінерал карунд і яго афарбаваныя разнавіднасці рубін, сапфір і інш. У вадзе нерастваральны, амфатэрны. аформа хімічна больш актыўная, гіграскапічная. Атрымліваюць: аАІгОз перапрацоўкай баксітаў, штучны карунд (алунд) плаўкай баксітаў з вугалем, монакрышталі зоннай плаўкай; УАІ2О3 награваннем гідраксіду ці соляў алюмінію да 600— 900 °C. Выкарыстоўваюць: аАІгОз у вытвсці алюмінію; алунд у эл.тэхн. кераміцы, вогнетрывалых матэрыялах для металургічных і эл. печаў; карунд — абразіўны матэрыял; монакрышталі — рабочыя целы для лазераў, апорныя камяні дакладных і гадзіннікавых механізмаў, ювелірныя камяні; ніткападобныя крышталі — для арміра вання металаў (Al, Ag); уАЬОз — адсарбент у храматаграфіі, каталізатар, носьбіт каталізатараў. АЛЮМІНІЮ ЗЛУЧЭННІ, хімічныя злучэнні, у састаў якіх уваходзіць алю.шній, пераважна ў ступені акіслення + 3. Бясколерныя, белыя ці шэрыя цвёрдыя рэчывы. Найб. пашыраны А.з. з кіслародам (крышт. алюмінію аксід і аморфны алюмагель, гідраксід алюмінію), солі алюмінію з моцнымі кіслотамі (нітрат, сульфат, галагеніды, фасфаты), комплексныя солі алюмінію (алюмініевы галын, амомасілікаты), солі алюмініевых кіслот (алюмінаты), алюмінійарган. злучэнні (гл. ў арт. Металаарганічныя злучэнні), нітрыд і гідрыд алюмінію, А.з. з некаторымі больш электрададатнымі, чым алюміній, металамі, напр. арсенід алюмінію. Алюмінію гідраксід [А1(ОН)з] сустракаецца ў прыродзе ў выглядзе мінералаў — састаўная частка баксітаў, існуе ў трох крышт. і аморфнай мадыфікацыях; не раствараецца ў вадзе, спіртах; амфатэрны, з кіслотамі ўтварае солі, са шчолачамі алюмінаты. Атрымліваюць гідролізам алюмасілікатаў у шчолачным асяроддзі, аморфны — асаджэннем з раствораў соляў алюмінію аміякам. Выкарыстоўваюйь для вытвсці аксіду алюміпію і алюмагелю, як адсарбпыйны сродак у медыцыне. Алюмінію сульфат [AhtSOah], тра раскладання больш за 770 °C, раствараецца ў вадзе. Агрымліваеіша ўзаемадзеяннем кааліну ці баксіту з сернай кіслатой. Выкарыстоўваюць у вытвсці алюмініевага галыну, для праклейвапня паперы, асвятлення і пазбаўлення колеру вады, як пратраву пры фарбаванні тканін. Алюмінію фтарыд (AIF3), тра ўзгонкі 1279 °C, раствараецца ў вадзе, утварае крьппталегідраты. Кампанент электраліту ў вытвсці алюмінію, таксама флюсаў, эмаляў, керамікі. А л ю м і н і ю хларыд (АІСІз), дыміць на паветры. тра ўзгонкі 180 °C, іпл 192,5 °C, у вадзе гідралізуецца. Атрымліваецца хларыраваннем кааліну, баксіту ці гліназёму. Каталізатар крэкінгу нафты, у рэакцыях алкіліравання. Алюмінію нітрыд (A1N), тра раскладання 2000 °C, дыэлектрык, устойлівы да дзеяння кіслот і шчолачаў пры t 20 °C. Атрымліваюць узаемадзеяннем азоту з алюмініем пры t 1000 °C ці аднаўленнем аксіду алюмінію. Выкарыстоўваецца як вогнетрывалы матэрыял для тыгляў, футровак элекгролізных ваннаў, для нанясення каразійна і зносаўстойлівых пакрыццяў на сталь, графіт і інш. Алюмінію гідрыд (АІНз), тра раскладання 105 °C, існуе ў палімерным стане. Выкарыстоўваецца як кампанент цвёрдага ракетнага паліва, аднаўляльнік у арган. сінтэзе.