КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
1962—66 выкладаў археалогію ў Магілёўскім пед. інце. Вёў раскопкі Браслава, Друцка, Мсціслава, Рослаўля, вывучаў гісторыю археалогіі, архітэктуры, мастацтва і краязнаўства гэтых рэгіёнаў. Даследавф гісторыю Смаленскай і Полацкай зямель. Тв.: Полоцкая земля в IX—XIII вв.: (Очеркл нсторнн Северной Белорусснл). М., П.САляксандраў. Л.ФАляксссва. 1966; По Западной Двнне н Днепру в Белорусснн. М., 1974; Смоленская земля в IX— XIII вв.: Очеркн нсторлн Смоленшгаіы н Восточной Белорусснн. М., 1980. АЛЯКСЕЕЎ Мікалай Іванавіч (17.12.1898, С.Пецярбург — 12.8.1985), рускі пісьменнік. Засл. работнік культуры Беларусі (1980). У 1918—58 у арміі, прайшоў шлях ад салдата да ген.маёра. Літ. дзейнасць пачаў у 1939. Аўтар раманаў «Якаў Жалязноў» (1946), «Выпрабаванне» (1957), «Па закліку сэрца» (1974) пра мужнасць людзей у барацьбе з ням.фаш. захопнікамі, anoBec цяў «Сухар» (1971, пра пагранічнікаў), «Асколкам абарванае жыццё» (1978, пра І.Д.Чарняхоўскага), п’есы «Сястра Варвара» (паст. ў 1960 Бабруйскім вандроўным тэатрам). АЛЯКСЕЕЎ Міхаіл Васілевіч (15.11.1857, Цвярская вобл. — 8.10.1918), рускі ваенны дзеяч, адзін з арганізатараў бе.іай гвардыі. Генерал ад інфантэрыі (1914). Удзельнік рус.тур. (1877—78), рус.яп. (1904—05) войнаў. Скончыў Акадэмію Генштаба (1890). У 1ю сусв. вайну нач. штаба Паўд.Зах. фронту, галоўнакамандуючы Паўн.Зах. фронтам; у жн. 1915 — сак. 1917 нач. штаба Стаўкі вярх. галоўнакамандуючага ў Магілёве. У сак.—маі 1917 вярх. галоўнакамандуючы, потым ваенны саветнік Часовага ўрада, нач. штаба вярх. галоўнакамандуючага. Пасля Кастр. рэв. стварыў разам з Л.Г.Карнілавьш і А..І.Дзянікіным і ўзначаліў на Паўн. Каўказе добраахвотніцкую армію і белагвардзейскі ўрад — «Асобую нараду». АЛЯКСЕЕЎ Міхаіл Мікалаевіч (н. 6.5.1918, с. Манастырскае, Саратаўская вобл., Расія), рускі пісьменнік. Герой Сац. Працы (1978). Скончыў Вышэйшыя літ. курсы ў Маскве (1957). У 1968—90 гал. рэдакгар час. «Москва». 298 АЛЯКСЕЕЎ Падзеі Вял. Айч. вайны, армейскія будні адлюстраваны ў рамане «Салдаты» (1951—53), аповесцях «Наследнікі» (1957), «Дывізіёнка» (1959), збках апавяданняў «Наш лейгэнант» (1955), «Жылібылі два таварышы...» (1958), мінулае і сучаснае жыццё BecKi — у раманах і аповесцях «Вішнёвы вір» (1961), «Хлеб — імя назыўное» Цар Аляксей Міхайлавіч. (1964; фільм пад назвай «Жураўлік»), «Каруха» (1968), «Вярба неплакучая» (кн. 1—2, 1971—75; Дзярж. прэмія СССР 1976), «Задзіры» (1981) і інш. АЛЯКСЕЕЎ (літ. псеўд. А с к о л ь даў) Сяргей Аляксеевіч (1870 — 23.5.1945), расійскі філосаф. Скончыў Пецярбургскі унт. Да сярэдзіны 1920х г. праф. Політэхн. інта (Петраград). У 1921 заснаваў тайнае рэліг.філас. тва (у 1926 перайменавана ў «Брацтва св. Серафіма Сароўскага»), У 1928 арыштаваны і сасланы ў Комі АССР. 3 1935 жыў у Ноўгарадзе. Пасля Вял. Айч. вайны эмігрыраваў у Германію. Аўтар кн. «Крытыка дыялектычнага матэрыялізму», у якой развіваў вучэнне аб трансцэндэнтальнасці прадмета ведаў, сімвалічнасці пазнання, крытыкаваў уяўленні аб суб’екце пазнання за яго «безаблічнасць» і падмену індывід. разу мення. У аснове яго анталогіі вучэнне пра ўзаемадзеянне душ. Тв.: Основные проблемы теорнн познання н онтолопш. Спб., 1900; Мысль м действнтельность. М., 1914; Сознанме как целое: Пснхол. понятне лнчностн. М., 1918. АЛЯКСЁЕЎ Фёдар Якаўлевіч (паміж 1753 і 1755, С.Пецярбург — 23.11.1824), рускі жывапісец. Скончыў Пецярбургскую AM (1773), яе акадэмік з 1794. У 1773—77 удасканальваў майстэрства ў Венецыі, дзе пісаў пейзажы («Набярэжная Ск’явоні ў Венецыі», 1775, Нац. маст. музей Беларусі). Першы ў рус. жывапісе стварыў гар. пейзажы: «Выгляд Палацавай набярэжнай ад Петрапаўлаўскай крэпасці» (1800—02), «Красная плошча ў Маскве» (1801), «Від на горад Бахчысарай», «Плошча ў горадзе Мікалаеве» і інш. Літ.: Алексеев: Альбом / Авт.сост. М.М.Жаркова. М., 1981. М.М.Паграноўскі. АЛЯКСЁЕЎ Яўген Кузьміч (2.2.1884, г.п. ВісімаУткінск Прыгараднага рна Свярдлоўскай вобл. — 21.1.1972), бел. аграномраслінавод. Акад. АН Беларусі (1940), Акадэміі с.г. навук Беларусі (1957—61), др с.г. навук (1936), праф. (1951). Скончыў Казанскі настаўніцкі інт (1903) і Вышэйшыя с.г. курсы ў Пецярбургу (1911). 3 1916 дырэктар Навазыбкаўскай с.г. доследнай станцыі, у 1928—30 ііраф., заг. кафедры БСГА; у 1937—59 у Маскоўскім зоатэхн. інце, адначасова ў 1946—59 у Бел. НДІ земляробства. Асн. працы па агратэхніцы і выкарыстанні зялёных угнаенняў (сідэратаў) на розных глебах розных кліматычных зон. Тв.: Зернебабовыя культуры ў БССР. Мн., 1953; Зеленое удобренне. Мн., 1970 (разам з В.С.Рубанавым, К.І.Доўбанам). АЛЯКСЁЕЎКА, вёска ў Беларусі, у Брагінскім рне Гомельскай вобл. Цэнтр Крыўчанскага с/с. За 17 км на У ад г.п. Брагін, 147 га ад Гомеля, 43 км ад чыг. ст. Хойнікі. 282 ж., 120 двароў ФАляксееў. Красная плошча ў Маскве. 1801. (1994). Сярэдняя школа, бка, Дом культуры, бальніца, аддз. сувязі. АЛЯКСЁЕЎСКІ Канстанцін Аляксеевіч (15.9.1855, Віленская губ. — пасля 1918), удзельнік бел. нац. руху пач. 20 ст. Скончыў 2е Канстанцінаўскае ваен. вучылішча ў Пецярбургу (1875). Ген,маёр (1909). 3 1915 нач. Свеаборгскай крэпасці. На Усебеларускім з’ездзе 1917 выбраны ў склад Савета старэйшын, заклікаў «адрадзіць беларускую дзяржаву», выступаў у абарону бел. нац. сцяга. Аўтар «Ўспамінаў пра Усебеларускі з’езд у г. Мінску» (Чырвоны шлях. 1918. № 1—2). У 1918 запрошаны Радай БНР у Мінск для фарміравання бел. нац. арміі. В.У.Скалабан. АЛЯКСЁЙ, Аляксій (1314—78), рускі мітрапаліт з 1354. У час княжання ў Маскве Івана Іванавіча Краснага і малалецтва кн. Дзмітрыя Іванавіча Данскога факіычна ўзначальваў урад. Падтрымліваў Дзмітрыя ў барацьбе з цвярскімі і суздальсканіжагародскімі князямі, выступаў супраць намаганняў князёў ВКЛ стварыць асобную мітраполію ў Кіеве. Прыхільнік пагаднення з Залатой Ардой дзеля прадухілення набегаў на Маскоўскае княства. У 1448— 49 кананізаваны правасл. царквой. АЛЯКСЁЙ I КАМНІН (Alexios Komnenos; каля 1048—15.8.1118), візант. імператар [1081—1118]. Заснавальнік дынастыі Камнінаў. Захапіў трон з дапамогай ваен. знаці. Душыў феад. мяцяжы, праследаваў удзельнікаў ерэтычных рухаў паўлініян і багамілаў. На пач. 1090х г. адбіў націск нарманаў, сельджукаў, у 1091 — печанегаў. Прымусіў крыжаносцаў у час 1га крыжовага паходу перадаць Візантыі частку М. Азіі. АЛЯКСЁЙ МІХАЙЛАВІЧ (19.3.1629— 29.1.1676), рускі цар [1645—76]. 3 дынастыі Раманавых. Сын Міхаіла Фёдаравіча. Выхоўваўся баярынам Б.І.Марозавым, які з 1645 фактычна правіў у Маскве. А.М. пачаў правіць краінай з 1648, калі паабяцаў маскоўскім паўстанцам адхіліць Марозава ад спраў. Удзельнічаў у складанні і зацвярджэнні Саборнага ўлажэння 1649. Для ўзмацнення цэнтралізацыі кіравання дзяржавай у 1654 стварыў «Прыказ тайных спраў». Правёў пасадскую (1649—52), царкоўную (гл. Раскол), мытныя (гл. Гандлёвы статут 1653, Новагандлёвы статут 1667), грашовую (1654—63) і інш. рэформы, рэарганізаваў узбр. сілы, прыцягваў на службу іншаземцаў. Пры ім адбыліся паўстанні гараджан у Ноўгарадзе і Пскове (1650), Салавецкае паўстанне 166S—76, Сялянская вайна 1670—71. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 на чале адной з армій заняў у 1654—56 каля 200 бел. гарадоў, мястэчак, замкаў, у т.л. Вільню, пасля чаго стаў тьггулаваць сябе «ўсяе Вялікія, Малыя і Белыя Русі самадзержцам»; раздаваў бел. землі рас. дваранам і баярам, прымусова перасяляў жыхароў Беларусі (асабліва рамеснікаў) у Расію. Вёў так АЛЯСКА 299 сама вайну Расіі са Швецыяй 1656—58 і інш. Аўтар няскончаных мемуараў пра вайну 1654—67. АЛЯКСЕЙ ПЯТРОВІЧ (18.2.1690 — 16.6.1718), рускі царэвіч. Старэйшы сын Пятра I. Выхоўваўся ў варожым да Пятра I асяроддзі, быў уцягнутЬі ў змову духавенства і баярства супраць цара. У 1716 уцёк у Вену, спадзеючыся на падгрымку аўстр. імператара Карла VI. У 1718 вернуты ў Расію і асуджаны на пакаранне смерцю. Верагодна, па загадзе Пятра I быў задушаны ў Петрапаўлаўскай крэпасці. АЛЯКСІЙ (С і м а н с к і Сяргей Уладзіміравіч; 9.11.1877, Масква — 17.4.1970), патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі. Скончыў маскоўскія унт (1899) і духоўную акадэмію (1904). Быў рэктарам Тульскай і Наўгародскай духоўных семінарый. У сане епіскапа з 1913. У 1943—45 мітрапаліт Ленінградскі і Наў гародскі. У 1945 на памесным саборы ў Маскве абраны патрыярхам. АЛЯКСІЙ ГІ (да пастрыжэння ў манахі Р ы д з і г е р Аляксей Міхайлавіч; н. 23.2.1929, г. Талін), патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі. Скончыў ленінградскія духоўную семінарыю (1949) і духоўную акадэмію (1953) са ступенню кандыдата багаслоўя. 3 1950 свяшчэннік і настаяцель царквы ў г. Іыхві Талінскай епархіі, з 1957 настаяцель Успенскага сабора г. Тарту. У 1961 пастрыжаны ў манахі, узведзены ў сан архімандрыта, потым епіскапа Талінскага і Эстонскага. 3 1964 архіепіскап, з 1968 мітрапаліт. 3 1964 кіраўнік справамі Маскоўскай патрыярхіі, з 1986 мітрапаліт Леніні’радскі і Наўгародскі. У 1990 выбраны патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі. Г.М.Шэйкін. АЛЯКСЮК Павел Паўлавіч (10.12.1892, Гродна — ?), паліт. дзеяч. Скончыў Пецярбургскі унт (1915). 3 1909 нам. старшыні Гродзенскага гуртка бел. моладзі. У 1915 адзін з заснавальнікаў Бел. тва дапамогі пацярпелым ад вайны ў Вільні. У 1917 уваходзіў у БСГ, потым у Бел. нар. партыю сацыялістаў; нам. старшыні Бел. нац. кта ў Мінску. 3 кастр. 1917 чл. выканкомаў Вял. бел. рады і Цэнтр. бел. вайсковай рады. Адзін з ініцыятараў абвяшчэння БНР, у 1918 у складзе Нар. сакратарыята Беларусі. У 1919 чл. Цэнтр. бел. рады Віленшчыны і Гродзеншчыны. У 1919— 20 узначальваў Бел. вайсковую камісію. 3 восені 1920 старшыня Бел. паліт. кта ў Варшаве. Падтрымаў ваен. акцыю С.Н.БулакБалаховіча на Беларусі. У 1921 стварыў паланафільскую аргцыю «Беларуская краёвая сувязь». У 1920я г. працаваў адвакатам у Навагрудку. Далейшы лёс невядомы. С.С.Рудовіч. АЛЯНЁК, рака на Пн Сібіры, у Рэспубліцы Саха (Якуція), вярхоўе — у Краснаярскім краі Расійскай Федэрацыі. Даўж. 2292 км, пл. бас. каля 220 тыс. км . Пачынаецца і цячэ па СярэднеСібірскім пласкагор’і, у нізоўях — па Паўд.Сібірскай нізіне. Упадае ў Алянёцкі заліў мора Лапцевых, утвараючы дэльту. У верхнім цячэнні парожыстая, даліна месцамі мае выгляд цясніны. У сярэднім цячэнні даліна пралягае сярод хвалістай мясцовасці. Асн. прытокі: АргаСала, Бур (злева), Сілігір (справа). Жыўленне снегавое і дажджавое. Паводка з чэрв. да верасня. Ледасіаў з канца вер.—кастр. да канца мая — 1й пал. чэрвеня. У верхнім цячэнні перамярзае са студз. да красавіка. Сярэдні расход вады ў вусці 1210 м3/с. Суднаходная ў нізоўях. Багатая рыбай (рапушка, омуль, муксун, нельма і інш.).