КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АМРЫТСАР, горад на ПнЗ Індыі, штат Пенджаб, 709 тыс. ж. (1991). Трансп. вузел. Прамысл. і гандл. цэнтр. Тэкст., маш.буд., хім. прамсць. Вядомы рамёствамі: вытвсць тканін, дываноў, вырабы з металу, косці, скуры. Засн. ў канцы 16 ст. гуру Рам Дасам. Гал. рэліг. і культ, цэнтр сікхаў з унтам Гуру Нанака. Тут знаходзіцца іх свяцілішча — «Залаты храм», дзе захоўваецца свяшчэнная кніга Адыгрантх. У 1й пал. 19 ст. А уваходзіў у склад даяржавы Ранджыт Сінгха. У 1849 у выніку 2й англасікхскай вайны захоплены англ. ОстІндскай кампаніяй. У 1918—22 A — адзін з цэнтраў нац.вызв. барацьбы. 13.4.1919 англ. войскі расстралялі ў А мітынг пратэсту супраць палітыкі калан. ўрада; у выніку т.зв. Амрытсарскай разні забіта і паранена больш за 1 тыс. чал. У 1947 A значна разбураны ў час індускамусульманскасікхскіх пагромаў. АМСТЭРДАМ (Amsterdam), горад, сталіца Нідэрландаў. 713,4 тыс. ж. (разам з прыгарадамі больш за 1 млн.; 1993). Знаходзіцца ў правінцыі Паўн. Галандыя, на нізкім беразе зал. Эйселмер каля вусця р. Амстэл. Тунэлі пад ракой злучаюць часткі горада, з Паўночным м. звязаны праз Нордзеканал, інш. каналамі — з Рэйнам і астатнімі ўнутр. воднымі шляхамі. Адзін з найбуйнейшых у Еўропе порт (грузаабарот больш за 20 млн. т марскіх і больш за 16 млн. т унутраных перавозак йггогод), буйны вузел чыгунак (5 ліній) і аўгадарог, у прыгарадзе міжнар. аэрапорт Схіпхал. Гал. гандл. цэнтр Еўропы, адзін з буйнейшых у свеце аптовых рынкаў па продажы тытуню, кавы, какавы, цытрусавых, рысу, каўчуку, прыпраў, драўніны, нафты, збожжа і вугалю. Буйны цэнтр машынабудавання (судна і авіябудаванне, электратэхн., электроннае, хім. і інш.), нафтаперапр., хім., дрэваапр., швейнай, харч. прамсці. Традыцыйная ювелірная вытвсць (апрацоўка алмазаў), паліграфія. У A праўленні вядучых камерц. банкаў, фондавая біржа. Метрапалітэн, 2 унты (засн. ў 1877 і 1880). Акадэмія навук і мастаіггваў. Упершыню ўпамінаецца ў 1275 як рыбацкая вёска на беразе р. Амстэл. 3 1300 горад. Вызваленне Нідэрландаў зпад улады Іспаніі спрыяла эканам. ўздыму А, ён стаў цэнтрам марскога гандлю і крэдыту сусв. значэння. У 16 ст. ў А створана біржа, у 1609 засн. разменны банк, узніклі ОстІндская (1602) і ВестІндская (1621) гандл. кампаніі. У 1795— 1806 сталіца Батаўскай рэспублікі, пасля — Нідэрландскага каралеўсгва. У 1940—45 акупіраваны ням. фашыстамі. Гіст. ядро горада — раён плаціны цераз р. Амстэл (цяпер ллошча Дам з каралеўскім палацам; б. ратуша 1648—65, арх. Я. ван Кампен). Свовасаблівасць планіроўкі старых частак A — сістэма паўкальцавых і радыяльных каналаў, пракапаных у 1610—62 (каля 50 каналаў, 784 масты). Па набярэжных — жылыя дамы з вузкімі фасадамі, будынкі гільдый, кампаній, дабрачынных устаноў 16—18 ст. Захаваліся гар. вароты і вежы 15—17 ст., цэрквы ў стылях готыкі і класіцызму. У 19—20 ст. п'абудаваны Дзярж. музей (1885, арх. П.І.ХКёйперс), біржа (1903, арх. Х.П.Берлаге), вял. новыя раёны (арх. Берлаге, М. дэ Клерк, К. ван Эстэрэн, ПЛ.Крамер і інш.). 3 1930х г. забудоўваецца сучаснымі, у т.л. вышыннымі, Зудынкамі (арх. В.М.Дзюдак і ініп.). Музеі: гарадскі, Музей Каралеўскага інта тропікаў, Дом Рэмбравта. Ф.С.Фешчанка. АМУЛЕТ 325 АМСТЭРДАМСКІ ІНТЭРНАЦЫЯНАЛ ПРАФСАЮЗАЎ, Міжнародная федэрацыя прафсаюзаў, міжнар. аб’яднанне рэфармісцкіх прафсаюзаў у 1919—45. Створаны на кангрэсе ў Амстэрдаме. Гал. мэты: развіццё міжнар. сац. заканадаўства, барацьба з мілітарызмам і рэакцыяй, падтрымка міжнар. прафс. дзеянняў. Кіраўнікі А. і. п. рэалізоўвалі ў прафс. руху палітыку с.д. партый, якія належалі да Інтэрнацыянала 2га. А. і. п. аб’ядноўваў пераважна прафцэнтры краін Зах. Еўропы (14 краін, 17 738 тыс. чал. у 1919; 26 краін, 19 425 тыс. чал. у 1937). Распуіпчаны пасля стварэння Сусветнай федэрацыі прафсаюзаў. АМСТЭРДАМСКІ КАНАЛ, гл. Нордзеканал. АМТМАНБРЬІЕДЫТ (AmtmanisBrieditis, сапр. А м т м а н і с ) Альфрэд Фрыцавіч (5.8.1885, сядзіба Званітаю Букас, Латвія — 15.5.1966), латышскі акцёр, рэжысёр, педагог; адзін з буйнейшых майстроў рэаліст. акцёрскага мастацтва Латвіі. Нар. арт. СССР (1953). Праф. (1949). Сцэн. дзейнасць пачаў у 1903. 3 1919 у Латв. тры драмы імя А.Упіта, з 1944 маст. кіраўнік, з 1949 гал. рэжысёр. Сярод роляў: Улдыс («Ветрык, вей!» Я.Райніса), Агвасар («Гліна і фарфор» АГрыгуліса, Дзярж. прэмія СССР 1948). Яго пастаноўкі вызначаліся яркасцю карцін нар. побьггу, эмацыянальна насычанымі харакіарамі: «Сын рыбака» ВЛаціса (1949, Дзярж. прэмія СССР 1950), «Зямля зялёная» Уггіта (1950, Дзярж. прэмія СССР 1951) і інш. АМУДАР’ІНСКАЯ ГАЗАНАФТАНОСНАЯ ПРАВІНЦЫЯ, размешчана на Туранскай нізіне, у пустынных раёнах Каракумаў і Кызылкумаў, у цэнтр. і ўсх. ч. Туркменіі, на 3 Узбекістана, Пн Афганістана і Ірана. Займае паўд.ўсх. ч. Туранскай пліты і Перадкапетдагскі краявы прагін. Пл. 417 тыс. кмг. Першае газавае радовішча адкрыта ў 1953. Выяўлена больш як 90 газавых, газакандэнсатных, газанафтавых радовішчаў на пач. 1980х г. Прадукцыйныя адклады юры і мелу на глыб. 0,2—4 км. Газы сухія, метанавыя, нафты маласярністыя, шчыльн. 770— 900 кг/м3. Газаправоды Бухара—Урал, Сярэдняя Азія—Цэнтр Рас. Федэрацыі і інш. АМУДАР’ІНСКІ СКАРБ. Знойдзены ў 1877 на гарадзішчы ТахціКувад у вярхоўях р. Амудар’я на Пд Таджыкістана. Датуецца 5—4 ст. да н.э. Захавалася 178 залатых і сярэбраных прадметаў: аб’ёмныя фігуркі, посуд, рэльефныя рэчы, пласцінкі з адціснутымі выявамі, пярсцёнкі і пячаткі, бранзалрты, дробныя ўпрыгожанні, манета Ахеменідаў. Большасць рэчаў зроблена майстрамі Ахеменідскай дзяржавы і Бакгрыі. Асобныя рэчы адлюстроўваюць традыцыі мідыйскага мастацтва, звярынага стылю стэ павых плямёнаў Еўразіі. Захоўваецца ў Брытанскім музеі і Музеі Вікгорыі і Альберіа ў Лондане. АМУДАР’Я, рака ў Сярэдняй Азіі, у Таджыкістане, Туркменіі, Узбекістане. Па А. праходзіць частка граніцы Узбекістана з Афганістанам. Даўж. 1415 км, пл. бас. 309 тыс. км2 (да г. Кергі). Вытокі на схілах Гіндукуша ў Афганістане, дзе А. называецца Вахандар’я, пасля зліцця з р. Памір — Пяндж, ніжэй упадзення р. Вахш — Амудар’я. Упадае ў Аральскае м. Большая ч. басейна А. размешчана ў горных сістэмах Паміра (на сярэдніх вышынях 5—5,5 тыс. м). Пасля выхаду на раўніну цячэ па Туранскай нізіне, па пустынях Кызылкум і Каракумы. Рэчышча няўстойлівае, рака блукае ў межах поймы, размывае берагі. У нізоўях утварае дэльту, у мора ўпадае некалькімі рукавамі. Асн. прытокі: Гунт, Бартанг, Язгулем, Ванч, Кызылсу, Кафірніган, Сурхандар’я (справа), Кундуз (злева). Жыў Залатая бляха з Амудар'інскага скарбу. Амулетконік. 12 ст. Цэнтральная частка Амстэрдама. ленне ледавіковаснегавое. Паводка вясной і летам. Ледастаў у нізоўях (у раёне Нукуса) да 4 мес. Сярэднегадавы расход вады паблізу г. Керкі каля 2000 м3/с. У малаводны перыяд А. не дасягае Аральскзга м. Вада вельмі мутная (5— 10 кг/м3 завіслых наносаў). У сярэднім цячэнні Кызылкумскі запаведнік. Выкарыстоўваецца для арашэння (каналы Каракумскі, АмуБухарскі і інш.). Ha А. Цюямуюнскі і Тахіяташскі гідравузлы. У нізоўях рыбалоўства. Суднаходная ад г. Чарджоў. Ha А. — г. Керкі і Чарджоў. АМУЛЁТ (лац. amuletum), прадмет, які носіцца на целе і, на думку ўладальніка, мае магічную ўласцівасць адводзіць хваробу, бяду, засцерагаць ад ліхіх чараў. Вера ў сілу А. звязана з першабьггнай магіяй і фетышызмам. У многіх народаў 326 АМУНДСЕН свету вера ў А. захавалася да нашых дзён. Гл. таксама Талісман. АМУНДСЕН (Amundsen) Руаль (16.7.1872, г. Борг, Нарвегія — 1928), нарвежскі палярны падарожнік і даследчык. У 1903—06 уперіпыню праплыў Паўн.Зах. праходам з У на 3 ад Грэнландыі да Аляскі. На судне «Фрам» адправіўся ў Антарктыку, 14.12.1911 на сабаках дасягнуў Паўд. полюса. Спрабаваў дасягнуць Паўн. полюса дрэйфам на судне «Мод» (1918—21) і самалётам (1925). У 1926 узначаліў 1ы трансаркгычны пералёт праз Паўн. полюс на дырыжаблі «Нарвегія». Загінуў у Баранцавым м., шукаючы экспедыцыю У.Нобіле. Імем А названы заліў і катлавіна ў Арктыцы, гара, ледавік, мора, заліў і навук. станцыя ЗША у Антаркгвдзе. Тв.: Рус. пер._— Собр. соч. Т. 1—5. Л., 1936—39; Перелёт через Ледовнтый океан. М.; Л., 1927 (разам з Л.Эльсвартам); На кора бле «Мод»; Экспеднцня вдоль северного побережья Азнм. М.; Л., 1929; Южный полюс. М.; Л., 1937. Літ.'. Дьяконов М. Амундсен. М., 1937; Я к о в л е в А Руал Амундсен, 1872— 1928. М„ 1957. АМУНДСЕНА ЗАЛІЎ. заліў Паўн. Ледавітага ак., паміж берагамі Канады і авамі Банкс і Вікіорыя. Даўж. каля 445 км, найб. шыр. 213 км. Глыб. да 285 м. Выш. прыліваў 0,2—0,3 м. Большую ч. года ўкрыты лёдам. У прыбярэжнай паласе — здабыча нафты і газу. Названы ў гонар Р.Амундсена. АМУНДСЕНА КАТЛАВІНА, падводная катлавіна ў Паўн. Ледавітым ак., паміж хрыбтамі Ламаносава і Гакеля. Даўж. каля 2 тыс. км; шыр. 200—400 км. Глыб. да 4485 м. Дно выраўнаванае, укрытае гліністымі глеямі. У межах А.к. — Паўночны полюс. Названа ў гонар Р.Амундсена. Рака Амур. АМУНДСЕНА МОРА, ускраіннае мора Ціхага ак., каля зах. берагоў Антарктыды, паміж 100° і 123° зах. д. Пл. 98 тыс. км . Найб. глыб. 585 м. Сярэднегадавая тра вады ніжэй 0 °C. Круглы год укрыта лёдам. Водряцца марскія леапарды, кіты, пінгвіны, цюлень Роса, цюлень Уэдэла; з птушак — буравеснікі, альбатросы і інш. Названа ў гонар Р.Амундсена. АМУНІЦЫЯ (польск. amunicja ад лац. munitio прымацаванне, рыштунак), устарэлая назва прадметаў (рамяні, сумкі, чахлы і інш.), якія аблягчаюць вайскоўцам нашэнне зброі, боепрыпасаў, асабістых рэчаў і харчавання. Ва ўзбр. Сілах Рэспублікі Беларусь наз. рыштунак ваенны. Конская A — рэчы для запрагання, сядлоўкі і наўючання жывёлы. АМУР, К у п і д о н , у старажытнарымскай міфалогіі бог кахання, сын Венеры. У грэч. міфалогіі адпавядае Эроту. АМУР, малая планета № 1221. Адлегласць ад Сонца ў перыгеліі 1,06, у афеліі 2,78 а.а. Найменшая адлегласць ад Зямлі 15 млн. км. Адкрыта Э.Дэльпортам (Бельгія, 1932). АМУР (манг. Хара Мурэн, кіт. Хэйлунцзян), рака ва Усх. Азіі, у Расійскай Федэрацыі (болыная ч.), Манголіі, КНР. Па А. праходзіць частка граніцы Расіі з Кітаем. Утвараецца ад зліцця рэк Шылка і Аргунь. Упадае ў Амурскі ліман Ахоцкага м. Даўж. 2824 км, ад вытоку Аріуні — 4440 км; пл. бас. 1855 тыс. км2. У верхнім цячэнні (да вусця Зеі) цячэ ў вузкай даліне. Справа да ракі падыходзяць адгор’і В.Хінгана. У сярэднім цячэнні (ад вусця Зеі да Хабараўска) даліна шырокая, толькі ў месцы перасячэння хр. М.Хінган ператвараецца ў цясніну. У