КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
394 АНТРЭПРЫЗА сокім месцы знаходзілася свяцілішча, дзе захаваліся каменныя слупы з выявамі мужчынскіх, жаночых і дзіцячых галоў, рэшткі шматлікіх скулытгур — фігур воінаў і, верагодна, багоў. АНТРЭПРЬІЗА (франц. entreprise), прыватнае відовішчнае прадпрыемства (тэатр, цырк і інш.), якое створана і ўзначальваецца антрэпрэнёрам. АНТРЭПРЭНЁР (ад франц. entrepreneur прадпрымальнік), уладальнік, арандатар, гаспадар прыватнага відовішчнага прадпрыемства (тра, цырка і інш.) — антрэпрызы або арганізатар гастрольных турнэ труп і асобных акцёраў. У Зах. Еўропе вядомыя з сярэдзіны 16 ст.. на Беларусі — з 1770х г. Апрача камерцыйных існавалі А., звязаныя з трам творчымі адносінамі: А.акцёр (Р.Бёрбедж, Англія), А.рэжысёр (М.Райнгарт, Германія), А.драматург (Ж.Б.Мальер, Францыя) і інш. Першым бел. А. быў \.Буйніцкі. Функцыі А. выконвалі Ф.Ждановіч і У .Галубок. АНТРЭСОЛЬ (франц. entresol), 1) верхні паўпаверх, убудаваны ў аб’ём асн. паверха; характарны для асабнякоў і сядзібных дамоў 18—19 ст. Выкарыстоўваюцца і ў інтэр’ерах сучасных грамадскіх збудаванняў, музеяў, выставачных залаў, тэатральных, клубных і інш. будынкаў. 2) Верхняя частка пакоя, падзеленая на 2 паўпаверхі. 3) У сучасным жылым доме — паліца пад столлю кватэры. АНТУАН (Antoine) Андрэ (31.1.1858, г. Лімож — 19.10.1943), французскі рэжысёр і акцёр, тэарэтык тра. Арганізатар і дырэктар свабоднага тра (1887—95) і Тра Антуана (1897—1906), дырэктар тра «Адэон» (1906—14). 3 1914 працаваў у кіно, займаўся тэатр. крытыкай. Прыхільнік і прапагандыст эстэт. прынцыпаў Э.Заля, адстойваў рэалізм у тэатр. мастаігтве. Выступаў супраць рамесніцкай «касавай» драматургіі, за ўключэнне ў рэпертуар парыжскіх траў прагрэс. франц. і замежнай драмы. Паставіў інсцэніроўкі паводле рамана бр. Ганкур, п’есы Ж.Рэнара, Л.Талстога («Улада цемры», 1888), Г.Ібсена («Здані», 1890), Г.Гаўптмана («Ткачы», 1893) і інш. Выступаў супраць штампаў у акцёрскім і рэжысёрскім мастацтве. Харакгарны акцёр, майстар мізансцэны. 3 лепшых роляў: Освальд («Здані»), Акім («Улада цемры») і інш. Літ.: А н т у а н А Дневннкн дарекгора театра, 1887—1906: Пер. с фр. М.; Л., 1939. АНТЫ... (грэч. anti...), прыстаўка, якая абазначае процілегласць, варожасць у адносінах да чагон., накіраванасць супраць чагон., тое, што і «проці...», напр., антыбіётыкі, антыгены. АНТЫ (грэч. Antai), назва аб’яднання ўсх.слав. плямёнаў у творах візант. і гоцкіх пісьменнікаў 6 — пач. 7 ст. Засялялі стэп і лесастэп паміж Днястром і Дняпром. Асн. занятак — земляробства; пераважала сельская абшчына. ІІрацэс складвання дзяржавы, які пачаўся ў 3—4 ст., не быў завершаны. Вядомы правадыры («рэксы») А. — Бож, Ардагаст, Пірагаст, Межамір і інш. Мелі моцную ваен. аргцыю. У 4 ст. ваявалі з готамі, у 6 ст. — з Візантыяй і аварамі. На пач. 7 ст. аб’яднанне распалася. АНТЫ (лац. antae) у архітэктур ы , выступы падоўжных сцен будынка, якія агароджваюць уваход. Найбольш часта сустракаюцца ў стараж.грэч. храмах, тып якіх атры.чаў назву «храм у антах». АНТЫАЗАНАНТЫ. хімічныя рэчывы, якія павышаюць устойлівасць гумы да разбурэння (растрэсквання) пад уздзеяннем атм. азону. Падзяляюцца на хімічнаактыўныя (рэагуюйь з азонам з большай скорасцю, чым макрамалекулы каўчуку) і інертныя (утвараюць на паверхні вырабу эластычную ахоўную Анты ў архітактуры. плёнку, напр., парафін, воск і інш.). Уваходзяць у іумавую сумесь пры яе вытвсці (1—3% ад масы каўчуку) ці іх наносяць на паверхню вырабу. АНТЫАКСІДАНТЫ а н т ы а к і с л я л ь н і к і, прыродныя ці сінтэтычныя рэчывы, якія затрымліваюць акісляльныя працэсы ў арган. рэчывах. Механізм дзеяння найб. пашыраных А. (амінаў араматычных, фенолаў, нафтолаў, сульфідаў, фасфітаў) заснаваны на іх уласцівасці абрываць ланцуговую хімічную рэакцыю акіслення ў выніку ўзаемадзеяння з актыўнымі радыкаламі і прамежкавымі прадуктамі. Прадухіляюць, напр., старэнне палімераў, асма Антыарха. ленне паліва. прагарканне тлушчаў і інш. Некаторым А. уласцівы сінергізм. Прыродныя А. — вітаміны Е, выкарыстоўваюцца ў харч. прамсці. АНТЫАРХІ (Antiarchi), падклас вымерлых панцырных рыб кл. пласцінаскурых. Вядомы з сярэдняга і позняга дэвону ўсіх мацерыкоў. 2 атрады. Жылі ў прэсных і саленаватых вадаёмах. Тыповыя прадстаўнікі А. — батрыялепісы (Bothriolepis). На Беларусі рэшткі А. выяўлены ў Аршанскай і Прыпяцкай упадзінах у пясчанагліністых і гліністакарбанатных пародах сярэдняга дэвону. Даўж. да 1 м. Адрозніваюцца ад прадстаўнікоў падкл. артрадыраў размяшчэннем пласцінак панцыра. Частка тулава, галавы і грудных плаўнікоў укрыга касцявым панцырам, хваставая — луской. Збліжаныя вочы размяшчаліся ў агульнай арбіце на спінным баку галаўнога панцыра. Сківіцы слабыя, у выглядзе 2 nap тонкіх пласцінак, 1—2 спінныя плаўнікі, хваставы — гетэрацэркальны. Прыродныя бентафагі. АНТЫБ (Antibes), кліматычны курорт у Францыі. На У ад Канаў, на ўзбярэжжы Міжземнага мора, каля падножжа Прыморскіх Альпаў. Развіваецца з пач. 20 ст. Субтрапічны клімат з гарачым сухім летам і мяккай вільготнай зімой, хваёвыя лясы, пясчаны пляж спрыяльныя для адпачынку і лячэння агульнасаматычных хвароб. Буйны цэнтр маст. керамікі, кветкаводства і міжнар. турызму. Музеі, бат. сад, цэнтр зімовага спорту. АНТЫБАКХІЙ (грэч. antibakcheios), у антычным вершаскладанні стапа з 3 складоў — 2 доўгіх і 1 кароткага. АНТЫБІЁТЫКІ (ад анты... 4 грэч. bios жыццё), арганічныя рэчывы, што ўтвараюцца ў мікраарганізмах і ў невял. доза.х прыгнечваюць жыццядзейнасць інш. мікраарганізмаў, вірусаў і клетак. Да А. адносяць таксама раслінныя (фітанцыды) і жывёльнага паходжання рэчывы з антымікробным дзеяннем. Вядома каля 4 тыс. А., у мед. практыцы выкарыстоўваецца каля 60 (першы клінічна эфектыўны А. пеніцылін адкрьгты англ. мікрабіёлагам А.Флемінгам у 1929). Паводле хім. прыроды А. належаць да розных груп злучэнняў: вутляродзмяшчальныя (неаміцьш, канаміцын, стрэптаміцын, амінагліказіды і інш., А. групы рыстаміцыну — ванкаміцын), макрацыклічныя лактоны (эрытраміцын, алеандаміцын, паліены), хіноны і блізкія да іх рэчывы (тэтрацыкліны, антрацыкліны), пептыды і пепталіды (пеніцыліны, інтэрферон, іраміцыдзін С, актынамшыны) і інш. Паводле механізма дзеянпя адрозніваюць А, якія парушаюць сінтэз клетачных абалонак бакгэрый (пеніцыліны і інш.), бялкоў (тэтрацыкліны, хлорамфенікол і інш.), нуклеінавых кіслот (проціпухлінныя A — аліваміцын, рубаміцын, кармінаміцын і інш.), разбураюць цэласнасць цытаплазматычных мембран (паліены) і біяэнергет. лрацэсаў (граміпыдзін С). А. могуць мець шырокі спектр дзеяння (уплываюць на грамдадатныя і грамадмоўныя бакгэрыі, напр. тэтрацыкліны) і вузкі (актыўныя пераважна да грамдадатных мікробаў. напр. пенідылін, рыфампіцын). На лек. і гасп. мэты А. атрымліваюць АНТЫГОНА 395 гал. чынам мікрабіял. сінтэзам на аснове бактэрый і мікраскапічных грыбкоў (пераважна актынаміцэтаў), частку — хім. сінтэзам або хім. мадыфікацыяй прыродных А. Выкарыстоўваюць на лячэнне інфекц. хвароб чалавека, жывёл і раслін, для паскарэння росту і развіцця маладняку, як кансерванты, пры вывучэнні тонкіх механізмаў біяхім. пераўтварэнняў, праблем анкалогіі і функцыянавання жывых клетак. Літ:. Молекулярные основы действмя антнбнотнков: Пер. с англ. М., 1975; Handbook of Antibiotic Compounds. Vol. 1—7. Boca— Batorn, 1980—81. АНТЫВАЕННЫ РУХ, гл. ў арт. Пацыфізм. АНТЫВІТАМІНЫ (ад анты... + вітаміны), рэчывы з ліку антыметабаліпгаў. якім уласціва біял. дзеянне, процілеглае дзеянню вітамінаў. Хім. будовай звычайна блізк'ія да вітамінаў або з’яўляюцца іх вытворнымі (напр., А. вітаміну Ві — пірытыямін), таму канкурэнтна лёгка замяшчаюць вітаміны ў біяхім. рэакцыях і парушаюць працэсы абмену рэчываў. Да А. належаць таксама інш. рэчывы, што ў жывых клетках звязваюць вітаміны, пераводзяць у неактыўную форму або разбураюць іх (напр., тыяміназа, авідзін, некаторыя лекавыя сродкі — антыбіётыкі, сульфаніламіды). Вынікам насычэння арганізма А. можа быць вітамінная недастатковасць, якая развіваецца нават пры дастатковым паступленні вітамінаў з ежай або ўтварэнні іх у арганізме. АНТЫГАНІДЫ, дынастыя цароў Македоніі ў 306—168 да н.э. Заснавальнік Антыгон I Аднавокі [306—301] — палкаводзец Аляксандра Македонскага; абвясціў царом сябе і свайго сына Дэметрыя 1 Паліяркета [306—286], Найб. вядомыя прадстаўнікі: Антыгон II Гонат [283—239], Дэметрый II 1239—229], Антыгон III Досан [229—221], Філіп V [221—179|. Апошні з А. Персей скінуты рымлянамі і ўзяты ў палон у 168 да н.э. АНТЫГАРМОНЫ (ад анты... + гармоны), нрыродныя ці штучна сінтэзаваныя рэчывы, здольныя замяшчаць і блакіраваць акгыўнасць сапраўдных гармонаў у іх рэакцыях з рэцэптарамі жывых клетак. Струкгурка блізкія да адпаведных ім гармонаў і належаць да розных груп злучэнняў (пептыды, бялкі, стэроіды і інш.), але ў дачыненні да кожнага канкрэтнага гармону пераважае пэўны іх клас (напр., большасць А. для антыандрагенаў з’яўляюцца стэроідамі, для бялковых гармонаў — бялкамі). Валодаюць высокай спецыфічнасцю: напр., антыэстрагены блакіруюць у матцы дзяленне толькі эстрагенаў і не змяняюць уплыў андрагенаў. Пры гэтым уласная гарманальная актыўнасць у А. адсутнічае або нязначная. Выкарыстоўваюцца ў эксперым. і клінічнай эндакрыналогіі для вывучэння функцый эндакрынных залоз у эмбрыягенезе, выключэння іх дзейнасці без хірург. вы далення адпаведнай залозы, блакіравання гарманальных эфекгаў пры развіцці гарманальназалежных пухлін, паталагічных зменах палавых паводзін і інш. АНТЫГЕЛЬМІНТЫКІ, антыгельмінтныя сродкі, п р о ц і глісныя сродкі, лекавыя сродкі, якія выкарыстоўваюцца для лячэння гельмінтозаў. Бываюць прыроднага паходжання (цытвора, экстракг мужчынскай папараці) і сінтэтычныя (хлаксіл, дытразін і інш.). Вынішчаюць гельмінтаў, разбураючы покрывы іх цела (фенасал, геігтылрэзарцын), або ўздзейнічаюць на нерв.мышачную сістэму, прыгнечваюць рухальную актыўнасць паразітаў і забяспечваюць выдаленне іх з арганізма (сантанін, дытразін, піперазін, нафтамон і інш.). АНТЫГЕНЫ [ад анты... + ген(ы)], складаныя арган. рэчывы, якія пры паступленні ў арганізм чалавека і цешіакроўных жывёл выклікаюць спецыфічную імунную рэакцыю — утварэнне Антыгона. Фрагмент размалёўкі апулійскай амфары. 4 ст. да нэ.