КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
антыцелаў. Уласцівасцямі А. валодаюць чужародныя для дадзенага арганізма бялкі і поліцукрыды, асабліва высокамалекулярныя. Як А. яны могуць быць агульныя для ўсіх асобін пэўнага віду арганізмаў (відавыя А.) або толькі для іх часткі (групавыя А.). Ступень імунагеннасці А., форма і вынік імуннага адказу, які яны выклікаюць (утварэнне антыцелаў, клетачны імунітэт, алергія, талерантнасць), залежаць ад ступені іх чужароднасці (філагенетычнай аддаленасці), хім. прыроды і малекулярнай будовы, дозы і формы ўвядзення ў арганізм і інш. фактараў. Імунная сістэма млекакормячых здольная распазнаваць да 106 А. Вызначэнне відавой і групавой прыналежнасці А. выкарыстоўваецца пры ўстанаўленні ступені роднасці арганізмаў, распрацоўцы вакцын і сываратак, пераліванні крыві, перасадках тканак, дыягностыцы хвароб, у суд. медыцыне і інш. АНТЫГІТЛЕРАЎСКАЯ КААЛІЦЫЯ, саюз дзяржаў і народаў, якія змагаліся ў другой сусветнай вайне 1939—45 супраць агрэсіўнага блока гітлераўскай Германіі, Італіі, Японіі і іх сатэлітаў. Аснову кааліцыі складалі вял. дзяржавы — Савецкі Саюз (адыграў вырашальную ролю ў дасягненні перамогі), ЗША, Англія, Францыя, Кітай. У ваен. дзеяннях на баку А.к. прымалі ўдзел Польшча, Чэхаславакія, Югаславія, Аўстралія, Бельгія, Бразілія, Індыя, Канада, Філіпіны, Эфіопія і інш. Асобныя дзяржавы дапамагалі А.к. пастаўкамі ваен. сыравіны (напр., Мексіка). Былі і такія краіны, пгго аб’явілі вайну Гёрманіі толькі напярэдадні яе разгрому і не зрабілі якоганебудзь укладу ў перамогу. На момант сканчэння 2й сусв. вайны А.к. аб’ядноўвала больш за 50 дзяржаў, прычым вайну Германіі аб’явілі і яе былыя саюзнікі Балгарыя, Венгрыя, Італія і Румынія. Дапамогу А.к. аказаў народны Рух Супраціўлення, які разгарнуўся ў многіх акупіраваных краінах. У ліку паўнапраўных дзяржаў А.к. былі Беларусь і Украіна (будучыя члены — заснавальнікі ААН), а таксама іншыя былыя саюзныя рэспублікі СССР. Пачатак утварэнню А.к. пакладзены заявамі аб узаемнай падтрымцы ўрадаў СССР, ЗША і Англіі пасля нападу фаш. Гёрманіі на СССР англасав. і сав.амер. перагаворамі летам 1941, падпісаннем 12.7.1941 сав.англ. пагаднення аб сумесных дзеяннях у вайне супраць Германіі, Маскоўскай нарадай 1941 трох дзяржаў (гл. Маскоўскія нарады 1941, 1943, 1945), а таксама шэрагам інш. пагадненняў паміж саюзнікамі. 1.1.1942 у Вашынгтоне падпісана Дэкларацыя 26 дзяржаў (Дэкларацыя Аб’яднаных Нацый), якія знаходзіліся на той час у стане вайны з Германіяй, Італіяй, Японіяй і іх саюзнікамі. У Дэкларацыі гаварылася, што дзяржавы А.к. абавязаны выкарыстоўваць свае ваен. і эканам. рэсурсы для барацьбы супраць фаш. дзяржаў і не заключаць з імі сепаратных дагавораў. Пазней дзяржавы А.к. падпісалі шэраг дакументаў, сярод якіх найбольшае значэнне маюць пастановы Тэгеранскай (1943), Крымскай і Патсдамскай (абедзве 1945) канферэнцый (пра ўсе гл. асобныя арт.) кіраўнікоў урадаў СССР, ЗША і Вялікабрытанй. А.к. ў цэлым вырашыла задачы, што стаялі перад ёю ў 2й сусв. вайне, і стала асновай для ўтварэння Арганізацыі Аб’яднаных Нацый. АНТЫГОНА, у грэчаскай міфалогіі дачка фіванскага цара Эдыпа. He пакінула сляпога бацьку і ў выгнанні. Пасля яго смерці вярнулася ў Фівы і насуперак забароне дзядзькі — цара Крэонта, пахавала брата Палініка, які загінуў у барацьбе за ўладу ў Фівах. За гэта была жывая замуравана ў каменную пя 396 АНТЫГУА чору, дзе скончыла самаіубствам. Міф пра А. выкарысталі ў лры Сафокл, Ж.Расін, Б.Брэхт, у музыцы К.В.Глюк, Ф.Мендэльсон, К.СенСанс і інш. АНТЬІГУА (Antigua), каралавы востраў у ВестІндыі, у групе Наветраных авоў (архіпелаг М.Антыльскія авы). Тэр. дзяржавы Антыгуа і Барбуда. Пл. 280 км . Выш. да 402 м. Клімат трапічны, пасатны, гарачы. Ападкаў каля 1300 мм за год. Адкрыты Х.Калумбам (1493). АНТЫГУА I БАРБЎДА (Antigua and Barbuda), дзяржава ў ВестІндыі, на авах Антыгуа, Барбуда і Рэдонда ў ірупе М.Антыльскы авоў у Карыбскім моры. Пл. 442,6 км . Нас. 65 тыс. чал. (1993), у асн. негры. Афіц. мова — англійская. Большасць вернікаў — пратэстанты (англіканская царква). Сталіца — горад і порт СентДжонс (на вве Антыгуа). Герб і сцяг Антыгуа і Барбуда. Падзяляецца на 7 раёнаў. Кіраўнік дзяржавы фармальна — брыт. манарх, прадстаўлены ген.губернатарам. Двухпалатны парламент (палата прадстаўнікоў і сенат) ажыццяўляе заканад. ўладу. Урад уз.чальвае прэм’ерміністр, якога прызначае ген.губернатар. Прырода. Астравы складзены пераважна з каралавых вапнякоў. Паверхім ўзгорыстая, выш. да 402 м (ваў Антыгуа). Клімат трапічны пасатны, гарачы. Сярэднямесячная тра ад 15 да 33 °C. Ападкаў каля 1300 мм за год. Восенню характэрны ўраганы. Адносная раўніннасць, адсутнасць рачной сеткі і недастатковасць ападкаў выклікаюць перыяд. засухі. Вострай з’яўляецца пра блема прэснай вады (атрымліваюць з артэзіянскіх калодзежаў). Гісторыя Старажытяыя насельнікі А. і Б. — індзейцы. Пасля адкрыцця астравоў Х.Калумбам (1493) тут з’явіліся ісп. каланізатары. Потым Барбуда (у 1628) і Антыгуа (у 1632) каланізаваны англ. пасяленцамі. На кароткі час астравы трапілі пад уладу Францыі, з 1667 сталі брьгг. калоніяй. Пасля выпішчэння карэннага насельніцтва на іх пасялілі нявольнікаўнеграў з Афрыкі, якіх прымушалі лрацаваць на плантацыях цукр. трыснягу. У 1834 рабства адменена. У 1871—1956 тэр. А. і Б. — частка брыт. калопіі «Федэрацыя Падветраных астравоў»; у 1958—62 уваходзіла ў ВестІндскую федэрацыю. У 1967 А і Б. атрымалі аўтаномію як «асацыіраваная з Вялікабрытаніяй дзяржава»; 1.11.1981 абвешчана іх незалежнасць. У 1981 краіна ўступіла ў AAFI, Aprцыю Амер. Дзяржаў, у 1982 — у Карыбскае супольніцгва, з 1983 мае статус наглядальніка ў Руху недалучэння. Дзейнічаюць Лейбарысцкая партыя Аптыгуа (створана пасля 1940), Аб'ядпаная прагрэсіўная партыя (з 1992). Гаспадарка арыентавана на турызм, які забяспечвае 60% валавога ўнутр. прадукгу (ВУП; 424 млн. дол., 1991), 70% занятасці насельніцтва і валютных паступленняў (1990). Сельская гаспадарка (вырошчванне цукр. трыснягу, бананаў, какосавых арэхаў, манга, цытрусавых і інш.) дае 4% ВУП, прамсць (вытвсць цукру, какосавага і бавоўнавага алею, зборка быт. электратэхнікі, нафтаперапрацоўка) — 5%, транспарт і сфера паслуг — 8%. Даўж. аўгадарог 548 км, вузкакалейнай чыгункі каля 80 км. Экспарт: нафтапрадукты, трансп. абсталяванне, цукарсырэц, патакамелес, бавоўнасырэц, цьггрусавыя. Імпарт: паліва, прадукты харчавання, тэкст. тавары, піламатэрыялы і інш. Гал. знешнеганда. партнёры — Вялікабрытанія, ЗША, Канада, Японія, КНР, карыбскія 1 зах.еўрап. краіны. Грашовая адзінка — усх.карыбскі долар. Ф. С.Фешчанка (гаспадарка). АНТЫДАРВІНІЗМ, тэорыі, накіраваныя супраць дарвінізліу. А. або наогул адмаўляе развіццё ў прыродзе (крэацыянізм), або яго гал. фактары. у першую чаргу натуральны адбор як вядучы ў арган. эвалюцыі. Асн. цячэнні А. склаліся ў 2й пал. 19 — пач. 20 ст. Да іх належаць розныя формы неаламаркізму, батмагенез, номагенез, трансфармізм і інш. Сучасныя антыдарвінісцкія канцэпцыі звьгчайна прэтэндуюць на вырашэнне праблемы макраэвалюцыі, недаступнай для прамой эксперым. праверкі. Шэраг канцэпцый А. ўключае ўяўленні аб наследаванні набытых прыкмет і інш. АНТЫДОТЫ (грэч. antidoton літар. які даецца супраць), проціяддзе, лекавыя сродкі пры атручэнні ядамі, таксінамі, атругнымі рэчывамі (АР); спецыфічныя прафілактычныя сродкі. А. дзейнічаюць парознаму: прадухіляюць паступленне АР, таксінаў, ядаў у кроў; абумоўліваюць дэтаксікацыю ядаў у арганізме; забяспечваюць папаўненне біягенных рэчываў, якія страчаны пры хранічных інтаксікацыях; спрыяюць вывядзенню ядаў ці таксінаў з арганізма. Раслінныя А. надаюць устойлівасідь раслінам да гербіцыдаў і павялічваюць выбіральнасць і эфектыўнасць апошніх. АНТЫДЫУРЭТЬІЧНЫ ГАРМОН. гл. Вазапрэсін. АНТЫДЭПРЭСАНТЫ (ад анты... + лац. depressio прыгнечанасць), лекавыя псіхатропныя сродкі для папярэджання або нейтралізацыі псіхічных і фіз. расстройстваў, якія суправаджаюць стан дэпрэсіі. Паляпшаюць настрой, здымаюць трывогу і напружанасць, павышаюць псіхічную акгыўнасць, нармалізуюць агульны тонус, сон, страваванне, рухомасць арганізма. Многія з іх несумяшчальныя з асобнымі відамі ежы, асабліва з ужываннем у час лячэння спіртных напіткаў (магчыма развіццё калапсу). Асобныя А. на пач. этапе выкарыстання запавольваюць скорасць рэакцыі і ўспрымання сітуацый, таму пры назначэнні выключаюць магчымасць кіравання трансп. сродкамі або выканання складаных тэхн. аперацый. АНТЫДЭТАНАТАР. хімічнае злучэнне, якое дабаўляюць у маторнае паліва ®ія прадухілення яго дэтанацыі ў цыліндрах рухавікоў. Найб. пашыраны тэтраэтылсвінец (ТЭС — «этылавая вадкасць»), яго канцэнтрацыя ў паліве менш за 1%." Маторнае паліва з ТЭС (этыліраванае) таксічнае, пры рабоце з ім патрэбны меры перасцярогі. АНТЫЁХ III В я л і к і (грэч. Antiochus Megas; 242—187 да н.э.), цар дзяржавы Селеўкідаў [223^187], праўнук Селеўка 1. У 212—205 падпарадкаваў парфян і Бактрыю, у 203 адваяваў у Егіпта ІІалесціну. Пацярпеўшы паражэнне ад Рыма ў Сірыйскай вайне 192—188, заключыў мір, т.зв. Апамейскі дагавор 188, пасля якога Селеўкідскае царства стала другараднай дзяржавай. Забіты ў Элімаідзе ў час рабавання яго войскамі храма бога Бэла. АНТЫЛЬСКАЕ 397 АНТЫІДЭАЛ, уяўленні аб чалавеку і яго дзейнасці, аб адносінах паміж людзьмі і арганізацыі грамадства, якія суіірацьлеглыя поглядам на дасканалае; процілеглы ідэалу. А. мае элемент адноснасці. Тое, што разглядаецца як А. аднымі людзьмі і сац. групамі, членамі пэўнага грамадства або людзьмі пэўнай эпохі, можа ўспрымацца як ідэал іншымі, і наадварот. Так, сталінізм і фашызм — А. для людзей з дэмакр. мысленнем і ідэалы — для людзей з таталітарнымі ўстаноўкамі. Ёсць А. рэалістычныя (паддаюцца ажыццяўленню) і абсалютныя (не могуць быць дасягнугы ў рзчаіснасці — антыутопія). А. — неабходная форма мыслення. Разам з ідэалам А. выконвае рэгулятыўную функцыю ў дзейнасці людзей, у т.л. і ў кіраванні грамадскімі працэсамі. Г.А.Антанюк. АНТЫКААГУЛЯНТЫ [ад анты... + лац. coagulans (coagulantis) які вядзе да згусання] у м е д ы ц ы н е , лекавыя сродкі, якія памяншаюць скорасць згусання крыві і перашкаджаюць утварэнню тромбаў. Уплыў А. прамога дзеяння (гепарын, гірудзін і інш.) адбываецца праз зніжэнне акгыўнасці трамбіну ў крыві, А. ўскоснага дзеяння (дыкумарын, пелентан, фенілін і інш.) — праз парушэнне працэсаў утварэння трамбіну ў печані. Выкарыстоўваюцца пры інфарктах. тромбафлебітах, трамбатычных і эмбалічных інсультах, пасля хірург. ўмяшання і інш. Проціпаказаны пры цяжарнасці, язвавай і нырачнакамянёвай хваробах, схільнасці да крывацёкаў.