КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АРМАГЕДОН (грэч. Armagedon), паводле Бібліі месца збору сіл Сатаны для вырашальнай бітвы з Богам; у шырокім сэнсе — сімвал спрадвечнага процістаяння і апошняй бітвы Дабра са Злом. Такая ідэя выказана ў Старым запавеце, але тэрмін А. і канкрэтызаваны сюжэт належыць Адкрыццю св. Іаана Багаслова (Апакаліпсіс), паводле якога гэты паядынак павінен скончыцца перамогай Хрыста і Страшным судом, на яш канчаткова будзе вызначаны лёс усіх уваскрэслых: выратаваныя пойдуць у «нябесны Іерусалім», а недараваныя — у пекла. Ідэя А ў рознай інтэрпрэтацыі падаецца некаторымі пратэстанцкімі канфесіямі (адвентыстамі, сведкамі Іеговы, Царквой уніфікацыі і інш.). Яна цесна звязана з хрысц. вучэннямі эсхаталогіі, прадвызначэння, хіліязму, а таксама з’яўляецца падставай для апалогіі ці абвяржэння канцэпцыі новай сусв. вайны, катастрофы і г.д. А.А.Цітавец. АРМАДА (ад ісп. armada флот, эскадра), устарэлая назва вялікай колькасці сабраных у адным раёне караблёў, самалётаў або танкаў, якія дзейнічаюць адначасова і ўзгоднена. Гл., напр., «Непераможная армада». АРМАКАМЕННЫЯ КАНСТРУКЦЫІ, часткі будынкаў ці збудаванняў (сцены, калоны, слупы, прасценкі, перамычкі і інш.), мураваныя з каменю або цэглы і ўзмоцненыя арматурай. Для арміравання выкарыстоўваюць стальныя сеткі, якія ўкладваюцца ў гарыз. швы для павелічэння нясучай здольнасці А.к. пры сцісканні; стрыжні і дрот — укладваюцца ўнутры каменных элементаў і супрацьстаяць у асн. расцягванню. Выкарыстоўваюць таксама ўзмацненне каменнай муроўкі ж.б. элементамі (комплексныя канструкцыі). АРМАТА, 1) старажытная назва артыл. гарматы, якая з’явілася на Русі ў 2й пал. 14 ст. 2) Назва на Беларусі, Украіне, у Літве і Польшчы ў 15—17 ст. разнастайнай зброі і засцерагальнага ўзбраення. 3) Назва артьшерыі бел. гарадоў і замкаў у 15—17 ст. АРМАТУРА (ад лац. armatura узбраенне, амуніцыя), дапаможныя, звычайна стандартныя прылады, прыстасаванні і дэталі, неабходныя для забеспячэння нармальнай работы абсталявання і тры валасці канструкцый. А. ж а л е з a бетонных канструкцый успрымае пераважна расцягвальныя намаганні і стварае папярэдняе напружанне. Падзяляецца на рабочую (разліковую), мантажную і размеркавальную (канструкцыйную). А павінна быць трывалая, шгастычная, вязкая, добра зварвацца. Найб. пашырана А стальная стрыжнёвая (гарачакачаная, умацаваная тэрмічна і выцягваннем) і драцяная (арматурны дрот, пасмы, канаты, тканыя і зварныя сеткі). Дыям. стрыжнёвай А. 6—90 мм, драцяной 3—8 мм. Для паляпшэння счаплення А з бетонам ёй надаюць перыядычны профіль. У якасці A жалезабетонных канструкцый выкарыстоўваюць таксама шкловалакно і вырабы з яго, шклапластыкі і інш. А. трубаправод н а я рэгулюе цячэнне вадкасці, паліва, газу, пары па трубах. Падзяляецца на запорную, рэгулявальную, вадазборную і засцерагальную (вентылі, краны, засаўкі, клапаны, рэгулягары ціску, кандэнсатаадводчыкі і інш.). А. электратэхнічная — шчыткі, патроны, выключальнікі, штэпсель Да арт. Арматуркыя работы. Тэхналагічная схема вырабу шырокіх арматурных сегак на аугаматызаванай^ паточнай лініі: 1 — стыкавая зваркэ стрыжняў; 2 — праўка стрыжняў; 3 — зварка сетак; 4 — падоўжная рэзка сетак; 5 папярочная рэзка сетак; 6 пакетаванне сетак; 7 — змотванне сетак у рулон; 8 — транспартаванне кантэйнера з пакетам сетак. ныя разеткі і вілкі, некаторыя дэталі эл. машьш, дэталі і прыстасаванні для мацавання ізалятараў і правадоў і інш. А. с в я т л о тэхнічная — часткі асвятляльных прыстасаванняў, прызначаныя для размеркавання светлавога патоку і аховы вачэй ад яркіх прамянёў, для падводу эл. току, прымацавання і аховы лямпаў ад пашкоджанняў і інш. A. п я ч н а я (металургічных пячэй) — сукупнасць метал. частак, якія павялічваюць трываласць печы і ахалоджваюць яе вонкавую паверхню. АРМАТУРНЫЯ РАБОТЫ, комплекс работ па вырабе, укладцы ў форму ці ўстаноўцы на месца бетанавання (ManTax) арматурных элементаў жалезабетонных канструкцый. Уключаюць нарыхтоўку арматурных стрыжняў, выраб арматурных сетак ці каркасаў, іх зборку і ўстаноўку ў форму ці апалубку. Стрыжні робяць з арматурнай сталі на 488 АРМАЦЭМЕНТАВЫЯ спец. станках, сеткі і каркасы — на станках з гібачнай бэлькай. Плоскія сеткі і каркасы шыр. да 1 м вырабляюць кантактнай зваркай на зварачных машынах і аўгаматызаваных паточных лініях, лрасторавыя каркасы збіраюць у асн. на гарыз. і верт. кандукгарахманіпулятарах. Арматуру для папярэдне напружаных канструкцый да ўкладкі ў форму расцягваюць гідраўл. дамкратамі ці падаўжаюць награваннем да 300—450 °C. Арматуру дая маналітных канструкцый (напр., плацін) зварваюць з сетак. каркасаў і інш. элементаў, устаўляюць у формы або апалубку кранамі, маніпулятарамі і да т.п. АРМАЦЭМЕНТАВЫЯ КАНСТРУКЦЬП, танкасценныя будаўнічыя канструкцыі з дробназярністага бетону, арміраванага частымі тканымі ці зварнымі сеткамі з тонкага дроту. А.к. лёгкія, трывалыя, воданепранікальныя, адрозніваюцца дысперсным размеркаваннем трэшчын і замаруджаным іх раскрыццём. Выкарыстоўваюцца як апорныя і агараджальныя канструкцыі будынкаў і збудаванняў, пры будве рэзервуараў, вадаводаў, невял. суднаў, водаахоўных элементаў метрапалітэна і г.д. Адрозніваюць Ак. з дысперсным арміраваннем (да 4 тонкіх сетак з дроту дыям. 0,7— 1 мм на 1 см таўшчыні канструкцыі) і камбінаваным (2 тонкія сеткі і 1 каркасная з дроту дыям. 3—4 мм). Іх робяць пераважна ў выглядзе тонкіх (10—30 мм) прасторавых канструкцый складкаватага і хвалепадобнага профіляў пралётам да 75 м. Канструкцыі пралётам да 18 м складаюцца з адааго элемента, больш за 18 м — з некалькіх. Ак. вырабляюцца ў спец. матрыцах ці напырскваннем бетоннай сумесі. АРМЁЙСКІЯ КАМІТЭТЫ, гл. Салдацкія камітэты. АРМЕНІЯ, Рэспубліка А р м е н і я . Размешчана ў паўд. частцы Закаўказзя. Мяжуе на Пн з Грузіяй, на У і ПдЗ з Азербайджанам, на Пд з Іранам, на 3 з Турцыяй. Пл. 29,3 тыс. км . Нас. 3677 тыс. чал. (1992). Дзярж. мова — армянская. Сталіца — г. Ерэван. Нац. свята — Дзень незалежнасці (28 мая). Дзяржаўны лад. А. — дэмакр. рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1978. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт. Вышэйшы заканадаўчы орган — Вярх. Савет, вышэйшы выканаўчы і распара дчы орган — Савет Міністраў, які ўзначальвае прэм’ерміністр. Прырода. А. эаймае паўн.ўсх. ч. Армянскага нагор’я, акаймаванага паўн. і ўсх. хрыбтамі М.Каўказа. На Пн па мяжы з Грузіяй цягнецца Самхецкі хр. (2548 м, г. Лалвар), на Пд ад яго — Ларыйскае плато (выш. да 1400 м), уздоўж паўд. мяжы якога праходзіць Базумскі хр. Паміж Базумскім і паралельным яму Памбакскім хр. ляжыць Памбакская катлавіна, на ПнЗ — Джава Да арт. Арматурныя работы. Арматурны станокаўтамат: 1 — прыёмнае прыстасаванне; 2 — правільны барабан; 3 — механізм падачы і рэзкі; 4 — пульт кіравання. Армацэментавыя канструкцыі: a — панэль хвалепадобнага профілю; б — зборнаманалітная абалонка з армацэментавых элементаў (крыты рынак «Камароўскі» ў Мінску). хецкі хрыбет. На 3 узвышаецца вулканічны масіў Арагац (выш. да 4090 м). Хрыбты Гегамскі на 3, Вардэнскі на Пд і Шахдагскі на ПнУ і У акружаюць тэкганічную ўпадзіну, ў якой знаходзіцца высакагорнае воз. Севан. На ПдУ А. самы высокі ў Закаўказзі Зангезурскі хр. (выш. 3904 м, г. Капутджух), на ПнУ ад яго вулканічнае Карабахскае нагор’е (выш. 2000—3000 м). У паўд.зах. частцы А. акумулятыўная Арарацкая раўніна (выш. 800—1000 м). Каля */з плошчы А ўкрыта андэзітабазальтамі, туфамі, пемзамі, перлітамі і інш. прадуктамі вывяржэння вулканаў. Для асобных раёнаў А. харакгэрна сейсмічнасць. Працягваюцца гораўтваральныя працэсы, адбываюцца землетрасенні (апошняе катастрафічнае ў снеж. 1988). Карысныя выкаіші: радовішчы меднамалібдэнавых, меднакалчаданавых, залатых, жал. і поліметалічных рудаў, нефелінавых сіенітаў, каменнай солі, буд. матэрыялаў (туфы розных адценняў і якасцяў, базальты, граніты, мармур, пемза, вапнякі, вогнетрывалыя гліны). Выяўлены прамысл. паклады паўкаштоўных і выра бных камянёў (агат, біруза, яшма, абсідыян). Шмат мінер. крыніц. Клімат субтралічны кантынентальны, сухі; асаблівасці абумоўлены горным рэльефам, блізкасцю Чорнага і Каспійскага мораў, уплывам засушлівага Іранскага і Малаазіяцкага нагор’яў. На раўнінах сярэдняя тра студз. 5 °C, ліп. 25 °C, ападкаў каля 400 мм за год. На горных шіато і схілах гор (да 1400 м) сярэдняя тра студз. ад 4 °C да 6 °C, ліп. ад 18 °C да 20 °C, ападкаў каля 500 мм за год. У сярэднягор’і клімат умераны, сярэдняя тра студз. ад 2 °C да 8°С, ліп. 18 °C, ападкаў 600—800 мм за год. У высакагор’ях сярэдняя тра студз. ад 9 °C да 14 °C, ліп. ад 10 °C да 15 °C, магуінае снежнае покрыва. Рэкі А. бурныя, парожыстыя, багатыя гідраэнергарэсурсамі, буйнейшая пагранічная р. Аракс. Па тэр. А цякуць прытокі рэк Аракс (Раздан, Арпа, Варатан і інш.) і Куры (Дэбед з Памбакам і Дзарагетам). Каля 100 горных азёраў, самае вялікае — Севан, для папаўнення якога прабіты горны 48кіламетровы тунэль р. Арпа — Севан. Глебы Арарацкай раўніны і прылеглых перадгор’яў (да 1200 м) шэразёмныя і светлабурыя, у паніжэннях саланчакі і сланцы. У паўд. рафіах да выш. 1800 і ў паўн. да 800 м' — каштанавыя глебы, вышэй — горныя лугавыя, лясныя, лугаватарфяныя; на вулканічных плато — горныя чарназёмы. У перадгор’ях калючыя хмызнякі, падушкападобныя астрагалы і аканталімоны, ксерафільныя зараснікі. На паўн.ўсх. (да выш. 2000 м) і паўд.ўсх. (да выш. 2400 м) схілах лісцевыя лясы (усх. бук, дуб, граб). У стэпавым поясе (да 2100—2200 м) пераважае кавыльная і ціпчаковая расліннасць, вышэй — ксерафітнае рэдкалессе, субальпійскія і альпійскі лугі. На вяршынях (Арагац, Капутджух) фірнавыя палі і ледавікі. Жывёльны свет у перадгор’ях: паўзуны (порза, каўказская гадзюка), грызуны, скарпіёны, у трысняговых зарасніках — дзік, чаротавы кот, шакал; у гарах — безааравы казёл, сірыйскі мядзведзь, рысь, вавёрка і інш. Акліматызаваны янотападобны сабака, нутрыя, плямісты усурыйскі алень. Запаведнікі: Дыліжанскі, КарагельскіСіўліцкі (на мяжы з Азербайджанам), Хасроўскі, Эрэнійскі, Шыкахохскі. Нац. парк Севан. Насельніцтва. Асноўнае насельніцтва — армяне (93,3%; 1992); жывуць таксама рускія, курды, украінцы, беларусы, грузіны, грэкі, асірыйцы і інш. У сувязі з арм.азерб. канфліктам большасць азербайджанцаў выехала, а ў А. перасялілася значная колькасць армян з Азербайджана. Большасць вернікаў належыць да Армянскай апостальскай царквы. Сярэдняя шчыльнасць 115 чал. на 1 км2. Натуральны прырост — 15 чал. на 1000 жыхароў. Гар. насельніцтва складае 68% (1989). 50% сельскага насельніцгва жыве ў горным поясе 1500— 2000 м. Найб. гарады (1995): Ерэван (1248 тыс. ж.), Гюмры (211 тыс. ж.), Ва