Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
О
~ нацкаеа Расная _________
■«154
Цф Супонічы^ \
Агееўшчы^со СухрравічыЯР Прысно ^^^^^Пячё^ся
J МАГІЛЁ^ ! Q • • Дабрашневічьі п' Буйнічы^ Г ЛГуслііг(о ' Нажісёлхі!І Ч
хонькавічьі |
Княжыцы
. Хрыпялёва
Вендарат ^ДабрыЛОвічьі
Ігліца
фБылевічьі
^(tiifk Шчэжар' k v4
’ •A 14
БарздзілавічЬ/ I
^Взснавічы । Надзіна} Благавічы 0<5
fiь'шча^
.14
Д Забалаццеф Ален^ ! фДасовіч' • фБрасневічы ( © | ’
^Ьіл чычы
Бяшчынне X
Сідоравічы
■Суша
^Дубна
*Доўгае
ірадзец
Глухі v
® о
Хадуцічы
Холстаза Г
О
< Быхаў;
;2^g^;:;::;;:i»Jg8ycM ^Бам&нна '^і^^Горбйвічь: . 4
Гал«№ : ■ ■ К^Лаходаеічы9
< I Галавенчычы д \
(узмінічьі1
~ ' ^саеец* ^^арычы*^.
Баркуіабаў О 0)
1 След; юю ДмьідавічьіУЯі^у О /ТрылесінФ
Смоліцсс &Дабужа
Е
S
Дранава'
Рцбаеічы
н
С
о ; Б
Нарярвічы \ '
°
A Е
/Бёрда J
О 7
\ .Гараозец
\
Хамічы Нов.Быхаў
2 ^Хамічы Ч
ОЛюбонічы п. л
ы
Ц
F Лазары^
фНіканавічы В А Я Боханыф
ПрапзйскіЦ^/ ,' О ......\ Абакуновічрі
с \ Т В ч .
В 0
A
ЛІЧБАМІ НА КАРЦЕ ПАЗНАЧАНЫ ВЁСКГ.
А2: І.Жвікова, 2.Юрцава, З.Машкоеа, 4.Гасцінічы, Б.Загараддзе, б.Багрынава, 7.Дымава; А3: в.Нуцеіна, Э.Чамаданы; Б2: Ю.Цвіркава, Н.Забалацце, 12.Палуйнаеічьі; Б3: ІЗ.Аўдашмавічы, І4.Брылееічы. 15.Барадзінічы. Іб.Пятровічы. 17.Быстрык
Аўтар нарты М.Ф.Спірыдонаў
542 АРШАНСЮ
АРШАНСКІ НАСТАЎНІЦКІ ІНСТЫ
ТУТімя Янкі Купалы. Існаваў у 1936—55 у Оршы. Імя Я.Купалы прысвоена ў 1941. Рыхтаваў настаўнікаў 5— 7х класаў для 7гадовых і сярэдніх агульнаадук. школ. Тэрмін навучання 2 гады. Меў аддзяленні: фіз.матэм., гіст. (да 1951), бел. і рус. мовы і лры, з 1944 падрыхтоўчае і завочнае. Працавалі кафедры: бел. і рус. мовы, бел. і рус. лры, педагогікі і псіхалогіі, фізікі і матэматыкі, марксізмуленінізму. У Айч, вайну знішчаны навуч. корпус, інтэрнат, абсталяванне, бібліятэка. Аднавіў работу ў 1944. Закрыты ў сувязі з узбуйненнем пед. ВНУ.
АРШАНСКІ IIABET, адм.тэр. адзінка на Беларусі ў 16—20 ст. Папярэднікам павета было Аршанскае (Рошскае) намесніціва, утворанае ў 1392 вял. князем ВКЛ Вітаўіам. Верагодна, яно ўваходзіла ў Віцебскую зямлю і падзялялася на шэраг валасцей. У 15 — пач. 16 ст. значная іх частка падаравана буйным феадалам (ДруцкімПуцяцічам, ДруцкімБабічам, Адзінцэвічам, Гальшанскім і інш.). Назва А.п. (ці Аршанскае староства) ужывалася з 16 ст. Пасля ўключэння Смаленскай зямлі ў Маскоўскую дзяржаву А.п. стаў пагранічным і неаднойчы быў тэатрам ваен. дзеянняў. Паводле адм. рэформы ВКЛ 1565—66 у А.п. увайіплі Лукомскае і Друцкае княствы, Барысаўскае і Магілёўскае староствы, частка Аболецкага пав., Любашанская і ўсх. частка
1796—1802 у Беларускай губ., павялічаны за копгт паўд. часткі скасаванага Бабінавіцкага пав., потым зноў у Магілёўскай губ. з аднаўленнем межаў 1777. У 1840 да А.п. далучаны паўгорна скасаваны Бабінавіцкі пав., у 1861 — частка скасаванага Капыскага пав., частка А.п. на левым беразе Дняпра ўключана ў новаўтвораны Горацкі пав. 3 крас. 1919 у Гомельскай, з ліст. 1920 у Віцебскай губ. РСФСР. У сак. 1924 усх. частка А.п. ўключана ў Смаленскую губ., рэшта перададзена БССР, дзе 17.7.1924 А.п. скасаванн і замест яго ўтворана Аршанская акруга. В.Л.Насевіч. АРШАНСКІ РАЁН, на ПдУ Віцебскай вобл. Беларусі. Утвораны 17.7.1924. Пл. 1,7 тыс. км . Нас. 44,8 тыс. чал. (1995), сярэдняя шчыльн. 26,4 чал./км , гарадскога 12%. Цэнтр —г. Орша; г. Барань,
Аўтар карт В Л.Насевіч
Свіслацкай валасцей і інш. А.п. уваходзіў у Віцебскае ваяводства. Сцягам А.п. была харугва зялёнага колеру з выявай «Пагоні». У канцы 16 — 1й пал. 17 ст. на тэр. павета сфарміравалася латыфундыя Сапегаў (частка Лукомскага і Друцкага княстваў, Аршанскае і Магілёўскае староствы і інш.). Буйнымі землеўладальнікамі былі кн. Галоўчынскія, Друцкія, Лукомскія, Сангушкі, Радзівілы, Хадкевічы і інш. Самыя вял. гарады ў 16—17 ст. Магілёў, Орша, Барысаў. У выніку 1га падзелу Рэчы Паспалітай (1772) б.ч. павета (да р. Друць) адышла да Рас. імперыі, дзе была ўтворана Аршанская правінцыя, астатняя частка (з цэнтрам у Халопенічах) праіснавала да 2га падзелу Рэчы Паспалітай (1793). У складзе Рас. імперыі А.п. з 1773 — адзін з трох паветаў Аршанскай правінцыі, з 1777 непасрэдна ў Магілёўскай губ., павялічаны за кошт скасаванага Дубровенскага пав. У
г.п. Арэхаўка і Копысь. 261 сельскі нас. пункт. 18 сельсаветаў: Браздзетчынскі, Веравайшанскі, Высокаўскі, Дубраўскі, Задроўеўскі, Зубаўскі, Клюкаўскі, Крапівенскі, Кудаеўскі, Ліпкаўскі, Малатынскі, Межаўскі, Панізоўскі, Першамайскі, Пішчалаўскі, Смалянскі, Стайкаўскі, Якаўлевіцкі.
Размешчаны ў межах Аршанскага ўзвышша і АршанскаМагілёўскай раўніны. Паўночная ч. заняга Лучоскай нізінай. Паверхня пераважна ўзгорыстая 1 платопадобная. Пераважаюць выш. 180—220 м, найвыш. пункг 237,5 м (на ПнЗ ад в. Сгайкі). Карысныя выкатші: торф, даламіт, пясчанажвіровы матэрыял, буд. пяскі, легкаплаўкія гліны. Сярэдняя тра студз. 7,8 °C, ліл. 18 °C. Ападкаў 627 мм за год. Вегетацыйны перыяд 184 дні. Рэкі: Дняпро з лрыгокамі Аршыца і Адроў (справа),
Крапівенка і Лешча (злева). Гуіпчыня натуральнай рачной сеткі 0,43 км/кмТ Азёры: Вял. Арэхаўскае, Дзевінскае, Перавалачна, Кузьміно, Карэсіна. Пад лясамі 23% тэр. раёна, пераважаюць хваёвыя і ялоВыя, трапляюцца бярозавыя, асінавыя і альховыя.
аршын 543
Агульная пл. балотаў 4,2 тыс, га. Глебьт с.г. угоддзяў: дзярновападзолістыя (67,7%), дзярновападзолістыя забалочаныя (23,3%), дзярновыя і дзярновакарбанатныя забалочаныя (3%), тарфянабалотныя (3%), поймавыя (2,5%); паводле мех. складу — сугліністыя (84,9%), супясчаныя (11,4%), тарфяныя (3%), пясчаныя (0,7%).
Пад с.г. ўгоддзямі 107 тыс. га, з іх асушаных 11,7 тыс. га. На 1.1.1995 У А.р. 23 калгасы і 10 саўгасаў. Развіты льнаводства, малочнамясная жывёлагадоўля, свінаводства і птушкагадоўля. Вырошчваюць збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу, агародніну. Прадпрыемствы па вытвсці буд. матэрыялаў (кафля, цэгла, жалезабетбнныя вырабы), металаапрацоўцы (лёгкае машынабудаванне, станкабудаванне), лёгкай (тэкст., швейная), харч. прамсці. БелДРЭС. Здабыча торфу. Па тэр. раёна праходзяць чыгункі ад Оршы на Мінск, Магілёў, Крычаў, Віцебск, Лепель. Найб. значныя аўдадарогі Брэст—Масква і Магілёў—Віцебск. Магістральны газаправод Таржок—Мінск—Івацэвічы і нафтаправод на Наваполацк (адгалінаванне ад нафтаправода «Дружба»), У раёне Смалянскі саўгастэхнікум, Высокаўскае СПТУ, 26 сярэднеагульнаадук., 7 базавых, 11 пач. школ, 2 муз. школы,
дзіцячаюнацкая спарт. школа, 4 клубныя і 58 бібліятэчных устаноў, 6 бальніц, 28 фельч.ак. пунктаў. Купалаўскі мемарыяльны запаведнік «Ляўкі». Архітэкгурныя помнікі ў в. Смаляны: касцёл дамініканцаў (18 ст.), руіны замка (17 ст.), СпасаПраабражэнская і Аляксееўская цэрквы (18 ст.). Помнікі прыроды — Высокаўскі і Межаўскі паркі. Выдаецца «Аршанская газета».
С.І.Сідор.
АРШАНСКІ СТАДЫЯЛ (ад г. Орша), максімальны стадыял апошняга паазерскага зледзянення на Беларусі. Адбыўся 17,7—17 тыс. г. назад у час найб. развіцця ледавіковага покрыва, граніцы якога супадалі з паўд. мяжой Беларускага Паазер 'я. Кліматычныя ўмовы бьші самыя суровыя за ўсё зледзяненне. У краявой зоне сфарміраваліся марэнныя, водналедавіковыя, лёсападобныя і інш. адклады. Канцавыя марэнныя ўзвышіпы (сюіадзены пераважна з пясчанажвіровага матэрыялу) цягнуцца ад Оршы на 3 да воз. Сялява, гарадоў Лепель, Докшыцы і воз. Нарач. На рэках бас. Дняпра і Нёмана ўгварьыіся другія надпоймавыя тэрасы. Сфарміраваліся асн. рысы сучаснага рэльефу паўд. Паазер’я. На Пд ад мяжы А.с. намнажа
ліся покрыўныя лёсападобныя адклады (на АршанскаМагілёўскай рауніне, Навагрудскім узв. і Мазырскай градзе).
М.Я.Камароўскі.
АРШАНСКІ СТАНКАБУДАЎНІЧЫ
ЗАВОД. Засн. ў 1900 у Оршы як слясарныя майстэрні. 3 1915 мех. і жалезаліцейныя майстэрні, з 1928 чыгуна і медналіцейны зд (выпускаў вентылятары і запчасткі да с.г. машын). 3 1960 спецыялізуецца на выпуску плоскаішііфавальных станкоў. Асвоіў вьггвсць высокапрадукцыйных плоскашліфавальных станкоў высокай дакладнасці для хуткага піліфавання і станкоў для эл.хім. шліфавання. Прадукцыя адзначана залатымі медалямі на міжнар. выстаўках.
АРШЫН (цюрк.), старажытная мера (адзінка) даўжыні. Карысталіся ў Афганістане, Балгарыі, Іране, Расіі (з 16 ст.), Турцыі («аршым»). Значэнне А. ў 16— 18 ст. мянялася. На Беларусі ў 19 — пач. 20 ст. карысталіся рускім А. = 28 цалям = 16 вяршкам = 0,7112 м.
асноўныя скарачэнні, прынятыя ў БелЭн
АГУЛЬНЫЯ СКАРАЧЭННІ
ААН — Арганізацыя Аб'яднаных Нацый абл. — абласны абс. — абсалютны абх. — абхазскі авіяц. — авіяцыйны агр. — аграрны агульнаадук. — агульнаацукацыйны адб. — адбітак аддз. — аддзяленне аддз. — аддзел (у бібліяграфіі) аддзне — аддзяленме (у бібліяграфіі) адж. — аджарскі адз. л. — адзіночны лік (грам.) адм. — адміністрацыйны; адмірал (пры імю) адм.гасп. — адміністрацыйнагаспадарчы ада.тэр. — адміністрацыйнатэрьггарыяльны адм. u. — адміністрацыйны цэнтр аднайм. — аднайменны
АДПУ — Аб’вднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне
адукац. — адукацыйны азб. — азбеставы азерб. — азербайджанскі айч. — айчынны
Айч. вайна — Айчынная вайна ак. — акіян акад. — акадэмічны; акадэмік (пры імю) акр. — акруговы; акруга (пры назве) акупац. — акупацыйны акц. — акцыянерны алб. — албанскі алг. — алгебраічны алж. — алжырскі алімп. — алімпійскі алюм. — алюмініевы
AM — Акадэмія мастацтваў амер. — амерыканскі АМН — Акадэмія медыцынскіх навук АМРР — Асацыяцыя мастакоў рэвалюцыйнай Расіі
АН — Акадэмія навук аналіт. — аналітычны анат. — анатамічны антл. — англійскі ант. — антычны антаган. — антаганістычны антрапал. — антрапалагічны антырэліг. — антырэлігійны апавяд. — апавядальны; апавяданне (пры Haase)
апазіц. — апазіцыйны
АПК — аграпрамысловы комплекс АПН — Акадэмія педагагічных навук апр. — апрацоўка (муз.) аптымісг. — аптымістычны апубл. — апублікаваны араб. — арабскі арг. — аргенцінскі арган. — арганічны арганізац. — арганізацыйны аргцыя — арганізацыя арк. — аркестравы арм. — армянскі арт. — артыкул (пры назве); артыст (пры імю); у бібліяграфіі артыл. — артылерыйскі арх. — архітэктурны; архітэктар (пры імю) археагр. — археаграфічны археал. — археалагічны
арыфм. — арыфметычны асв. — асветны
АСЕАН — афіцыйная назва Асацыяцыі эканамічнага і культурнага супрацоўніцтва краін ПаўднёваУсходняй Азіі
КНІГІ ОНЛАЙН
