КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ГІЕДЭЦІ (Pedetti) Маўрыцыо (1719, Караска, каля г. Мілан, Італія — 14.3.1799), італьянскі архітэктар. У 1748—52 працаваў у Нясвіжы ў кн. Радзівілаў. Пабудаваў капліцу ў двары Нясвіжскага касцёла езуітаў, удзельнічаў у будве невял. палаца «Кансаляцыя» ў Альбінскім палацавапаркавым ансамблі. «ПЕЖб» («Peugeot SA.»), французскі аўгамабільны канцэрн. Спецыялізуецца па вытвсці легкавых, грузавых і спец. аўгамабіляў, веласіледаў, матацыклаў, матаролераў, бронетранспарцёраў, дызельных рухавікоў і інш. Засн. ў 1810, прадукцыя веласіпедаў з 1888, аўтамабіляў з 1892. У 1896 АПежо заснаваў акц. тва, да 1976 наз. «Пежо атамабіль». У 1976 аб’яднаўся з аўтамаб. кампаніяй «Сітраэн» і да 1980 наз. «Пежо—Сітраэн». У 1978 канцэрн набыў зах.еўрап. філіялы амер. аўтамаб. кампаніі «Крайслер», у 1980 на базе філіялаў створана аддз. «Атамабіль Тальбо». Штабкватэра ў Парыжы. Кантралюе больш за 50% вытвсці машын у краіне. Mae прадпрыемствы ў 20 краінах. «ПЕЖО» («Peugeot»), сям’я аўтамабіляў аднайменнага аўтамаб. канцэрна. Легкавыя аўтамабілі асабліва малога, малога і сярэдняга класаў маюць рухавік магутнасцю ад 33 да 147 кВт і скорасць руху да 215 км/гадз. Грузавыя аўтамабілі маюць магутнасць да 81 кВт і поўную масу да 3,5 т (прычэп да 5,1 т). П’ЕЗАКВАРЦ (ад грэч. piezo цісну + кварц), крьшпалі кварцу або іх часткі, якія па якасці адпавядаюць патрабаванням радыёэлекгроннай прамсці. Выкарыстоўваецца для стабілізацыі частот эл.магн. ваганняў у прыёмнаперадатачнай радыёапаратуры, шматканальнай тэлеф. сувязі і інш. У адпаведнасці з тэхн. патрэбамі да П. адносяць крышталі, якія маюць бездэфекгныя вобласці (без бачных цвёрдых і газававадкіх уключэнняў, трэшчын і інш.) масай не менш як 10 кг пры выхадзе не менш 10% ад масы крыііггаля. Колер кварцу значэння не мае. П'ЕЗАМАГНЕТЫЗМ (ад грэч. piezo цісну + магнетызм), п’езамагнітн ы э ф е к т, узнікненне ў рэчыве намагнічанасці пад уздзеяннем знешняга ціску. Адкрыты ў 1959 В.\.С.БаравікРаманавым. Магчымы толькі ў антыферамагнетыках і прынцыпова нёмагчымы ў парамагнетыках і дыямагнетыках. Узнікае з прычыны скосу антыферамагн. падрашотак ці адноснай змены значэння іх намагнічанасці. Выяўлены ў фтарыдзе кобальту C0F2, фтарыдзе П’езаэлектрычныя пераўтваральнікі: a — вымяральны пераўтваральнік гііску (1 — гайка з дыэлектрыка; 2 — электрычны вывад; 3 —п'езаалемент; 4 — металічны электрод; 5 — ізалятар; р — ціск, які вымяраецца); б — п’еза пераўтваральнік лінейнага паскарэння (1 — кварцавыя п’езаэлектрычныя рэзанатары; 2 — вакуумаваная поласць; 3 — інерцыйная маса; 4 — раздзяляльны сільфон; 5 — дэмпферавальная вадкасць). марганцу MnF2, аксідзе жалеза аРе?Оз. Намагнічанасць J/ у іх прапарцыянальная прыкладзенаму мех. напружанню au : J/ = БікІ ■ вкі. П’езамагнітны эфект невялікі — макс. значэнне каэфіцыента A/W (у C0F2) ~2 • 10'12 Tv м2/Н. Адваротным адносна П. эфектам з’яўляецца лінейная магнітастрыкцыя — лінейнае змяненне памераў крышталя, прапарцыянальнае прыкладзенаму магн. полю. ПТЗАЭЛЕКТРЫКІ гл. П’езаэлектрычныя матэрыялы. П’ЕЗАЭЛЕКТРЬІЧНАСЦЬ (ад грэч. piezo цісну, + электрычнасць), сукупнасць з’яў у некаторых дыэлекгрычных крынгталях, абумоўленых узаемасувяззю паміж іх палярызацыяй (гл. Палярызацыя дыэлектрыкаў) і мех. дэфармацыяй. Пры дэфармацыі прамавугольнай пласцінкі з п’езаэл. крышталя на яе процілеглых гранях узнікаюць эл. зарады рознага знака (прамы п’езаэл. эфект — ПЭЭ) і наадварот — пад уздзеяннем знешняга эл. поля ў пласцінцы ўзнікаюць дэфармацыі расцяжэння, сціскання ці зруху (адваротны ПЭЭ). ГІ. адкрыў у 1817 франц. вучоны Р.Ж.Гаюі, даследавалі ў 1880 на крышталях кварцу браты Ж. і П. Кюры. П. характэрна для анізатропных дыэлектрыкаў з дакладнай крышталічнай структурай, якая не мае цэнтра сіметрыі. Дыэлектрыкі, якім уласціва П., наз. п’е 3 a электрыкамі. Зіх найб. пашыраны: монакрышталічныя — кварц (п’езакварц), сегнетава соль\ п’езакерамічныя — палярызаваныя сегнетаэлектрыкі і інш. п’езаэлектрычныя матэрыялы. ПЭЭ выяўляюцца і ў некаторых высакаомных паўправадніках, якія наз. п'езапаўправаднікамі. Эфекты пераўтварэння эл. энергіі ў пругкую мех. энергію і наадварот выкарыстоўваюць для генерацыі, стабілізацыі чаетаты і фільтрацыі эл. сігналаў, выпрамянення і прыёму акустычных хваль у розных п’езаэлектронных, акустаэлектронных і інш. прыстасаваннях. Літ:. Рез М.С., Поплавко Ю.М. Днэлектрлкн: Основные свойства н прнмененмя в электроннке. М., 1989; Современная крнсталлографня. Т. 4. М., 1981. П.А.Пупкевіч. 256 П’ЕЗАЭЛЕКТРЫЧНЫ П’ЕЗАЭЛЕКТРЫЧНЫ ПЕРАЎТВАРАЛЬНІК, прыстасаванне для пераўтварэння мех. напружанняў у эл. сігналы (і наадварот) на аснове п’езаэл. эфепу (гл. П'езаэлектрычнасць)', разнавіднасць вымяральнага пераўтваральніка. Бываюць механаэл. і электрамех.; п’езапрыёмнікі, выпраменьвальнікі, генератары, рухальнікі (прыстасаванні перамяшчэння), трансфарматары (напружання, току, сілы, скорасці, ціску); вымяральныя. 3 вымяральных П.п. (датчыкаў) найб. пашыраны механаэл. і п’езарэзанансныя. У найпрасцейшых механаэл. П.п. пад дзеяннем мех. напружання (ціску, паскарэння, сілы) на паверхні п’езаэлемента (або іх групы) узнікаюць эл. зарады і адпаведная эрс, значэнне якой прапарцыянальнае мех. ўздэеянню. Імі вымяраюць у асн. хутказменныя мех. ўздзеянні. Выкарыстоўваюцца ў лдраакустыцы, ультрагукавой і лазернай тэхніцы, аўтаматыцы, тэлемеханіцы і інш. П.А.Пупкевіч. П’ЕЗАЭЛЕКТРЫЧНЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ, п’езаэлектрыкі, мона і полікрышталічныя рэчывы з добра выражанымі п’езаэлектрычнымі ўласцівасцямі (гл. П’езаэлектрычнасць). Адносяцца да дыэлектрыкаў, ідуць на выраб элементаў п’езаэлектрычных пераўтваральнікаў. Падзяляюцца на 2 групы: п’езаэл. монакрыіпталі (кварцу, сегнетавай солі, тытанату барыю і ўсе сегнетаэлектрыкі ў палярнай фаэе) і п’езакераміку (полікрышталічныя цвёрдыя растворы на аснове тытанату барыю, кальцыю і кобальту, ніабату барыю і свінцу і інш., палярызаваныя ў эл. полі). Крышталі П.м. вырошчваюць з раствораў ці расплаваў або выкарыстоўваюць прыродныя (напр., кварц). Найб. пашырана з П.м. п’езакераміка, якая мае моцны п'езаэфект, значную стабільнасць, высокую мех. трываласць і ўстойлівасць да знешніх уздзеянняў, простая па вырабе. Выкарыстоўваюцца П.м. для стварэння актыўных элементаў электрамех. і электраакустычных п’езаэл. пераўгваральнікаў, фільтраў, стабілізатараў, генератараў і прыёмнікаў ультрагукавых ваганняў і інш. П.А.Пупкевіч. П’ЕЗбМЕТР (ад грэч. piezo цісну + метр), прылада для вызначэння аб’ёмнай сціскальнасці газаў, вадкасцей і цвёрдых цел пад уздзеяннем гідрастатычнага ціску. Выкарыстоўваюцца таксама для даследаванняў дыяграм стану. фазавых пераходаў і інш. фіз.хім. працэсаў. Паводле прынцыпу дзеяння бываюць 2 тыпаў: П., у якіх маса рэчыва, што даследуецца, застаевда пастаяннай, а аб’ём змяняецца ў залежнасці ад ціску і тры; П., у якіх маса — пераменная велічьшя, а аб’ём пасудзіны з рэчывам, што даследуецца, не змяняецца. Для вызначэння сціскальнасці вадкасцей і цвёрдых цел выкарыстоўваюць П. плунжэрнага або поршневага тьшу; лінейных памераў цел пад гідрастатычным ціскам — лінейныя П. (дылатометры). П.А.Пупкевіч. ПЕЙВЕ Аляксандр Вальдэмаравіч (9.2.1909, с. Семенцава Таропецкага рна Цвярской вобл., Расія — 21.12.1985), расійскі геолаг; заснавальнік вучэння аб глыбінных разломах і іх сувязі з магматызмам і металагеніяй. Акад. АН СССР (1964). Герой Сац. Працы (1979). Скончыў Маскоўскі геолагаразведачны інт (1930), у 1932—35 выкладаў у ім. 3 1935 у Геал. інце AH СССР (з 1960 дырэкгар). Навук. працы па тэктоніцы, у тл. тэорыі геасінкліналяў, ролі гарыз. тэкганічных рухаў, па акіянічнай кары і заканамернасцях утварэння розных карысных выкапняў. Удзельнік стварэння тэкганічнай карты Еўразіі. Дзярж. прэмй СССР 1946, 1969. ПЕЙЗАЖ (франц. paysage ад pays мясцовасць, краіна), від, адлюстраванне якойнебудзь мясцовасці; адзін з асн. жанраў (і асобны твор) выяўл. мастацтва. Адлюстроўвае рэальную або ўяўную мясцовасць, эмац. адносіны чалавека да прыроды, светапогляд мастака. Часта з’яўляецца фонам у творах інш. жанраў (партрэт, нацюрморт, бытавы, батальны і інш.). У працэсе развіцця П. вылучы Да арт. Пейзаж. I. Л е в і т а н. Вясна — вялікая вада. 1897. ліся яго асобныя віды: ландшафтны, гарадскі, вясковы, марына, арх., індустрыяльны, гіст. і інш. Адлюстраванне прыроды вядома з эпохі неаліту. Матывы П. вядомы ў насценных размалёўках і рэльефах Стараж. Усходу (Егіпет, Да арт. Пейзаж С. ван Ройсдал. Рачны пейзаж. 1646. Вавілонія), мастацтве Сгараж. Грэцыі і Рыма, краін Д. Усходу. У 7—8 ст. самаст. значэнне набыў у мастацтве Кітая, у 12—13 ст. стаў адным з вядучых жанраў. У еўрап. мастацтве сярэднявечча элементы П. пераважна пазначалі месца дзеяння, выконвалі сімвалічную ці дэкар. ролю ў адлюстраванні рэліг.міфалагічнай прасторы. У эпоху Адраджэння цэнгр. вобразам у П. стала адлюсграванне зямнога свету як адухоўленай з'явы, у якой касмічнае пераважае над тапаграфічнаканкрэтным. Мастакі вывучалі натуру, распрацоўвалі прынцыпы перспектыўнай пабудовы прасторы (Джарджоне, Джота ды Бандоне, Леанарда да Вінчы, Рафаэль, Тыцыян у Італіі, М.Груневальд, АДзюрэр, Л.Кранах у Германіі, ААльтдорфер, П.Брэйгель, X. ван дэр Гус у Нідэрландах, Эль Грэка ў Іспаніі і інш.). У канцы 16 —пач. 17 ст. пад уплывам маньерызму ўзмацніліся эмацыянальнасць і падкрэсленая ідэалізацыя прыроды (АКарачы ў Італіі); у мастацтве барока пераважала адлюстраванне стыхійнага буяння прыроды, падкрэсленая надуманасцю і наяўнасцю фантаст. элементаў (П.П.Рубенс у Фландрыі, АМаньяска ў Італіі). Як самаст. жанр П. вылучыўся ў 2й пал. 17 ст. ў творчасці Я. ван Гоена, Я. ван Ройсдала, С. ван Ройсдала, Рэмбранта ў Нідэрландах, К.Ларэна, Н.Пусэна ў Францыі і інш. і стаў носьбітам высокага этычнага зместу. У 18 ст. пашырыўся тонкалірычны (Ф.Гвардзі) і відавы гарадскі (Каналета, Б.Белота) П. У П. 1й пал. 19 ст. пераважалі тэндэнцыі рамантызму (К.Д.Фрыдрых, Л.Рыхтэр у Германіі, У.І.Кох у Аўстрыі, У.Цёрнер у Вялікабрытаніі). Зацвердзілася розніца паміж накідам, эцюдам і завершаным П.карцінай, з’явіліся элементы пленэру, сістэма валёраў і інш. Станаўленне і росквіт рэаліст. П. адбыўся ў 19—20 ст. ў творчасці К.Каро, Г.Курбэ, Ж.Ф.МІле (Францыя), Дж.Консгэбла (Вялікабрытанія), АМенцэля (Германія), І.Айвазоўскага, АБенуа, Л.Бродскай, І.Грабара, АДайнекі, А.Куінджы. І.Левітана, Г.Ніскага, В.Паленава, М.Рэрыха, АСаўрасава, В.Сярова, І.Шышкіна (Расія), М.Сар’яна (Арменія), АЖмуйдзінавічуса (Літва) і інш. Плённа развіваўся ў творчасці мастакоў інш. стыляў і кірункаў: непасрэднасць пленэрных П. імпрэсіянісгаў (П.Банар, К.Манэ, Э.Манэ. К.Пісаро, А.Сіслей у Францыі), драматычна выразныя, эмацыянальна завостраныя П. экспрэсіяністаў (О.Какошка ў Аўстрыі), эмац., дэкар.плоскасныя П. постімпрэсіяністаў (П.Гаген, П.Сезан у Францыі, В. ван Гог у Нідэрландах) і інш.