КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
376 пінчук фаванні тэр. Беларусі магнітпатэлурычным метадам. Тв'. Фнзнка Землн. Гомель, 1994; Геофнзнческме методы нсследованмй: Гндрогеотермня. Гомель, 1994. ПІНЧЎК Андрэй Міхайлавіч (27.7.1913, в. Рассвет Акцябрскага рна Гомельскай вобл. — 24.12.1944), Герой Сав. Саюза (1945). Скончыў 2 курсы Ваен. акадэміі бранятанк. і механіз. войск (1944). У Вял. Айч. вайну з 1941 на Зах., ПаўдЗах., Паўд., Варонежскім, 2м Укр. франтах. Камандзір батальёна маёр П. вызначыўся ў 1944 у час прарыву абароны праціўніка ў Паўд. Карпатах (Румынія) і на ПнУ ад Будапешта (Венгрыя). Загінуў у баі. ІІІНЧЎК Веньямін Барысавіч (30.11.1908, г.п. ВаладарскВалынскі Жыто.мірскай вобл., Украіна — 21.8.1987), расійскі скулытгар. Нар. маст. СССР (1969). Правадз. чл. AM СССР (1970). Вучыўся ў маскоўскім Вышэйшым маст.тэхн. інце (1928—30), Ленінградскай AM (1930—32). 3 1948 выкладаў у Інце жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя Рэпіна ў Ленінградзе (з 1962 праф.). У творчасці звяртаўся да вобразаў сав. паліт. дзеячаў (У.І.Леніна, М.І.Калініна, І.В.Сталіна). Дзярж. прэмія СССР 1950. В.Пінчук У.Ленін у Разліве. 1935. ПІНЧЎК Вячаслаў Рыгоравіч (н. 10.9.1936, в. Астрагляды Брагінскага рпа Гомсльскай вобл.), бел. вучоны ў галіне фізікі металаў. Др тэхн. н. (1995), праф. (1997). Скопчыў Пермскі унт (1967), Харкаўскі фізікатэхн. інт (1972). 3 1972 у Гомельскім унце. Навук. праны па даследаванні дыслакацыйнай структуры металаў, якая ўзнікае ў выпіку іыастычнай дэфармацыі пры нізкіх трах, па вывучэнні механіз маў умацаваша і разбурэння паверхневых слаёў металаў у працэсе трэння. Тв.: Кмнетнка упрочнення поверхностного слоя металла прн треняя // Тренне а нзнос. 1989. Т. 10, № 3; Структурпые особенностн мнкроііластаческой деформацнн поверхностных слоев мсталла прн треннн на этапе прнработкн поверхпостей // Там жа. 1996. Т. 17, № 4. ПІНЧЎК Леанід Сямёнавіч (н. 14.5.1938, г. Гомель), бел. вучоны ў галіііе матэрыялазнаўства. Др тэхн. н. (1983), праф. (1990). Скопчыў Бел. інт інжынераў чыг. трапспарту (1960). 3 1968 у Інne механікі металапалімерных сістэм Нац. АН Бсларусі (з 1984 заг. аддзела). Навук. працы па тэорыі і метадах герметызацыі, тэорыі кампазіцыйных матэрыялаў, стварэнні палімерных матэрыялаў новых класаў (процікаразійных, магнітавадкіх, антыфрыкцыйных для эндапратэзаў і інш.). Выявіў новы тып палімерпых электрэтаў — металапалімерпыя. 7k.: Матерналоведенне н конструкцнонные матерналы. Мп., 1989 (у сааўг.); Полммерные плепкн, содержашне ннгнбмторы коррознп. М., 1993 (разам з А.С.Няверавым); Герметнзнруюіцне іюлнмерные матерналы. М., 1995 (з ім жа); Electrets in engineering: Fundamentals and applications. Boston; London, 2000 (разам з У.М.Кестэльманам, В.АГальдадэ). ПІНЧЎК Мікалай Рыгоравіч (4.2.1921, в. Ізюмава Бабруйскага рна Магілёўскай вобл. — 12.1.1978), Герой Сав. Саюза (1945), Засл. лётчыквыпрабавальнік (1969). Скончыў Бабруйскі аэраклуб (1940), Армавірскую ваен. авіяшколу (1942), Ваен.паветр. акадэмію (1954). Ў Чырв. Арміі з 1940. У Вял. Айч. вайну з 1942 на Зах. і 3м Бел. франтах. Удзельнік вызвалення Смаленшчыны, Беларусі, баёў ва Усх. Прусіі. Камандзір знішчальнай эскадрыллі маёр П. за час вайны зрабіў 307 баявых вылетаў, збіў 22 самалёты ворага, адзін з іх тараніў у 1943 у раёне г. Ельня (Расія), 2 — у групавых баях. Да 1975 у Сав. Арміі. Аўтар кн. «У паветры — Які» (1977). ПІНЧЎК Рыгор Сяргеевіч (24.1.1912, г.п. Лоеў Гомельскай вобл. — 14.5.1944), Герой Сав. Саюза (1940). Скончыў Варашылаўградскую ваен. авіяшколу пілотаў (1936), Ваен.марскую акадэмію (1942). У Чырв. Арміі з 1934. Камандзір самалёта лейт. П. вызначыўся ў сав,фінл. вайну 1939—40, калі ў час бамбардзіроўкі свой ахоплены полымем самалёт пасадзіў у тыле ворага і вывеў экіпаж за лінію фронту. У Вял. Айч. вайну на фронце з 1941. Загінуў пры выкананні баявога задання. ПІНЧЭРЫ (ад ням. Pinscher), група парод сабак. Паходзяць ад стараж. сабак Зах. Еўропы, сфарміраваны ў канцы 19 ст. Пашыраны ва ўсіх краінах свету. На Беларусі сабакаводыаматары А.М. Пінчук. М.Р.Пінчук. Р.С. Пінчук. найб. гадуюць даберманП. як службовых, малога і карлікавага П. як дэкаратыўнапакаёвых сабак. Выш. даберманП. ў карку 60—72 см, канстытуцыя моцная, сухая; касцяк і мускулатура добра развітыя. Поўсць кароткая' прамая, бліскучая, чорная, карычневая або блакітная з іржавачырвонымі падпалінамі. Хвост і вушы купіруюць. Характэрны алюр — галоп. Тьш паводзін рухомы з актыўнай абарончай рэакцыяй. Да арт Пінчэры. Даберманпінчэр. ПІНЧЭФЕКТ (ад англ. pinch звужэнне, сцісканне), звужванне эл. токавага канала ў сціскальным праводным асяроддзі пад уздзеяннем уласнага (створанага самім токам) магн. поля. Апісаны амер. вучоным У.Х.Бенетам (1934) у дачыненні да патокаў хуткіх зараджаных часціц у газаразраднай плазме. Рэалізуецца ў моцнатокавых газавых разрадах (сіла току сотні тысяч ампер і больш). Назіраецца таксама ў плазме цвёрдых цел, напр., у т.зв. моцна выраджанай электроннадзірачнай плазме паўправаднікоў. Выкарыстоўваюць у даследаваннях уласцівасцей посьбітаў іоку, мадэляванні з’яў у газаразраднай плазмс і інш. ПІОНЫ. тое, што пімезоны. піраговы 377 ГІІПЕРАЗІН, гексагідрапіра зін, дыэтылендыамін, арганічнае гетэрацыклічнае злучэнне, C4H10N2. Бясколерныя крышталі, іпл 146 °C. Раствараецца ў вадзе, гліцэрыне, этаноле. Гіграскапічны; утварае гексагідрат з Іпл 44 °C; з паветра паглынае дыаксід вугляроду. Паводле хім. уласцівасцей — другасны аліфатычны амін. Выкарыстоўваюць як інгібітар карозіі, паскаральнік полімерызацыі хларапрэну, П. Н2 °C, t^ і адыпінат — у медыцыне як процігліставы сродак. Таксічны: ГДК 5 мг/м3. Літ:. Бейшекеев Ж. Хнмня н прнмененме пнперазмна. Фрунзе, 1982. ПШЕРЫДЗІН, гексагідрапірыдзін, пентаметыленімін, аріанічнае гетэрацыклічнае злучэнне, C5H[|N Бясколерная вадкасць з рэзкім пахам, t^ 106,17 °C, шчыльн. 860,6 кг/м3. zs. Змешваецца з вадой, эта \ нолам, дыэтылавым эфірам. Паводле хім. уласцівасцей — моцная аснова, L ., лёгка ўтварае солі. Структурны фрагмент многіх NH алкалоідаў (напр., анабазіну, лабеліну, марфіну). Выкарыстоўваюць для сінтэзу лек. прэпаратаў (анальгетыкаў, анестэтыкаў і інш.), некаторыя вьпворныя — як паскаральнікі вулканізацыі. ПІПІН КАРОГКІ (Pippinus Brevis; 714 ці 715 — 24.9.768), франкскі кароль [751—768], першы з дынастыі Каралінгаў. У 741—751 маярдом (правіцель) Франкскай дзяржавы. Скінуў апошняга караля з дынастыі Меравінгаў, атры.маўшы санкцыю рым. папы, дамогся выбрання на каралеўскі прастол. Услед за сваім бацькам Карлам Мартэлам, раздаваў бенефіцыі за ваен. службу. ІІадпарадкаваў Аквітанію, у паходах супраць арабаў заваяваў Септыманію. У 754 і 756 здзейсніў паходы ў Італію, адабраную ў лангабардаў частку зямель нерадаў рым. папе, што стала пачаткам Папскай вобласці. ПІПКАЎ Любамір (19.9.1904, г. Ловсч, Балгарыя — 9.5.1974), балгарскі кампазітар, хар. дырыжор, педагог. Нар. арт. Балгарыі (1952), Герой Сац. Працы (1967). Скончыў Дзярж. муз. акадэмію ў Сафіі па кл. фп. (1926). Вучыўся ў ГІарыжі.і ў П Дзюка, Н.Буланжэ (1926— 32). 3 1932 канцэртмайстар і хар. дырыжор Сафійскай нар. оперы, у 1944—48 яе дырэктар. 3 1948 выкладчык Балгарскай кансерваторыі (з 1953 праф.). Творам уласціва спалучэнне элементаў балг. фальклору і сучасных сродкаў выразпасці. Лўтар опер «Дзсвяць братоў Яны» (1937), «Мамчыл» (1948), «Аіггыгона43» (1963) і інш.; 4 сімфоній (1940—70), канцэртаў для інстр. з арк.; камернаінстр. ансамбляў, фп. п’ес, хораў; музыкі для дзяцей, да кінафільмаў. Аўтар кн. «Выбраныя артыкулы» (1977). Дзімітроўскія прэміі 1950, 1951, 1952. Літ.: Хлебаров 14. Л.Пнпков: Пер. с болг. Софмя, 1976. ІШІЫ (Ріріпае), падсямейства бясхвостых земнаводных падатр. без’языкіх. 1 род (Ріра), 6 відаў. Пашыраны ў тропіках Паўд. Амсрыкі. Жывуць у прэсных вадаёмах і каля іх. Даўж. да 20 см; са.мкі буйнейшыя за самцоў. Цела шырокае, пляскатае. Морда завостраная. Вочы без павекаў. Пярэднія ногі з 4 доўгімі пальцамі без плавальных перапонак, заднія даўжэйшыя, з 5 пальцамі, злучанымі перапонкай. Кормяшіа дробпымі беспазваночнымі. Размнажэнне найб. вывучана у П. сурынамскай: яйцы (да 114) з дапамогай самца трапляюць у ячэйхі яйцаклада, які самка выварочвае сабе на спіну. Ячэйкі глыб. да 15 мм прыкрыты скурыстымі ве'ікамі, пад яхімі ідзе развіццё яец і фарміраванне апалонікаў, пасля чаго з ячэек выходзяць сфарміраваныя жабяняты, а самка ліпяе, мяняючы скуру. ПІР (Pyrros; 319—273 да н.э.), цар Эпіра (Паўіі. Грэцыя) у 307—302 і 296— 273 да н.э., палкаводзец. Удзельнічаў у бітве дыядохаў каля г. Іпс (301 да н.э.) на баку Дэметрыя і Паліяркета. Пры дапамозе сгіп. цара Пталамея I замацаваў сваю ўладу над Эпірам (страціў у 302 да н.э. ў выніку паўстання племя малосаў), далучыў да сваіх уладанняў авы Ксркіра, Леўкада, вобл. Акарнанія, Амбракія і ціш. тэр. Грэцыі. У 287 да н.э. на працягу 7 мес. валодаў Максдоніяй. У час вайны Рыма з г. Тарэігг выступаў на баку апошняга, у бітве каля Гсраклеі ў 280 да н.э. яго наёмнае войска псрамагло рымлян. У 279 да н.э. каля г. Аўскулум цаной вял. страт (адсюль назва «пірава псрамога») зноў разбіў рымлян. У 278 да н.э. разам з сіракузянамі выступіў супраць саюзнікаў Рыма сіцылійскіх карфагенян. У 275 да н.э. армія П. разбіта рымлянамі каля Беневента. П. уцёк у Тарэнт, потым у Эпір, дзе забіты македанянамі. ПІР (Ріге) Дамінік Жорж (10.2.1910, г. Дынан, Бельгія — 30.1.1969), бельгійскі каталіцкі святар (дамініканец). Др тэалогіі (1936). Скончыў Дамініканскі унт у Рыме (1936). 3 1937 выкладаў у дамініканскім калежы Ла Сарт (Бельгія), быў святаром, набыў вядомасць гуманітарнай дзейнасцю. Напярэдадні 2й сусв. вайны стварыў у Бельгіі лагеры для дзяцей бедных бацькоў, дзе ў перыяд ням.фаш. акупацыі краіны (1940—44) знайшлі прьггулак тысячы дзяцей. Удзельнік руху Супраціўлення. У пасляваен. час арганізоўваў дапамогу бежанцам і перамешчаным асобам праз стварэнне спец. лагераў, т.зв. «Еўрап. вёсак» і міжнар. гуманіт. аргцый. Нобелеўская прэмія міру 1958. ПІРА... (ад грэч. руг агонь), першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з агнём. ПІРАВІНАГРАДНАЯ КІСЛАТА, а кетапрапіёнавая кіслата, найважнейшая з кетакіслот, СН3СОСООН. Ёсць у клетках усіх жывых арганізмаў, з’яўляецца найважнейшым прамежкавым прадуктам у абмене рэчываў (гл. Трыкарбонавых кіслот цыкл). У біяхім. лры П.к. наз. піруватам, а яе солі — піруватамі.