КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.: Скребков С.С. Учебннк полнфоннн. 3 нзд. М., 1965; Дмнтрнев АН. Полнфоння как фактор формообразовання. Л., 1962; Протопопов В.В. Нсторня полнфоннн в ее важнейшнх явленнях. [Т. 1—2], М., 1962—65. А.А.Саламаха. ПОЛІФАРМАЛЬДЭПД, п о л і м е т ы ленаксід, поліаксіметылен, сінтэтычны палімер, прадукт полімерызацыі фармальдэгіду, [—СН2О—]п. Ступень полімерызацыі п > 1000, нізкамалекулярны П. — парафармальдэгід. У прамсці пад агульнай назвай «П.» выпускаюць гомапалімер СН3СОО[—СН2О—] СОСН} і супалімер фармальдэгіду з 2—3% (па Mace) этыленаксіду, 1,3дыаксалану ці інш. суманамерамі. Тэрмапласт. Мал. м. (3—7)104, шчыльн. 1410—1430 кг/м’, tm 175—180 °C (гомапалімер) і 164—166 °C (супалімеры). He раствараецца ў вадзе і большасці арган. растваральнікаў. Разбураецца пад уздзеяннем моцных кіслот; супалімеры ўстойлівыя ў растворах шчолачаў. Для П. характэрны высокая стомленасная трьшаласць і зносаўстойлівасць, стабільнасць памераў вырабаў і нізкая паўзучасць. П. лёгка афарбоўваецца, зварваецца, механічна апрацоўваецца. Выкарыстоўваюць пераважна як канстр. матэрыял, які замяняе каляровыя металы і сплавы, у машына, аўтамабіле і прыборабудаванні, а таксама для вырабу тэхн. валакна і плёнкі. ПОЛІФІЛІЯ (ад полі... + ,..філія), паходжанне пэўнай групы арганізмаў ад некалькіх продкавых груп, не звязаных блізкай роднасцю. Ажыццяўляецца шляхам канвергенцыі і проціпастаўляецца монафіліі, як эвалюц. прынцыпу, заснаванаму на дывергенцыі. Згодна з сучаснай эвалюц., філагенет. сістэматыкай, арганізмы класіфікуюцца ў адпаведнасці з інфарм. зместам іх генет. праграмы. Таксоны эвалюц. сістэматыкі бываюць толькі монафілетычнымі. Напр., даказана П. зайцападобных і грызуноў, якіх раней аб’ядноўвалі ў адзін атр., а цяпер іх адасабляюць у 2 самастойныя атрады. Часам тэрмінам «П.» абазначаюць перасячэнне таксанамічнай мяжы паміж продкавай і даччыной групамі арганізмаў некалькімі роднаснымі філетычнымі лініямі, якія эвалюцыяніравалі паралельна (гл. Паралелізм). Літ:. Шмальгаузен ПН. Проблемы дарвнннзма. 2 нзд. Л., 1969; Майр Э. Прмнцлпы зоологнческой снстематнкн: Пер. с англ. М., 1971. ПОЛІЦУКРЫДЫ, г л і к а н ы, высокамалекулярныя вугляводы, малекулы якіх пабудаваны з астаткаў монацукрыдаў, якія звязаны гліказіднымі сувязямі і ўтвараюць лінейныя ці разгалінаваныя ланцугі. Да П. адносяцца гепарын, глікаген, дэкстрыны, крухмал, хіцін і інш. ПОЛІЦЭНТРЬІЗМ (ад полі... + цэнтр), антрапалагічная канцэпцыя аб паходжанні чалавека сучаснага віду (неаантрапа) у некалькіх абласцях зямнога шара. Адзін з заснавальнікаў канцэпцыі — амер. антраполаг Ф.Вайдэнрайх; П. даследаваў Г.ФДэбіеч. Паводле прыхільнікаў П., у кожнай вобласці сучасны чалавек узнікаў у выглядзе канкрэтнай вял. расы ў выніку самаст. эвалюцыі архантрапаў, што жылі тут, a потым палеаантрапаў. Супраць П. сведчыць адсутнасць марфал. адпаведнасці пдміж выкапнёвымі формамі людзей і сучаснымі расамі, што жывуць на гэтай тэр., і вял. падабенства рас сучаснага чалавека паміж сабой па многіх не злу чаных адна з адной адзнак. П. процістаіць монацэнтрызму. ІЮЛІЭЛЕКГРАПТЫ. палімеры, макрамалекулы якіх маюць іанагенныя групы. Адрозніваюць полікіслоты, поліасновы і поліамфаліты (маюць кіслотныя і асноўныя групы адначасова). Поліамфалітамі з’яўляюцца бялкі і нуклеінавыя кіалоты. Бываюць лінейныя і прасторава сшытыя (гл. Іонаабменныя смолы). У растворы макрамалекула П. — полііон, акружаны эквівалентнай колькасцю процііонаў, памеры якіх значна (на некалькі парадкаў) меншыя за памеры полііона. Моцныя П. (напр., полівінілсульфакіслата) у водных растворах цалкам іанізаваныя, зарад слабых П. (напр., поліакрылавай кты) залежыць ад pH раствору. Сумарны зарад поліамфалітаў пры змяненні pH раствору можа мяняць знак (значэнне pH, пры якім зарад роўны нулю, наз. ізаэлектрычным пунктам). Наяўнасцю электрастатычных узаемадзеянняў (адштурхоўвання аднайменна зараджаных груп у макрамалекуле і прыцяжэння нізкамалекулярных процііонаў да полііона) абумоўлена адрозненне ўласцівасцей раствораў П. ад уласцівасцей раствораў неіанагенных палімераў і нізкамалекулярных электралітаў. Выкарыстоўваюць П. ў якасці іанітаў, як флакулянты пры абагачэнні мінер. сыравіны, стабілізатары калоідных сістэм у харч. і парфумернай прамсці, дабаўкі да паверхневаактыўных рэчываў і інш. ПОЛІЭМБРЫЯНІЯ (ад полі... + эмбрыё'н), у р а с л і н — утварэнне некалькіх зародкаў у адным семені; у ж ы в ё л — развіццё некалькіх зародкаў (блізнят) з адной зіготы. Аднаяйцавыя блізняты заўсёды аднаго полу. Адрозніваюць П. спецыфічную (уласцівую пэўнаму віду) і спарадычную (выпадковую). Спецыфічная П. ўласціва некат. імшанкам, паразітычным перапончатакрылым насякомым, з млекакормячых — браняносцам. Напр., у некат. наезнікаў з адной зіготы ўтвараецца да 3 тыс. лічынак; у браняносца з адной яйцаклеткі развіваецца да 9 зародкаў, кожны ў асобным амніёне, якія размешчаны ў агульным харыёне. Спарадычная П. трапляецца ва ўсіх жывёл, асабліва ў гідроідных паліпаў, дажджавых чарвей. У эксперыменце П. атрымана ў многіх відаў жывёл. Учалавека ў выніку спарадычнай П. нараджаецца некалькі генетычна аднародных блізнят аднаго полу. ГІОЛІЭТЫЛЕН, сінтэтычны тэрмапластычны палімер, прадукг полімерызацыі этылену, адзін з найб. пашыраных поліалефінаў, [—СН2—СН2—]п. Займае 1е месца ў сусв. вытвсці палімераў, што атрымліваюць метадам полімерызацыі. Цвёрдае рэчыва белага колеру. Паводае спосабу атрымання адрозніваюць П. в ы с о кага ціс ку, ці нізкай шчыльнасці (913— 930 кг/м3), з мал. м. (3—40) 104, t^ 103— 110 °C, ІП. нізкага ці с к у, ці высокай шчыльнасці (910—968 кг/м3), з мал. м. (5— 100)104, t^ 124—137 °C. Пры пакаёвай тры 480 ПОЛІЭТЫЛЕН не раствараецца ў арган. растваральніках (абмежавана набракае). Тэрмадэструкцыя ў паветры пачьшаецца пры 180 °C. Спалучае высокую трываласць пры расцягванні з эластычнасцю, добры дыэлектрык. Устойлівы да ўздзеяння хім. рэагентаў і радыеакгыўных вьшрамяненняў. Выкарыстоўваюць для вытвсці плёнак тэхн. і быт. прызначэння (гл. Плёнкі палімерныя), вырабу ёмістасцей, канстр. дэталей, арматуры, гальванічных BauHay, высокатрывалых валокнаў, пратэзаў унутр. органаў, цепла і электраізаляцыі, прадметаў хатняга ўжыгку і інш. Літ: Полнэтнлен нмзкого давленмя: Науч.техннч. основы пром. сннтеза. Л., 1980; Полмэтллен высокого давлення: Науч,техннч. основы пром. сннтеза. Л., 1988. М. Р.Пракапчук. ПОЛІЭТЫЛЕНТЭРЭФТАЛАТ, сінтэтычны палімер, складаны поліэфір тэрэфталевай (лбензопдыкарбонавай) кты і эгыленілікслю [—O(O)CC^QO)C)CH2CH2—]„ мал. м. (2—5)104. Цвёрдае бясколернае рэчыва, іпчыльн. 1380—1400 кг/м , t^ 255—265 °C. Тэрмапласт. He раствараецца ў вадзе, пры награванні да 40—150 °C раствараецца ў фенолах і іх алкіл ці хлорвытворных. Харакгарызуецца высокай тэрмаўстойлівасцю расплаву (каля 290 °C), нізкай гіграскапічнасцю. Трывалы, зносаўстойлівы, добры дыэлектрык. Выкарыстоўваюць пераважна для вытвсці валокнаў і нітак (гл. Поліэфірныя валокны), бутэлек для безалкагольных напіткаў і алею, а таксама плёнак, радыёдэталей, хім. абсталявання і інш. поліэфірныя вдлбкны, сінтэтычныя валокны, якія фармуюць са складаных поліэфіраў, у асн. з расплаву поліэтылентэрэфталату. Гандл. назвы: лаўсан, дакрон, тэрылен, тэтэрон, тэргаль, элан і інш. Атрымліваюць таксама П.в. на аснове хімічна мадыфікаванага поліэтылентэрэфталату (т.зв. суполіэфірныя валокны) і ў значна меншай колькасці — з полікарбанатаў, поліэтыленоксібензаату, полібутылентэрэфталату, вадкакрышт. поліэфіраў і інш. Для П.в. характэрны высокія трываласць, тэрма, святло, атмасфера і зносаўстойлівасць. Устойлівыя да ўздзеяння кіслот (акрамя канцэнтраваных азотнай і сернай) і раствораў шчолачаў, многіх арган. растваральнікаў, у т.л. тых, што выкарыстоўваюць пры хім. чыстцы. Інтэрвал рабочых тр ад 60 да 170 °C. Суполіэфірныя валокны пазбаўлены асн. недахопаў П.в. (цяжкасць фарбавання, гідрафобнасць, моцная наэлектрызаванасць і калянасць вырабаў). Выкарыстоўваюць у вытвсці разнастайных тканін, трыкатажу, дываноў, штучнага футра, шыннага корду, тканін для гумаватэхн. вырабаў, электра і фільтравальных матэрыялаў і інш. На Беларусі П.в. выпускае Магілёўскае вытворчае аб’яднанне «Хімвалакно». М.Р.Пракапчук. ПОЛІЭФІРНЫЯ ЛАКІ, лакафарбавыя матэрыялы на аснове ненасычаных поліэфірных смол; растворы поліэфірных смол у рэакцыйназдольным арган. растваральніку (пераважна стыроле). Маюць рэчывы, што ініцыіруюць і паска раюць ацвярдзенне, дабаўкі, якія прадухіляюць інгібіраванне гэтага працэсу (напр., парафін) і інш. Наносяць пнеўматычным распыленнем ці пры дапамозе спец. лаканаліўной машыны. Пакрыцці на аснове Пл. (плёнкі таўшчынёй 10—300 мкм) вода і цеплаўстойлівыя (тра эксплуатацыі ад 40 да 60 °C), добра паліруюцца. Выкарыстоўваюць П.л., а таксама шпаклёўкі і эмалі на іх аснове для атрымання ахоўнадэкаратыўных пакрыццяў на вырабах з дрэва і драўняных матэрыялаў (напр., мэблі). ПОЛІЭФІРНЫЯ смолы складаныя поліэфіры, здольныя ў выніку ацвярдзення ператварацца ў нерастваральныя і няплаўкія палімеры. Найб. пашыраны ненасычаныя П.о. — растворы (50— 70%ныя) складаных эфіраў — прадуктаў полікандэнсацыі малеінавай ці фумаравай кіслот з гліколямі, у ненасычаных манамерах (напр., стырол, метылметакрылат, вінілталусп) — растваральніках поліэфіраў. Ацвярдзенне П.с. адбываецца ў выніку суполімерызацыі поліэфіру і растваральніку (гл. Ацвярдзенне палімераў, Ацвярджальнікіў прыводзіць да ўтварэння трывалых, вода, кіслота, масла, бензінаўстойлівых матэрыялаў з добрай адгезіяй да розных паверхняў 1 выдатнымі дыэлектрычнымі ўласцівасцямі. Выкарыстоўваюць у вытвсці шклапластыкаў, лакафарбавых матэрыялаў (гл. Поліэфірныя лакі), кляёў, замазак і інш. ПОЛІЭФІРЫ. сінтэтычныя палімеры, якія ў асн. ланцугу макрамалекулы маюць простую эфірную С—О—С (простыя П.) ці складанаэфірную — С(О)О— групу (складаныя П.). Паводле прыроды вуглевадароднага фрагмента асн. ланцута падзяляюць на аліфатычныя і араматычныя. Простыя П. атрымліваюць катыённай полімерызацыяй цыклічных аксідаў ці полікандэнсацыяй, складаныя — поліэгэрыфікацыяй (полікандэнсацыя, якая прыводзіць да ўтварэння ў макрамалекуле складанаэфірных сувязей) дыкарбонавых кіслот ці іх вытворных (дыэфіраў, дыхлорангідрыдаў) з гліколямі або паліоламі. П р о с т ы я П. — цвёрдыя крышт. ці шклопадобныя рэчывы. Аліфатычныя маюць нізкія тры плаўлення (ад 40 да 180 °C), найб. тэрмаўстойлівыя поліэтылен і поліпрапіленаксіды раскладаюцца пры t > 300 °C. Раствараюцца ў вадзе (акрамя поліфармальдэгіду; за выключэннем поліэтыленаксіду растваральнасць П. памяншаецца з павелічэннем іх малекулярнай масы), хлараваных і араматычных вуглевадародах, эфірах, кетонах; гідралізуюцца ктамі. Араматычныя не раствараюцца ў вадае, устойлівыя ў растворах шчолачаў і кіслот; тэрмаўстойлівыя (раскладаюцца пры тры 350—400 °C). Найб. шырока выкарыстоўваюць поліфармальдэгід, поліэтылен ’ і поліпрапіленаксіды, пентапласт, полівінілацэталі. Складаныя П. — высокавязкія вадкасці ці цвёрдыя аморфныя або крышт. рэчывы, шчыльн. 900—1500 кг/м3, мал. м. (0,5—500) 103 (для аліфатычных меншая за 50 тыс.). Звычайна не раствараюцца ў вадзе, раствараюцца ў арган. растваральніках. Найб. тэрмаўстойлівыя — поліарылаты (складаныя П. двухатамных фенолаў і дыкарбонавых кіслот) раскладаюцца пры тры вышэй за 300 °C. Уступаюць у рэакцыі, характэрныя для складаных эфіраў. Найб. пашыраны алкідныя смолы, поліэтылентэрэфталат, поліарылаты