КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
СУЛТАН МУХАМЕД (канец 1470х г„ г. Тэбрыз, Іран — 1555), іранскі мініяцюрыст, кіраўнік тэбрызскай школы мініяцюры. Вучыўся ў Ага Мірэка. Працаваў у шахскай бцы, займаўся маст. выхаваннем шаха Тахмаспа I. Аформіў рукапісы «Дыван» Хафіза (канец 1520х г.), «Шахнамэ» Фірдаўсі (1526—27), «Хамсэ» Нізамі (1539—43), мініяцюры якіх вызначаюцца дынамічнасйю і вытанчанай гармоніяй кампазіцыі, дэкаратыўнасцю каларыту, рэаліст. выразнасцю пейзажаў, поз і жэстаў людзей і жывёл. Аўтар шматлікіх партрэтных мініяцюр, эскізаў дываноў з выявамі сцэн палявання, ювелірных і керамічных вырабаў. Літ:. Кернмов К Султан Мухаммед н его школа. М., 1970. СЎЛУ (Sulu), міжастраўное мора Ціхага ак. паміж авамі Філіпінскімі, Палаван, Калімантан і архіпелагам Сулу. Абмывае берагі дзяржаў Малайзія і Філіпіны. Пл. 335 тыс. км\ Найб. глыб. 5576 м. Каля паўд. берагоў каралавыя рыфы. Тра паверхневых вод зімой каля 25 °C, летам каля 29 °C. Салёнасць 33—34,5%О. Прылівы няправільныя паўсутачныя (2—3 м). Промысел рыбы, пераважна тунца. Гал. парты: ПуэртаПрынсеса (ваў Палаван), Ілаіла (ваў Панай), Замбаанга (ваў Мінданао) — на Філіпінах, Сандакан (ваў Калімантан) — у Малайзіі. СУЛЦІТУРА, Т у р ат а л а, у міфалогіі чувашоў вышэйшае бажаство, нябесны Богтворца. Ён дае дождж на палі, даруе ўраджай і шчасце людзям. Лічылася, што пры ім знаходзіліся інш. багі — стваральнікі душ (Чун суратакан тура), дзяцей (Ывалхер суратакан тура), хатніх жывёл (Выльахчэрлех суратакан тура), жылля (Сурт суратакан тура), багаццяў (Мул суратакан тура), і інш. СУЛЬФАНІЛАМІДЫ 263 СУЛЬФ..., СУЛЬФА... (ад лай. sulphur, sulfur сера), у хімічных, мед. і інш. тэрмінах састаўная частка слоў, якая абазначае дачыненне да серы, напр., сульфаты, сульфіды. сульфаніламіды. СУЛЬФАКІСЛОТЫ. сульфонав ы я к і с л о т ы, арганічныя злучэнні, якія маюць аднавалентную сульфагрупу, ці сульфонавую групу (SO2OH), злучаную з арган. радыкалам. Агульная фла С. — RSO3H, дзе R — алкіл, арыл або гетэрацыклічны радыкал. Класіфікуюць паводле прыроды арган. радыкала, наяўнасці інш. замяшчальнікаў і колькасці сульфонавых груп у малекуле. Найважн. С. — алкан, аксі і амінасульфакіслоты, араматычныя С. Большасць С. — крышт. гіграскапічныя рэчывы, растваральныя ў вадзе. Моцныя кты, утвараюць солі і эфіры (сульфанаты), галагенангілрыды (сульфагалагеніды RSO,Hal). аміды (сульфаміды RSO,NH,). Араматычныя С. пры награванні гідралізуюцца да вуглевадародаў з вылучэннем сернай кты. Араматычныя С. атрымліваюць сульфіраваннем, аліфатычныя — сульфакісленнем і сульфхлараваннем (сульфіраванне пры сумесным дзеянні дыаксіду серы SO, адпаведна з кіслародам ці хлорам у прысутнасці ініцыятараў або пры апрамяненні). Араматычныя С. з’яўляюцца паўпрадуктамі ў вытвсці фенолаў, нафтолаў, фарбавальнікаў, лек. сродкаў (гл. Сульфанілавая кіслата), іонаабменных смол і інш. Тэхн. сумесь метан, этан і прапансульфонавых кіслот выкарыстоўваюць як каталізатар арган. рэакцый, растваральнік, солі алкансульфонавых кіслот — як мыйныя сродкі, паверхневаактыўныя рэчывы, эмульгатары і інш. Я. Г. Міляшкевіч. СУЛЬФАНІЛАВАЯ КІСЛАТА. ла м і набензолсульфакіслата, араматычная сульфакіслата. Бясколерныя крышталі, маларастваральныя ў вадзе. С.к. існуе ў выглядзе біпалярнага іона (унутр. соль), таму не ўтварае солей з мінер. ктамі. аднак сульфагрупа можа быйь нейтралізавана шчолачамі з утварэннем добра растваральных у вадзе солей (напр., натрыевая соль H2N—СЙН4—SOjNa). Атрымліваюць сульфіраваннем аніліну канцэнтраванай cepHaft ктой пры 180 °C. Выкарыстоўваюць у вытвсці азафарбавальнікаў, як рэагент у аналіт. хіміі і для вызначэння білірубіну ў крыві. амід С.к. (H,N—С6Н4—SO.NH, — белы стрэптацыд) і яго вытворныя (сулыфаніламіды) у медыцыне. Сіруктурная формула сульфанілавай кіслаты (а) і яе біпалярнага іона (б). СУЛЬФАНІЛАМІДЫ, сінтэтычныя процімікробныя лек. сродкі, вытворныя аміду сульфанілавай кіслаты. Адкрыты Т.Домагкам (1935). Прыпыняюць размнажэнне мікраарганізмаў, блакіруюйь сінтэз нуклеінавых кт і бялкоў. Падзяляюцца на прэпараты кароткага (напр., стрэптацыд, этазол, урасульфан), сярэдняга (напр., сульфазін), працяглага (напр., сульфадыметаксін) і звышпра 264 СУЛЬФАТЫ цяглага (сульфален) дзеяння. С. мясц. ўжывання: альбуцыд (пры хваробах вачэй), фталазол (пры кішэчных інфекцыях). Ужываюцца пры бранхітах, пнеўманіях, цыстытах, урэтрытах, сальманелёзах, трахоме і інш. І.М.Семяненя. СУЛЬФАТЫ, солі і эфіры сернай кты H2SO4. С. неарганічныя — сярэднія (з аніёнамі SO 4") і кіслыя, ці гідрасульфаты (з аніёнамі HSO Д, солі. Існуюць таксама двайныя С. — солі з 2 рознымі катыёнамі (гл. Галын). Сярэднія С. — крышт. рэчывы, пашыраны ў прыродзе, складаюць клас мінералаў, найважн. з іх — алуніт, ангідрыт, барыт, гіпс, мірабіліт, цэлесцін, галыны. Добра раствараюцца ў вадзе (выключэнне С. барыю BaSO4). 3 водных раствораў крышталізуюцца ў выглядзе крышталегідратаў. Крышталегідраты некат. цяжкіх металаў (медзь, жалеза, цынк) наз. купарвасамі. Прыродныя С. выкарыстоўваюць як сыравіну для прамысл. атрымання злучэнняў розных металаў, буд. матэрыялаў і інш., сінт. — у розных галінах прамсці (гл. Алюмінію злучэнні, Амонію злучэнні, Барыю злучэнні, Жалеза злучэнні, Калію злучэнні. Кальцыю злучэнні, Натрыю злучэнні). С. a р г a н і ч н ы я — эфіры сернай кты: алкілсульфаты — кіслыя эфіры, ці алкілсерныя кты (агульная фла ROSO,H), і іх солі (ROSO^M, дзе R — першасны аоо другасны алкіл, М — натрый, амоній, трыэтыламоній); дыалкілсульфаты — поўныя эфіры (RO2)2SO2. Высокакіпячыя вадкасці [напр., дыэтылсульфат (C2H5OkSO2 кіпіць пры 208 °C з раскладаннем] або цвёрдыя рэчывы. Алкілсульфаты добра раствараюцца ў вадзе. Дыалкілсульфаты выкарыстоўваюць для алкіліравання, солі вышэйшых алкілсульфатаў (R мае 10—18 атамаў вугляроду) — як паверхневаактыўныя рэчывы рознага прызначэння (аснова сінт. мыйных сродкаў, эмульгатары, стабілізатары і інш.). А.Я.Міляшкевіч. СУЛЬФГІДРЫЛЬНЫЯ ГРЎПЫ, функныянальныя SHгрупы ў малекулах арган. злучэнняў. У бялках уваходзяць у састаў цыстэіну. Валодаюць высокай рэакцыйнай здольнасцю, лёгка акісляюцца і ўтвараюць дысульфідныя сувязі (—S—S—). Забяспечваюць трохмерную структуру малекул, утвараюць вадародныя, дысульфідныя і каардынацыйныя сувязі. Дысульфідныя сувязі жорстка змацоўваюць розныя поліпептыдныя ланцугі або ўчасткі аднаго ланцуга (шмат —S—Scyвязяў у бялках валасоў, пазногцяў, воўны і інш.; некат. гармонах — інсуліне, аксітацыне і інш.). У некат. ферментах (напр., алкагольдэгідрагеназа) С.г. ўтвараюць сувязі паміж бялком і каферментам, выконваюць каталітычную ролю. Блакада С.г. бялкоў (ферментаў), каферменту А, напр., цяжкімі металамі, парушае дзяленне клетак, мышачнае скарачэнне, фотасінтэз і інш. /М.Семяненя. СУЛЬФІДЫ (ад лац. sulphur, sulfur сера), хімічныя злучэнні серы з больш электрададатнымі элементамі, пераважна металамі; адносяцца да металідаў. Бінарныя С. агульнай флы MjSn (М — метал, п — валентнасць металу) могуць разглядацца як солі серавадароднай кты H2S (гл. Серавадарод). С. пашыраны ў прыродзе; С. прыродныя — адзін з класаў мінералаў, найб. шырока выкарыстоўваюць — пірыт, сфалерыт, малібдэніт, кінавар. С. падзяляюць на 3 асн. групы. С. шчолачных, шчолачназямельных металаў і магнію — солепадобныя, бясколерныя гіграскапічныя рэчывы. Маюць высокія тры плаўлення (напр., С. кальцыю CaS tni 2525 °C). Многія раствараюцца ў вадзе з раскладаннем (гідралізуюцца). У паветры акісляюцца да сульфатаў. С. пераходных металаў — крышт. тугаплаўкія рэчывы (напр., С. лантану LaS tni 2190 °C, цэрыю CeS іпл 2450 °C). He раствараюцца ў вадзе, хімічна ўстойлівыя. С. рэлементаў і блізкія да іх С. нынку ZnS, кадмію CdS, ртуці HgS — крышт. рэчывы, нерастваральныя ў вадзе, раствараюцца ў мінер. ктах, акісляюцца ў паветры пры награванні. Шэраг элементаў утварае полісульфіды, у якіх атамы серы злучаныя паміж сабой. Асабліва схільныя да ўтварэння полісульфідаў калій, натрый, амоній і шчолачназямельныя элементы. Пры награванні яны лёгка раскладаюцца на простыя С. і серу. Атрымліваюць С. ўзаемадзеяннем простых рэчываў у вакууме ці інертнай атмасферы, H2S з металамі, іх аксідамі і гідраксідамі, аднаўленнем сульфатаў. Прыродныя С. выкарыстоўваюць для атрымання металаў, сернай кты і сульфатаў (пірыт), сінт. — у гарбарнай прамсці для дублення скуры (С. барыю BaS, натрыю Na2S), як люмінафоры і паўправадніковыя матэрыялы (напр., ZnS, CdS), ZnS як кампанент літапону, у сельскай гаспадарцы для барацьбы са шкоднікамі (полісульфіды кальцыю і барыю). Літ:. Самсонов Г.В., Дроздова С.В. Сульфмды. М., 1972. А.П.Чарнякова. СУЛЬФІДЫ АРГАНІЧНЫЯ. т ы я э ф і р ы, злучэнні агульнай флы RSR' (R і R' — арган. радыкалы), сераарганічныя злучэнні — аналагі простых эфіраў. Да С.а. адносяць таксама цыклічныя злучэнні RCH(CH2)nCHRS. Пашыраны ў прыродзе: у нафце большая частка серы знаходзіцца ў выглядзе С.а.; некаторыя прыродныя С.а. (напр., біяцін, метыянін) — біялагічна актыўныя рэчывы. Вядомы таксама ды, тры і полісульфіды R—Sn—R', дзе п — колькасць атамаў серы (гл. Полісульфідныя каўчукі). Ніжэйшыя аліфатычныя С.а. — бясколерныя вадкасці (тэхн. маюць непрыемны пах). Добра раствараюнйа ў вадзе і арган. растваральніках. Больш слабыя асновы, чым простыя эфіры; пры ўзаемадзеянні з дыалкілсульфатамі (гл. Сульфаты), алкілсульфанатамі (эфірамі сульфакіслот), а таксама са спіртамі ў прысутнасці моцных кіслот утвараюць солі сульфонію (гл. Оніевыя злучэнні). Акісляюцца, напр., пераксілам вадароду да сульфаксідаў (злучэнні агульнай флы RR SO), канцэнтраванай азотнай кты — да сульфонаў (RR'SO2). Выкарыстоўваюць як адаранты гаручых газаў, антыаксіданты, стабілізатары паліва, змазачных масел і палімераў; дыметылсульфід (CH3)2S для атрымання дыметылсульфаксіду, дывінілсульфід (CH2=CH)2S як манамер у вытвсці іонаабменных смол і адсарбентаў. Галагеналкілсульфіды (напр., іпрыт) атрутныя. Я.Г.Міляшкевіч. СУЛЬФІРАВАННЕ, увядзенне сульфагрупы — SO2OH у малекулы арган. злучэнняў з утварэннем сувязі вуглярод — сера. Прыводзіць да ўтварэння сульфакіслот. Ажыццяўляюць пераважна непасрэдным узаемадзеяннем з сульфіруючымі агентамі; серная кіслата, олеум, трыаксід серы SOy і яго комплексы з пірыдзінам і дыаксанам, сульфурылхла