КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
256 ж., 91 двор (2002). Сярэдняя школа, Дом культуры, бка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. СУРБАРАН (Zurbaran) Франсіска дэ (хрышчаны 7.11.1598, г. ФуэнтэдэКантас, Іспанія — 27.8.1664), іспанскі жывапісец. Вучыўся ў Севільі у П.Ддэ Вільянуэвы. Працаваў пераважна ў Льерэне, Севільі, Мадрыдзе. Зазнаў уплыў М.Караваджа. Творы вылучаюцца грубаватай рэалістычнасцю вобразаў, павышанай дэталізацыяй, частым увядзеннем у карціны элементаў нацюрморта. Раннім работам уласціва выкарыстанне шырокіх форм і аб’ёмаў («Укрыжаванне», 1627). У перыяд творчага росквіту (1630—40я г.) ствараў суровыя манументальналаканічныя, драматычнанапружаныя і адначасова стрыманыя ў выяўленні пачуццяў вобразы. Творы адметныя смелай абагульненасйю і матэрыяльнасцю пластычнай мадэліроўкі, строгай гамай шэрых і карычневых, насычаных чырвоных тонаў: «Трыумф святога Фамы Аквінскага» (1631), «Спакушэнне святога Іераніма» (1634), «Святы Францыск», йыкл карцін для картэзіянскага кляштара Ла Картуха ў ХерэсдэлаФрантэра (1637—39) і інш. Для твораў 1650—60х г. характэрны рысы лірычнай сузіральнасці і эмацыянальнай усхваляванасйі: «Бічаванне Хрыста», «Мадонна з дзіцем і Іаанам Хрысціцелем». У 1640я г. стварыў серыі карцін, прысвечаных жыццю кляштара ордэна іеранімітаў у Гуадалупе: «Спакушэнне брата Дыега Арзаскага», «З’яўленне Хрыста брату Андрэсу Сальмерону», «Уяўленне брата ПедраСаламанкскага»; партрэты (серыя «Дактары з Ла Мерсед», «Доктар з Саламанкі» і інш.). Літ:. Маляцкая К.М. Ф.Сурбаран. М., 1963. С.У.Пешын. СУРВІЛА (Ш ы м а н е цС у р в і л а) Івонка (н. 11.4.1936, г. Стоўбцы Мінскай вобл ), бел. мовазнавец, мастак, грамадскапаліт. дзеяч у эміграцыі. Дачка бел. мастака У.Шыманца. 3 1944 за мяжой (жыла ў Даніі, Францыі, Іспаніі, цяпер у Канадзе). Скончыла ў Парыжы Вышэйшую маст. школу, потым моўнае аддзяленне Сарбоны (1959). У 1958—65 на Нац. ісп. радыё ў Мадрыдзе, вяла на бел. мове радыёперадачы, якія трансліраваліся на Беларусь. У 1969—97 перакладчыца (англ. і франц. мовы) ва ўрадзе Канады. Удзельнічала ў маст. выстаўках як жывапісец. У 1989 заснавала Канадскі фонд дапамогі ахвярам Чарнобыля на Беларусі, яго прэзідэнт да 1997; фонд аказваў гуманіт. дапамогу пацярпелым ад аварыі на Чарнобыльскай АЭС, арганізоўваў лячэнне і азда Ф.Сурбаран. Святы Францыск. раўленне ў Канадзе бел. дзяцей. 3 1997 старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. Л.У.Языковіч. СУРВІЛА Паўліна (н. 1961, Мадрыд), амерыканскі этнамузыколаг і мастачка бел. паходжання. Др у галіне музыказнаўства, прафесар. Дачка \.Сурвілы. Жыла ў Іспаніі, Францыі, з канца 1960х г. у Канадзе, цяпер у ЗША. Служыла музыкантам у канадскім войску. Скончыла унт у ЗША (штат Мічыган; 1992). Выкладае ва унце Паўн. Караліны. Даследуе бел. музыку Мінска, Палесся, Беласточчыны і інш. мясцін. Займаеййа жывапісам (найб. значная маст. выстаўка ў 1996 у штаце Агайо, ЗША), малюе на бел. сюжэты. Аўтар шэрагу публікацый у амер. друку пра бел. традьш. і рокмузыку. А.С.Ляднёва, Г.Г.Сяргеева. СУРВІЛІШСКАЕ ВОЗЕРА. другая назва воз. Вялікае Сурвілішскае. СУРВІЛІШСКІ ТРОІЦКІ КАСЦЁЛ. помнік архітэктуры барока ў в. Сурвілішкі Іўеўскага рна Гродзенскай вобл. Пабудаваны ў 2й пал. 18 ст. з дрэва на месцы касцёла 1550, фундаванага Р.Гайкоўскай і яе братамі Іванам і Антонам. Храм крыжападобны ў плане, уключае 1нефавы прамавугольны асн. аб’ём, вузкі трансепт і 5гранную апсіду, да якой прылягаюць нізкія сакрыстыі. Асн. аб’ём і апсіда аб’яднаны агульным 2схільным дахам з вальмай над алтарнай часткай. Сцены фасадаў маюць лучковыя і круглыя аконныя праёмы ў простых ліштвах і завершаны шырокім карнізам па перыметры асн. аб’ёму, трансепта і апсіды. Гал. фасад расчлянёны 2 тонкі.мі пілястрамі на 3 часткі, завершаны фігурным франтонам. Ў інтэр’еры арган, аформлены ў стылі барока. У трансепце захаваліся 2 барочныя алтары, аформленыя калонамі і пілястрамі карынфскага ордэра, разным расл. арнаментам, галоўкамі пуцці. У 1878—80 да касцёла прыбудавана званійа (захаваўся яе йагляны фундамент). Храм абкружаны бугавай агароджай з 2яруснай мураванай брамай. С.Г.Багласаў. СУРВЭТКА узорысты тканы, вязаны, плецены, гафтаваны, вышыты выраб з лёну, бавоўны, шоўку для ўпрыгожвання жылога інтэр’ера. Форма С. разнастайная: прамавугольнік, квадрат, круг, многавугольнік, эліпс і інш. На Беларусі пашырана з 19 ст. Традыц. бел. С. белыя, аздобленыя пераважна чырвонай вышыўкай; у вязаных найчасцей утвараецна геам. арнамент. Сурвілішскі Троіцкі касцёл 280 СУРГАНАЎ СУРГШЎ Фёдар Анісімавіч (7.6.1911, в. Суднікі Віцебскага рна —26.12.1976), дзяржаўны і парт. дзеяч Беларусі. адзін з арганізатараў і кіраўнікоў палполля і партыз. руху на Беларусі ў Вял. Айч. вайну. Скончыў Бел. с.г. інт (1939).,У 1931—34 аграном у сістэме Наркамзема БССР 3 1939 на камсам. рабоце, у 1942—45 сакратар ЦК ЛКСМБ У 1942—43 у складзе аператыўнай групы ЦК КП(б)Б і БШПР на Калінінскім фронце. У жн. 1943 —ліп. 1944 у тыле ворага: упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і ЦШПР, адзін з кіраўнікоў партыз. руху і падполля на тэр. Вілейскай, Баранавшкай і Беластоцкай абл. 3 1945 нам. заг. аддзела ЦК КП(б)Б. У 1947—56 2і, !ы сакратар Мінскага абкома КПБ, старшыня Мінскага аблвыканкома. Са жн 1956 сакратар, з крас. 1959 2і сакратар UK КПБ. У 1962—65 старшыня Бюро ЦК КПБ па кіраўніцтве сельскай гаспадаркай. У 1971—76 Старшыня Прэзідыума Вярх. Савета БССР, нам. Старшыні Вярх. Савета СССР. Канд. у чл. ЦК у 1949—56, чл. ЦК і Бюро ЦК КПБ у 1956—76 Канд. у чл. ЦК у 1956—61, чл ЦК КПСС з 1961. Дэп. Вярх. Савета БССР у 1951—76, нам. Старшыні Прэзідыума Вярх. Савета БССР у 1955—71. Дэп. Вярх. Савета СССР у 1954—76, нам. Старшыні Савета Нацыянальнасцей Вярх. Савета СССР у 1962—66. Загінуў у аўтакатастрофе. Яго імем названа вуліца ў Мінску. Тв Белорусская Советская Соцмалмстнческая Республяка. М., 1972. СУРГЎТ, горад у ХантыМансійскай аўт. акрузе, у Расіі. Засн. ў 1593. 266,3 тыс. ж. (1996). Порт на правым беразе р. Об, за 10 км ад аднайменнай чыг. станцыі. Аэрапорт. Буйны цэнтр нафтаздабыўной прамсці. Прамсць: газаперапр., дрэваапр., харч. (рыбакансервавы зд). Вытвсць буд. матэрыялаў. Сургуцкая ГРЭС. Краязн. музей. За 20 км на 3 ад С., на правым беразе р. Об, знаходзіцца археал. помнік Барсава Гара СУРДАКАМЕРА (ад лац. surdus глухі + камера), герметычнае памяшканне з гуканепранікальнымі сценамі. Унутр. паверхня С. забяспечвае мінім. адбіццё гукавых сігналаў. Абсталявана прыладамі і апаратамі для рэгістрацыі вынікаў выпрабаванняў і непасрэднага назірання. Выкарыстоўваецца для выпрабавання і трэніроўкі псіхічнай устойлівасці лётчыкаў, касманаўтаў ва ўмовах абс. адзіноты; правяраюцца іх здольнасць да хуткай рэакцыі, ступені стамляльнасці, уважлівасць, памяць, мысленне і інш. ва ўмовах, калі чаргуюцца перыяды абс. цішыні і розных узбуджальнікаў (напр., гукавых, светлавых сігналаў). У С.Ларыёнаў. ^ІІІІ Ф.А.Сурганау А.А.Суркоў. СУРДАПЕДАГОГІКА (ад лац. surdus глухі + педагогіка), галіна дэфекталогіі, якая даследуе заканамернасці і асаблівасці выхавання, навучання і карэкцыі развіцця дзяцей з парушэннем слыху (глухіх і са слабым слыхам). Цесна звязана з агульнай педагогікай, алігафрэнапедагогікай, лагапедыяй, псіхалогіяй, сурдапсіхалогіяй і інш. Першыя выказванні пра магчымасць навучання глухіх дзяцей сустракаюцца ў творах Арыстоцеля. У 16 ст. італьян. вучоны Дж. Кардана выказаў меркаванне пра магчымасць засваення мовы з дапамогай яе пісьмовай формы. У Іспаніі рабіліся спробы навучання з выкарыстаннем дактылалогіі. У 1620 у Мадрыдзе выдадзены першы метадычны дапаможнік для навучання глухіх дзяцей «Аб прыродзе гукаў і майстэрстве навучыць глуханямога гаварыйь» Х.П.Банета. Тэарэтычнымі распрайоўкамі праблем С. ў розны час займаліся I Аман (Нідэрланды), К.Маліш, І.Фатэр (Германія), Ш Эпе (Францыя), А.І.Дзьячкоў, С.А.Зыкаў, М.МЛагоўскі, Ф.А. і Ф.Ф. Раў, В.І.Флеры, П.Дз.Янько і інш (Расія). На Беларусі даследаванні ў галіне С. вядуцца з 1960х г. (І.М.Бобла, В.ВДзюрыч, ТЛДяшчынская). 3 1970х г. пачалі распрацоўвацца развіццёвыя тэхналогіі (Т.І.Абухава, Т.А.Грыгор’ева, С.ФЛявяш), з 1990х г. — праблемы выкарыстання жэставага маўлення (Грыгор’ева, Л.С.Дзімскіс, І.К.Фамянок) і інш. Першае вучылішча для глухіх дзяцей адкрыта ў Мінску ў 1888. У 1896 І.В.Васютовіч заснаваў вучылішча ў Віцебску. Існавалі яны на дабрачынныя сродкі. У 1925 у Мсціславе пачаў працаваць т.зв. Інт глуханямых (пасля пераўтвораны ў школу), куды былі пераведзены навучэнцы з Мінскага і Віцебскага вучылішчаў. Выкладалі ў іх пераважна выпускнікі навуч. устаноў Масквы і Пецярбурга. У дзярж. сістэме спец. адукацыі Рэспублікі Беларусь для дзяцей з парушэннямі слыху дзейнічаюць Рэсп. цэнтр рэабілітацыі дзяцей дашкольнага ўзросту з парушэннямі слыху ў Мінску, дашкольныя аддзяленні ў Віцебску і Пінску, дзіцячы сад у Гомелі, групы ў дзіцячых садах у Брэсце, Гродне, Магілёве, Мазыры, дзіцячы дом у Бабруйску, школы ў Ашмянах, Бабруйску, Віцебску, Гарадзеі, Гомелі, Гродне, Ждановічах, Кобрыне, Мінску, Мсціславе, Пінску, Поразаве, Рэчыцы; існуюць інтэграваныя класы для дзяцей з парушэннем слыху (школа № 91, г. Мінск), класы з інтэграваным навучаннем у агульнаадук. школах і інш. (гл. Беларускае таварыства глухіх). Практыкуецца таксама індывідуальнае навучанне. Сурдапедагогаў рыхтуе Бел. пед. унт. Літ. Выхаванне дзяцей з парушаным слыхам. Мн., 1996; Грнгорьева Т.А. Развнваюшее обученпе детей с нарушенным слухом. Мн., 2000; Обухова ТН. Основы дошкольной сурдопедагогнкм Мн., 2001. Т.А. Грыгор ёва. СУРЖЫНА Нона Андрэеўна (н. 17.10.1937, г. Днепрапятроўск, Украіна), украінская спявачка (меццасапрана). Нар. арт. СССР (1976). Скончыла Харкаўскі інт мастацтваў (1964). 3 1963 салістка Харкаўскага, з 1974 — Днепрапятроўскага траў оперы і балета. Сярод партый: Кармэн («Кармэн» Ж.Бізэ), Аксіння («Ціхі Дон» 1 Дзяржынскага), Саламія («Багдан Хмяльніцкі» К.Данькевіча). Дзярж. прэмія Украіны імя Т.Шаўчэнкі 1978. СУРКІ (Marmota), род грызуноў сям. вавёркавых. Вядомы з верхняга міяцэну (каля 5 млн. г. назад). 14 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы. Жывуць у адкрытых ландшафтах, у гарах; селяцца ў норах. Зімой упадаюць у спячку. Некат. віды — пераносчыкі і носьбіты ўзбуджальніка чумы і інш. 2