КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Сухагрузнае судна. Я.Сухадольскі. Пераход арміі Напалеона цераз Бярэзіну. 1866. м. ніжэй упадзення р. Ласасіна невыразная. Пойма чаргуецца па берагах, у верхнім цячэнні месцамі адсутнічае, пераважная шыр. 100—300 м. Рэчышча свабодна меандруе, сярэдне звілістае, у сярэднім цячэнні моцназвілістае, паміж вёскамі Стасева і Вял. Выдрэя Лёзненскага рна парожыстае. СУХАЖЫЛЛЕ, шчыльнае, эластычнае ўтварэнне са злучальнай тканкі, з дапамогай якога шкілетныя мышцы прымацоўваюцца да касцей і рухаюць іх. Mae форму шнура, стужкі ці пласцінкі. Вельмі моцнае (ахілава С. трохгаловай мышцы галёнкі вытрымлівае масу больш за 500 кг), садэейнічае макс. нацяжэнню мышцаў у месцах іх прымацавання. Ад празмернага расцяжэння С. (напр., пры траўме) адрываецца разам з касцявой тканкай. СУХАЗАНЕТЫ, расійскія ваен. дзеячы, браты. 3 дваран Віцебскай губ. Нарадзіліся ў в. Вясея Слуцкага рна Мінскай вобл. Іван Ануфрыевіч (22.7.1788— 20.2.1861), ген. ад артылерыі (1839). Скончыў 2і кадэцкі корпус (1803). Удзельнік рус.прускафранц. вайны 1806—07. У вайну 1812 камандаваў артыл. часцямі, удзельнічаў у баях каля Друі, Клясціцкіх баях 1812, Полацкіх бітвах 1812, Чашніцкіх баях 1812, Бярэзінскаіі аперацыі 1812, у замежных паходах 1813—14. 3 1819 нач. артылерыі Гвардзейскага корпуса ў С.Пецярбургу, у час паўстання дзекабрыстаў загадаў адкрыць агонь па карэ паўстанцаў (26.12.1825). Удзельнічаў у рус.турэцкай вайне 1828—29. У час задушэння паўстання 1830—31 камандаваў артылерыяй арміі. У 1823—54 першы дырэктар Ваен. акадэміі (пазней акадэмія Генштаба). 3 1833 чл. Ваеннага савета. Мікалай Ануфрыевіч (1794— 3.8.1871), ген. ад артылерыі (1852). У вайну 1812 удзельнічаў у баях каля Клясйіц, на р. Сівошыне, Свольненскім баі, каля Полацка, Чашнікаў, Віцебска, Люцына, у замежных паходах 1813—14. У час задушэння паўстання 1830—31 дзейнічаў на тэр. Польшчы. У 1849—55 нач. артьыерыі дзеючай арміі. У 1856— 61 ваен. міністр, чл. Дзярж. савета. У маі—кастр. 1861 в.а. намесніка Царства Польскага. Э.А.Карніловіч. СУХАЛЙБЫ, арганізмы сухіх месй, тое, што ксерафілы. СУХАМЛІНАЎ Міхаіл Іванавіч (12.3.1828, г. Харкаў, Украіна — 21.7.1901), рускі філолаг і гісторык літаратуры. Акад. Пецярбургскай АН (1872). Скончыў Харкаўскі унт (1848). Др славянарус. сухарта 295 філалогіі (1856). 3 1860 праф. Пецярбургскага унта. Выкарыстаў помнікі слав. пісьменнасці і лры як матэрыял для параўнальнага аналізу. Аўтар даследаванняў «Пра старажытны рускі летапіс як помнік літаратурны» (1856), «Пра творы Кірылы Тураўскага» (1858). Апублікаваў 20 «слоў» і прытчаў Кірылы Тураўскага, даследаваў яго паэт. майстэрства, стыль, маст. асаблівасці, высока ацэньваў яго ўклад у развіццё стараж.рус. аратарскай прозы; выявіў у яго творчасці ўплывы Бібліі, Іаана Златавуста і фальклору, аднак перабольшваў залежнасць ад візант. лры. Выдаў «Матэрыялы для гісторыі імп. Акадэміі навук» (т. 1—10, 1885—1900), дзе сабрана больш за 8 тыс. архіўных дакументаў. СУХАМЛІНСКІ Васіль Аляксандравіч (28.9.1918, с. Васільеўка Ануфрыеўскага рна Кіраваградскай вобл., Украіна — 2.9.1970), украінскі педагог. Чл.кар. АПН СССР (1957). Канд. пед. н. (1955). Засл. настаўнік Украіны (1958). Герой Сац. Працы (1968). Скончыў Палтаўскі пед. інт (1939). Выкладаў укр. мову і лру ў сельскіх школах Ануфрыеўскага рна Кіраваградскай вобл. У 1944—48 заг. Ануфрыеўскага райана, з 1948 дырэктар Паўлышскай сярэдняй школы. Аўтар навук. прай па праблемах практычнай педагогікі (пытанні кіраўніцтва школай, прафес. майстэрства настаўніка, праблемы разумовага, маральнага, працоўнага, эстэт. і фіз. выхавання вучняў). Стварыў арыгінальную пед. сістэму, заснаваную на антрапал. падыходзе, гарманізацыі форм, сродкаў і метадаў пед дзейнасці, прызнанні асобы дзіцяці вышэйшай каштоўнасцю працэсаў выхавання і адукацыі. Звяртаў увагу на ўзаемасувязь маральнага выхавання і навучання, развіццё эмацыянальнай успрымальнасці. Трактаваў выхаванне як працэс рэалізацыі прыроджаных якасцей дзіцяці і разам з тым вял. значэнне надаваў спеныяльна арганізаванаму выхаваўчаму соцыуму. Распрацоўваў прадукц. шляхі злучэння фіз. і разумовай працы школьнікаў на аснове доследнай, пошукавай дзейнасці. Паўлышская школа стала своеасаблівай навук. лабараторыяй, у якой увесь пед. калектыў удзельнічаў у шматгадовай доследнаэксперым. дзейнасці. 3 1975 у ёй пед. музей С. Дзярж. прэмія Украіны 1974. /а Мзбр пед. соч. Т. 1—3. М . 1979—81; Об умственном воспмтаннн Кнев, 1983; Кннга о любвн М.. 1983; Хрестоматмя по этнке. М.. 1990; Человеческая лнчность неповторйма. Курск, 1991. Ліпі В і т к a В. «Сэрца аддаю дзецям»: Настаўнік // Вітка В Выбр творы. Мн., 1973. Т. 2;Богуславскнй М.В. Школа гражданственностм н человечностн. Кпровоград, 1990; Родчанмн Е Г., 3 я з ю н Н.А. Гуманнст. Мыслмтель. Педагог: Об ндсалах В.А.Сухомлннского. М., 1991; Мухнн М М. Гуманнзм ііедагогмкн В.А.Сухомлннского. М., 1994. СЎХАНА, рака ў Валагодскай вобл. Расіі, левая састаўляючая р. Паўн. Дзвіна. Даўж. 558 км, пл. бас. 50,3 тыс. км2. Выцякае з воз. Кубенскае, сцёк з якога зарэгуляваны плацінай з суднаходным шлюзам. Цячэ пераважна па раўніннай мясцовасці. У верхнім цячэнні звілістая, у сярэднім парожыстая, шмат перакатаў. Асн. прытокі: Волагда, Лежа (справа), Уфцюга (злева). Ледастаў з канца кастр. — пач. ліст. да 2й пал. крас. — 1й пал. мая. Разводдзе з крас. да сярэдзіны ліпеня. Сярэдні расход вады каля в. Калікіна 442 мус. Суднаходная (летам бываюць перапынкі зза малаводдзя). Сплаўная. Уваходзіць у ПаўночнаДзвінскую водную сістэму. На С. гарады Сокал, Тоцьма, Вялікі Усцюг. Турызм В.А.Сухамлінскі. Э.Сухань. СУХАНАЎ Аляксандр Фёдаравіч (н. 29.10.1928, с. Саснова Далматаўскага рна Курганскай вобл., Расія), бёл. і рас. вучоны ў галіне гісталогіі. Др мед. н. (1974), праф. (1975). Скончыў Омскі мед. інт (1951). 3 1956 у Кемераўскім мед. інue (з 1971 прарэктар). 3 1978 у Віцебскім мед. інце (заг. кафедры, дэкан). Навук. працы па марфал. і гістахім. заканамернасцях рэакцыі арганізма на антыгенны раздражняльнік, пытаннях структурнафункцыян. пашкоджанняў і рэгенерацыі клетак, тканак пры змененым тэмпературным гамеастазе (гіпатэрміі) арганізма. Тв.: йзменення актнвностн ферментов энергетнческого обмена эпндермнса белых крыс разного возраста прн обшей глубокой гмпотермнн н в постгмпотермнческом перноде (разам з А.Д.Мядзельцам) // Крнобнологая. 1987. № 2. СЎХАНЬ (Suchon) Эўген (25.9.1908, г. Пезінак, Славакія — 1993), славацкі кампазітар, адзін з заснавальнікаў сучаснай славацкай музыкі. Нар. арт. Чэхаславакіі (1958). Вучань В.Новака. 3 1933 выкладаў у Муз.драм. акадэміі (з 1941 кансерваторыя), у 1948—74 ва унце, адначасова ў 1954—59 у пед. інце ў Браціславе. Для твораў характэрна арганічнае спалучэнне нар. муз. традыцыі з навейшай кампазітарскай тэхнікай; оперы «Водаварот» (паст. 1949), «Святаплук» (паст. 1959), кантата «Псалом зямлі Падкарпацкай» (1938), арк. творы, хоры і інш. Аўтар муз.тэарэт. прац. Дзярж. прэміі Чэхаславакіі 1951, 1954, 1973. СУХАПЎГНЫЯ ВОЙСКІ, від узброеных сіл, прызначаны для вядзення баявых дзеянняў на сушы. У большасці дзяржаў, у т.л. ў Рэспубліцы Беларусь, С.в. з’яўляюцца найб. шматлікім, разнастайным па ўзбраенні і спосабах баявых дзеянняў відам узбр. сіл. У стараж. часы С.в. складаліся з пяхоты і кавалерыі. Значнае развіццё С.в. атрымалі ў Стараж. Рыме (створаны легіёны, маніпулы, цэнтурыі, кагорты і інш.). У 8—14 ст. у краінах Еўропы гал. родам С.в. была конніца (гл. Рыцарскае войска). 3 14 ст. ўзрастала роля пяхоты як асн. роду С.в., з’явілася артылерыя. У 17 — пач. 18 ст. ў большасці еўрап. дзяржаў створаны інж. часці і злучэнні, у тл. ў ВКЛ Корпус інжынераў (1789), у сярэдзіне 19 ст. — войскі сувязі. У 1ю сусв. вайну С.в. складалі асн. масу ўзбр. сіл еўрап. краін; яны мелі на ўзбраенні магазінныя вінтоўкі са штыком, станковыя і ручныя кулямёты, скарастрэльныя гарматы, мінамёты, бронеаўтамабілі, з 1916 — танкі (гл. Танкавыя войскі) і інш. Войскі былі аб’яднаны ў арміі, у склад якіх уваходзілі карпусы і дывізіі. У канцы вайны С.в. папоўніліся бранятанкавымі, хім., аўтамабільнымі войскамі і войскамі проціпаветранай абароны. У 2ю сусв. вайну С.в. колькасна пераўзыходзілі інш. віды войск (у СССР складалі каля 80% асабовага складу ўзбр. сіл); бранятанк. і механізаваныя войскі сталі гал. ударнай сілай С.в. Пасля вайны павялічвалася роля ракетнай зброі, сродкаў ППА і інш. У 2й пал. 20 ст. С.в. некат. краін аснашчаны ядз. зброяй. Сучасныя С.в. развіваюцца на базе найноўшай ваен. тэхнікі і дасягненняў ваен. навукі. Найб. шматлікія і падрыхтаваныя С.в. маюць краіны НАТО, KiTaft, Расія і інш. У склад С.в. Рэспублікі Беларусь уваходзяць мотастралковыя войскі, мабільныя сілы, ракетныя войскі і артылерыя, войскі ПГІА С.в. (род войск), а таксама часці і падраздзяленні спец. войск (развед., інж., хім., сувязі, радыёэлектроннай барацьбы і інш.), тэхн. і тылавога забеспячэння. Арганізацыйна складаюцца з асобных механізаваных брыгад, брыгад мабільных сіл і інш. злучэнняў (часцей), якія ўваходзяць у склад адпаведнага аператыўнага ка.мандавання (Заходняга і ПаўночнаЗаходняга). Камандаванню С.в. таксама падначалены падраздзяленні тэр. абароны, спец. аперацый і інш. Літ.: Сагановіч Г.М. Войска Вялікага княства Літоўскага ў XVI—XVII стст. Мн., 1994; Павловскнй Й.Г. Сухопутные войска. М., 1977; Боевая летопнсь белорусскнх полков. Мн., 1994; Краснознаменный Белорусскнй военный округ. 2 нзд. М., 1983; Коломоец Ф. Сколько «штыков» должна нметь белорусская армня // Армня. 1996. № 1. Ю.В.Партноў, С.М.Абрамаў. СУХАПЎТНЫЯ ЧАРАПАХІ (Testudinidae), сямейства чарапах кл. паўзуноў. Больш за 10 родаў, каля 40 відаў. Пашыраны ў Паўд. Еўропе, Азіі, Амсрыцы, Афрыцы. 10 відаў і 13 падвідаў занесены ў Чырв. кнігу МСАП. Даўж. панцыра ад 10 см да 1 м і больш (слановыя чарапахі). Спінны шчыт панцыра нерухома злучаны з брушным; абодва ўкрыты тоўстымі буйнымі рагавымі шчыткамі, галава і ногі — дробнымі. Галава поўнасцю хаваецца пад панцыр. Заднія ногі тоўстыя. Пальцы ног зрослыя, іх кароткія кіпцюры свабодныя. Пераважна расліннаедныя. Адкладваюць да 30 яец. Працягласць жыцця да 100—150 гадоў. СУХАРТА (Suharto; н. 8.6.1921, Кемусу, каля г. Салатыга, Інданезія), дзяржаў