КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
В.А.Цыбуля. ТАВАРЫСТВА ЎРАЧОЎ ГРОДЗЕНСКАЙ ГУБЕРНІ. гл. Гродзенскае таварыства ўрачоў. 1АВАРЫСТВА ФІЛАМАТАЎ. гл. Філаматы. ТАВАРЫСТВА ЎРАЧОЎ МАГІЛЁЎСКАЙ ГУБЁРНІ. Існавала ў 1862—1917 у г. Магілёў. Засн. паводле ініцыятывы ўрача КА.Пабо. Садзейнічала развіццю мед. навукі і практыкі, грамадскай гігіены і інш. Ажыццяўляла сан. кантроль за гар. тэрьпорыяй. арганізоўвала курсы санітараў і дэзінфектараў, бясплатны прыём хворых. праводзіла нар. чытанні, таксама імкнулася ахапіць урачэбнай дапамогай сельскае насельніцтва. Па рэкамендацыі тва ў 1892 у час эпідэміі халеры адкрьпы халерны барак, праводзілася бясплатная выдача лякарстваў. У 1911 правяло збор сродкаў на барацьбу з сухотамі; стварыла мясц. аддзел Усерас. лігі барацьбы з сухотамі. Члены тва праводзілі медыкатапагр. і статыст. даследаванні Магілёва. Выдавала свае «Пратаколы» і «Працы», абменьвалася імі з інш. мед. твамі Рас. імперыі, дасылала іх у Швейцарыю для рэферыравання ў замежных часопісах. А.П.Малчанаў. ТАВАРЫСТВА ЯКЎБА КОЛАСА, Б е ларускае таварыства Я к у б a К о л a с а, назва Беларускага культурнам таварыства «Белавежа» ў Аргенціне ў 1945—49. ТАВАРЫСТВЫ АХОВЫ ПРЫРОДЫ грамадскія аргцыі для садзейнічання ахове прыроды і прапаганды прыродаахоўных ідэй. Узніклі ў Францыі (1854), Вялікабрытаніі (Каралеўскае тва аховы гггушак; 1889), Расіі (Усерасійскае Т.а.п.; 1924). Дзейнасць Т.а.п. ў свеце аб’ядноўвае Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных рэсурсаў (МСАП). Гл. таксама Беларускае таварыства аховы прыроды. ТАВАРЫСТВЫ ПА СУМЁСНАЙ АІІРАЦОЎЦЫ ЗЯМЛІ (ТАЗ), найпрасцейшая форма добраахвотнага аб’яднання сялян для сумеснай гасп. дзейнасці. Існавалі ў СССР да суцэльнай калектывізацыі сельскай гаспадаркі. Далучалі сялян да вядзення калект. гаспадаркі. У твах абагульвалася толькі зямля і сродкі вытвсці, а праца сялян аб’ядноўвалася ў перыяды с.г. работ. Прыбыткі размяркоўваліся адпаведна колькасці абагуленай зямлі, колькасці і якасці працы. Існавала таксама размеркаванне прыбьпкаў па колькасці едакоў. выкарыстаных сродкаў вытвсці і рабочай жывёлы. За кошт прыбыткаў тва набывалі сродкі вьпвсці 1 прадукцыйную жывёлу. У 1929 у СССР ТАЗы складалі 60% агульнай колькасці калект. гаспадарак. На Беларусі ў 1927 было 78 тваў. У час масавай калектывізацыі яны ператвораны ў сельскагаспадарчыя арцелі. ТАГАНОВІЧ Анатоль Дзмітрыевіч (н. 10.11.1952. Мінск), бел. вучоны ў галіне біяхіміі. Др мед. н. (1993), праф. (1995). Скончыў Мінскі мед. інт (1976), дзе і працуе. Навук. працы па пытаннях механізма сурфакгантнай сістэмы лёгкіх у норме і паталогіі, функцыян. змен клетак лёгкіх пры ўплыве на арганізм забруджвальнікаў навакольнага асяроддзя і лек. прэпаратаў. Тв:. Нндуішрованное сурфактантом нзмененне уровня эндогенных регуляторов метаболнзма в макрофагах легкнх (разам з В.К.Кухгой. Н.Дз.Тагановіч) // Докл. АН БССР. 1991. Т. 35. № 4; Спекгральнафлюарэсцэнтнае даследаванне сурфакганту лёгкіх у пацукоў пры блеаміцыніндуцыраваным пнеўмафіброзе (разам з В.К.Кухгой. Я.В.Баркоўскім) // B.ecui АН Беларусі. Сер. біял. навук. 1992. № 2; Основы бнохнмля. М.. 1999 (у сааўт.) ТАГАНРОГ, горад у Растоўскай вобл. Расіі, порт у Таганрогскім заліве Азоўскага м. Засн. ў 1698 як крэпасць і база рас. ваен. флоту. 284 тыс. ж. (2000). Чыг. станцыя. Прамсць: машынабудаванне і металаапр. (ВА: «Чырвоны кацельшчык», «Прэсмаш», «Вібрапрыбор»; зды: камбайнавы. суднарамонтны, гандл. і электратэрмічнага абсталявання), чорная металургія. хім., лёгкая. харчасмакавая. Інты: пед., радыётэхнічны. Драм. тэатр. Музеі: краязн., горадабудаўніцтва і быту, карцінная галерэя, музейзапаведнік А.П.Чэхава (нарадзіўся ў Т.). ТАГАНРОГСКІ ЗАЛІЎ. У паўн.ўсх. частцы Азоўскага м. Аддзелены ад мора косамі Доўгай і Беласарайскай. Даўж. каля 140 км. шыр. каля ўваходу 31 км, глыб. каля 5 м. У Т.з. размешчаны Пясчаныя авы. Ледастаў са снеж. да сакавіка. Упадаюць рэкі: Дон. Кальміус, Міус, Ея. Парты: Марыупаль (Украіна), Таганрог. Ейск (Расія). ТАГАРД (Thagard) Норман (н. 3.7.1943. г. Марыяна, штат Фларыда, ЗША), касманаўт ЗША. Магістр навук у галіне тэхнікі (1966). Др медыцыны (1977). Скончыў Тэхаскі унт. 3 1978 у групе касманаўтаў НАСА. Здзейсніў 5 палётаў V складзе экіпажаў касм. караблёў (KK): 18—24.6.1983 і 29.4—6.5.1985 на КК «Чэленджэр», 4—8.5.1989 на КК «Атлантыс», 22.1—30.1.1992 на КК «Дыскаверы», 14.3—7.7.1995 на КК «Саюз ТМ21» і арбітальнай станцыі «Мір» (пасадка на КК «Атлантыс»), Правёў у космасе 140,4 сут. У.С.Ларыёнаў. ТАГЁТЭС, род кветкавых раслін. тое. што аксаміткі. ТАГОР Рабіндранат (Тхакур Р a біндранатх; 7.5.1861, г. Калькута, Індыя — 7.8.1941), індыйскі пісьменнік, грамадскі дзеяч. Вучыўся ў Англіі (1878—80). Друкаваўся з 1875. Пісаў на бенгальскай мове. У першых збках вершаў «Вячэрнія песні» (1882), «Ранішнія песні» (1883), драме «Помста прыроды» (1884) пантэістычныя і жыццесцвярджальныя матывы. Распрацаваў канцэпцыю «бажаства жыцця» («джыбондэбота») пра адзінства чалавека і прыроды (паэт. цыклы «Маношы». 1890; «Залатая лодка», 1893; «Імгненні», 1900; зб. «Гітанджалі», 1910). Раманы «Гора» (1907—10), «Дом і мір» (1915— 16), цыкл вершаў «Палёт жураўлёў» (1914—16) прасякнуты ідэямі сац. і нац. вызвалення краіны. Уражанні ад паездак у краіны Азіі, Еўропы і Амерыкі ў «Дзённіку падарожжа на Захад» (1929), «Пісьмах аб Расіі» (1931) і інш. Сац. праблематыка ў лірычным зб. «Усходні напеў» (1925), алегарычных драмах «Вызвалены паток» (1922) і «Чырвоныя алеандры» (1924). Раман «Чатыры часткі» (1934), аповесці «Дзве сястры» ТАДЖЫКІСТАН 375 (1933) і «Кветнік» (1934), паэт. збкі «Завяршэнне» (1932), «Апошняя актава» (1935). <• Нованароджаны» (1940) і інш., зборнікі апавяданняў і публіцыстыкі скіраваны супраць расавай дыскрымінацыі, рэліг. нецярпімасці, каставай сістэмы і бяспраўя жанчыны. прасякнуты нац.вызв. ідэямі. Творчасць Т. адыграла выключную ролю ў станаўленні бенгальскай літ. мовы. Ён узбагаціў паэзію новымі формамі і вершаванымі памерамі. заклаў асновы жанру апавядання і развіў жанр сац.псіхал. рамана, паклаў пачатак паліт. лірыцы. Эстэт. погляды Т. адлюстраваны і ў мастацтве (аўтар некалькіх тысяч песень, 2000 малюнкаў і карцін). Песня «Душа народа» — гімн Індыі, «Мая залатая Бенгалія» — гімн Рэспублікі Бангладэш. Значную ўвагу аддаваў пытанням тэорыі і практыкі нар. асветы (адкрыў школу. заснаваў унт). На бел. мову яго творы пераклалі Я.Колас, С.Грахоўскі, А.Мардвілка, А.Разанаў, Я.Семяжон, К.Станкевіч. Г.Шаранговіч. Нобелеўская прэмія 1913. 7k: Бел. пер. —Садоўнік. Мн.. 1927; Крушэнне. Мн.. 1958; Выбранае. Мн., 1976: Гітанджалі // Далягляды. 1992. Мн.. 1992; Рус. пер. — Соч. Т. 1—12. М.. 1961—65; Собр. соч. Т. 1—4. М.. 1981—82. Літ.: Рабнндранат Тагор: Жнзнь н творчество. М., 1986: Рабнндранат Тагор: Бнобнблногр. указ. М.. 1961. В.С.Вайткевіч. ТАГРЎЛБЕК (каля 993 — вер. 1063). заснавальнік се.'іьВжукскай дзяржавы. Разам з братам Чагрыбекам узначальваў сельджукскае аб’яднанне качавых агузаў (туркменаў). У 1038 захапіў ч. Харасана і абвешчаны ў Нішапуры султанам. У 1040 разбіў войска султана Масуда Газневіда (гл. Газневіды); паміж 1040 і 1055 заваяваў Харэзм, б. ч. Ірана, Азербайджан. Ірак. У 1049 пачаў заваяванне Арменіі. У 1055 уступіў у Багдад. Абасідскі халіф Каім быў вымушаны надаць Т.б. тытул султана, а потым — «цара Усходуі Захаду». ТАДАРОЎСКІ Пётр Яфімавіч (н. 25.8.1925, г. Бобрынец Кіраваградскай вобл., Украша). расійскі аператар і рэжысёр кіно. Нар. арт. Расіі (1985). Скончыў Усесаюзны дзярж. інт кінематаграфіі (1954). Творчасці Т. ўласцівы сац. і псіхал. дакладнасць, уменне паэтычна перадаваць паўсядзённасць. Сярод аператарскіх работ маст. фільм «Вясна на Зарэчнай вуліны» (з Р.Васілеўскім, 1956) і інш. Рэжысёр кінафільмаў «Вернасць» (1965, прыз Міжнар. кінафестывалю ў Венецыі, 1966), «Фокуснік» (1968), «Гарадскі раманс» (1971), «Апошняя ахвяра» (1976), «Любімая жанчына механіка Гаўрылава» (1982), «Ваеннапалявы раман» (1984), «Інтэрдзяўчынка» (1989), «Анкор. яшчэ анкор» (1993), «Якая цудоўная ігра» (1995), «Рэтра ўграіх» (1998) і інш. Дзярж. прэмія Расіі 1995. ТАДЖМАХАЛ, помнік індыйскай архітэктуры перыяду Вялікіх Маголаў на беразе р. Джамна за 2 км ад г. Агра. Пабудаваны ў 1630—52 (арх., верагодна, УстадІса і інш.) як маўзалей жонкі султана ШахДжахана МумтазМахал. У lm жа пахаваны і сам султан, звергнуты з трона і зняволены ўласным сынам. 5купальны будынак (выш. з цэнтр. купалам каля 74 м) на платформе (выш. 7 м) з 4 мінарэтамі па вуглах. У плане мае выгляд квадрата са зрэзанымі вугламі. Абліцаваны белым паліраваным мармура.м з інкрустацыяй з самацветаў. Фасады аздоблены стральчатымі аркамі, рэльефамі. аформлены парталаміайванамі. Інтэр’ер маўзалея дэкарыраваны мазаікай з паўкаштоўных і каііггоўных парод каменю, разьбой па белым мар ТаджМахал. муры. Надмагіллі абкружаны мармуровай шырмай ажурнай разьбы. Помнік валодае незвычайным акустычным эфектам. Каля Т.М. знаходзяцца: саборная мячэць (1648) і гасцініца для паломнікаў, рэгулярны кіпарысавы сад з вадаёмам. каналамі і фантанамі. Маўзалсй уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны. Я.Ф.Шунейка. ТАДЖЫКІ. народ, асн. насельніцтва Таджыкістана (3,86 млн. чал.). Агульная колькасць у свеце 8,28 млн. чал. (сярэдзіна 1990х г.). Жывуць таксама ў Афганістане (3,7 млн. чал.), Узбекістане (934 тыс. чал.), Іране (50 тыс. чал., у астане Харасан), Рас. Федэрацыі (38 тыс. чал.). Кіргізіі (34 тыс. чал.), Казахстане (25 тыс. чал.). Гавораць на таджыкскай мове. Вернікі пераважна мусульманесуніты. ТАДЖЫКІСТАН (Точнкнстон), Р э с публіка Таджыкістан (Чумхурнл Точнкнстон), дзяржава на ПдУ Герб і сцяг Таджыкістана Сярэдняй Азіі. Мяжуе на 3 і ПнЗ з Узбекістанам, на Пн з Кіргізіяй, на ПдУ з Кітаем і на Пд з Афганістанам. Пл. 143,1 тыс. км . Нас. 6,2 млн. чал. (2001). Сталіца — г. Душанбе. У складзе Т. 3 адм. вобласці і ГорнаБадахшан 376 ТАДЖЫКІСТАН ская аўт. вобласць (гл. Горны Бадахшан). Дзярж. мова — таджыкская (фарсі). Нац. свята — Дзень незалежнасці (9 вер.). Дзяржаўны лад. Т. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1994 (са зменамі і дапаўненнямі 1999). Кіраўнік дзяржавы і выканаўчай улады — прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 7 гадоў. Вышэйшы заканадаўчы орган — двухпалатны парламент (Маджлісі алі) у складзе 63 дэпутатаў.