КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Г.І.Сяўковіч. ТАРАСІК Уладзімір Пятровіч (н. 1.9.1936, в. Дзешчанка Уздзенскага рна Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне праектавання аўтамаб. транспарту. Др тэхн. н. (1984), праф. (1986). Засл. вынаходнік Беларусі (1998). Скончыў Бел. інт механізацыі сельскай гаспадаркі (1960). 3 1971 у Магілёўскім тэхн. унце (з 1984 заг. кафедры). Навук. працы па тэорыі руху аўтамабіля, праектаванні гідрамех. перадач. Распрацаваў матэм. мадэлі колавых і гусенічных самаходных машын; метадалогію сінтэзу алгарытмаў адаптыўных інтэлектуальных сістэм кіравання энергет. рэжымамі аўтатрансп. сродкаў. Адзін з распрацоўшчыкаў велікагрузнага аўтасамазвала БелАЗ540. 7k: Проекгнрованне колесных тяговотранспоргных машнн. Мн., 1984; Математнческое моделнрованне техннческнх снстем. Мн.. 1997. ТАРАСІКАЎ Мікалай Лукіч (16.12.1908, г. Краснаярск, Расія — 11.7.1965), бел. жывапісец, графік. Скончыў Віцебскі маст. тэхнікум (1930), Адэскі маст. інт (1935). Ствараў сюжэтнатэматычныя карцшы. партрэты, нацюрморты, пейзажы, плакаты, экслібрысы і інш. Сярод ^ывапісных работ: «Рыбакі Адэсы» (1935), «Паравознае дэпо» (1938), «Камсамолка», «Інтэр’ер», «Партрэт акадэміка М.М.Нікольскага» (усе 1940), «Квет ТАРБАГАТАЙ 439 кі» (1941), «Партрэт кампазітара М.Ала дава» (1946), «Элеватар у Мінску» (1955), «Народны ўмелец» (1956), «Мужчынскі партрэт» (1957), «Каля каўша» (1958), «Будаўніца» (1960), «Сяргей Ясенін» (1964), «Нацюрморт з півонямі, макамі і рамонкамі» (1965). Эцюдныя па манеры творы Т. вылучаюцца яснасцю кампазіцыйнага мыслення, свежасцю і выразнасцю каларыту, паэтызацыяй маст. вобразаў. Напісаў шэраг артыкулаў пра бел. выяўл. мастацтва. Літ:. Мікола Тарасікаў: Успаміны аб жыцці і творчасці мастака. Мн.. 1977. М.А.Гугнін. М Тарасікаў Кветкі. 1941. ТАРАСЮК Іван Паўлавіч (22.6.1902, Ерэван — 23.9.1939), удзельнік рэв. руху ў Зах. Беларусі. Скончыў ваен.паліт. курсы (1928), Ленінградскі камуніст. унт (1931). У грамадз. вайну ў атрадзе ЧОН. За рэв. дзейнасць і стварэнне ячэек КПЗБ у 1923 арыштаваны польскімі ўладамі. 3пад арышту ўцёк у СССР. Быў на парт. рабоце ў г. Чыта (Расія). 3 пач. 1932 на падп. рабоце ў Зах. Беларусі: сакратар Віленскага, Брэсцкага акр. ктаў КПЗБ. У 1932—36 зняволены ў турму. У вер. 1939 стварыў і ўзначаліў т.зв. лятучы атрад, які памагаў Чырв. Арміі вызваляць Зах. Беларусь. Загінуў у баі ў г. Драгічын Брэсцкай вобл. В.П.Ласковіч. ТАРАСЙК Любоў Канстанцінаўна (н. 7.12.1953, в. Пінкавічы Пінскага рна Брэсцкай вобл.), бел. паэтэса, літаратуразнавец. Канд. філал. н. (1980). Скончыла БДУ (1975), з 1978 выкладае ў ім. Друкуецца з 1966. У зб. вершаў «Смага ракі» (1983) любоў да бацькоўскай зямлі, эмацыянальнасць, філас. роздум над гісторыяй і сучаснасцю, складанасць узаемаадносін чалавека з навакольным светам, асэнсаванне сувязі бел. культуры з лёсам народа. Даследуе класічную і сучасную бел. паэзію. Аўтар манаграфіі «Вернасць вытокам: Фальклорныя традыцыі ў сучаснай беларускай паэзіі» (1985). ТАРАТКЕВІЧ Міхаіл Васілевіч (н. 7.4.1925, в. Чарсцвяды Ушацкага рна Віцебскай вобл.), бел. філосаф, сацыёлаг і публшыст. Др філас. н. (1977), праф. (1978). Засл. работнік вышэйшай школы Беларусі (1985). Скончыў Віцебскі пед. інт (1953), Вышэйшую парт. школу пры UK КПСС (1961). 3 1961 гал. рэдактар грамадскапаліт. вяшчання Бел. радыё. 3 1965 дырэктар Мінскай студыі навук.папулярных і хранік.дакумент. фільмаў. У 1969—91 у Мінскай вышэйшай парт. школе, адначасова ў 1972—79 нам. гал. рэдактара час. «Коммуняст Белорусснн». Навук. працы па сац. філасофіі, праблемах сацыялогіі працы, фарміравання і дэмакратызацыі кіраўніцкіх адносін, выхавання і патрэбнасцей чалавека, па пытаннях гісторыі грамадз. вайны 1918—22 і Вял. Айч. вайны. Тв.'. Промзводство, труд, человек. Мн.. 1969; Уладзімір Азін. Мн., 1971; Человек н коллектмв в снстеме управленческмх отношеннй. Мн., 1974; Человек. Среда. Потребностн. Мн., 1980; Семья к разумные потребностн. Мн., 1983; Такой м должна быть легенда. М., 1985; Человек м его потребностн. Мн„ 1989. ТАРАШКЕВІЧ Браніслаў Адамавіч (20.1.1892, б. засценак Мацюлішкі. Літва — 29.11.1938), бел. грамадскапалітычны і асветны дзеяч, мовазнавец, публіцыст, перакладчык, літаратуразнавец. Акад. Бел. АН (1928). Скончыў Петраградскі унт (1916), у якім быў пакінуты для атрымання прафесарскага звання на кафедры рус. мовы і славеснасці (1916—18). У 1918 заг. культ.асв. аддзела Бел. нац. камісарыята, яго Петраградскага аддзялення. 3 1917 адзін з лідэраў Беларускай сацыялістычнай грамады, з 1918 — Беларускай сацыялдэмакратычнай партыі. У 1918 выдаў «Беларускую граматыку для школ» (5е факс. выд. 1991). У 1919 выкладаў бел. і грэч. мовы ў Мінскім бел. пед. інце. У 1920 старшы рэферэнт дэпартамента асветы т.зв. Сярэдняй Літвы, у 1921—22 дырэктар Віленскай беларускай гімназіі, адзін з кіраўнікоў і заснавальнікаў Таварыства беларускай школы. У 1922 абраны паслом (дэпутатам) сейма Польшчы. узначаліў у ім Беларускі пасольскі клуб. 3 трыбуны сейма абараняў сац. і нац. правы працоўных Зах. Беларусі. Выступаў у зах.бел. друку з публіцыст. артыкуламі, прысвечанымі актуальным пытанням нац.вызв. руху. У 1925 стаў адным з заснавальнікаў Беларускай сялянскаработніцкай грамады, старшыня яе ЦК, чл. КПЗБ. Двойчы (1927, 1931) арыштаваны польскімі ўладамі, засуджаны адпаведна на 12 і 8 гадоў. У турме пераклаў на бел. мову «Іліяду» Гамера і «Пана Тадэвуша» А.Міцкевіча. У 1930 спец. распараджэннем прэзідэнта Польшчы вызвалены. У выніку абмену палітвязнямі з вер. 1933 жыў у СССР. Працаваў у Міжнар. агр. інце ў Маскве. 6.5.1937 арыштаваны АДПУ СССР па справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра». 5.1.1938 асуджаны камісіяй НКУС СССР і пракурорам СССР («двойкай») да вышэйшай меры пакарання, расстраляны. Рэабілітаваны Ваен. калегіяй Вярх. суда СССР 26.1.1957. Тв.: Выбранае: Крыгыка, публіцыстыка, пераклады. Мн., 1991. Літ.: Л іс А Браніслаў Тарашкевіч. Мн.. 1966; Бергман А. Слова пра Браніслава Тарашкевіча: Гіст. жыццяпіс; Пер. з пол. Мн., 1996; Валахановіч АІ., Міхн ю к У.М. Споведзь у надзеі застацца жывым. Мн.. 1999. А.С.Ліс. Б.А.Тарашкеаіч. ТАРАШКЕВІЧ Уладзімір Іванавіч (н. 5.7.1948, Мінск), бел. валтарніст. Засл. арт. Беларусі (1994). Скончыў Дзярж. муз.пед. інт імя Гнесіных (1973). 3 1970 выкладчык муз. школ Масквы і Мінска, з 1993 Бел. акадэміі музыкі. Адначасова з 1973 у складзе сімф. аркестра Творчага аб’яднання «Нац. акад. Вял. тр оперы і балета Рэспублікі Беларусь», канцэртмайстар групы валторн. Выканаўца сольных партый на прэм’ерах спектакляў («Рагнеда» А.Мдывані, «Тыль Уленшпігель» і «Майстар і Маргарыта» Я.Глебава, «Сівая легенда» Дз.Смольскага, «Новая зямля» Ю.Семянякі і інш.). В.ыступае таксама ў складзе розных сімф. аркестраў. А.Л.Карацееў. ТАРБА Іван Канстанцінавіч (21.3.1921, с. Беслахуба Ачамчырскага рна, Абхазія — 1994), абхазскі пісьменнік. Скончыў Сухумскі пед. інт (1947). Друкаваўся з 1937. Аўтар вершаў, паэм «На суд таварышаў» (1954), «Праз дзесяць гадоў» (1955), раманаў «Вядомае імя» (1963), «Вочы маёй маці» (1979). На бел. мову яго раман «Сонца ўзыходзіць у нас» пераклаў М.Парахневіч (1979). Тв.: Рус. пер. — Нзбр. пронзв. Т. 1—2. М., 1981; Дорога. которой нет конца...: Стнхн, поэмы. М., 1976. ТАРБАГАН, сурок мангольскі (Marmota sibirica), млекакормячая жывёла роду суркоў сям. вавёркавых атр. грызуноў. Пашыраны ў горных і раўнінных стэпах Забайкалля, Тывы, Манголіі, Паўн.Усх. Кітая. Арэал Т. ізаляваны ад інш. вілаў роду. Жывуць у норах, утвараюць паселішчы. Упадаюць у зімовую спячку. Асн. пераносчык узбуджальніка чумы. Даўж. цела да 60 см, хваста да 11 см. Афарбоўка спіны пясчанажоўтая з чорнай або цёмнабурай рабізной; бруха больш цёмнае і рыжае, чым бакі. Вакол вуснаў белая пляма. Расліннаедныя. Нараджаюць 4—5 дзіцянят раз за год. Аб'ект промыслу. Э.Р.Самусенка. ТАРБАГАТАЙ. хрыбет паміж азёрамі Алаколь і Зайсан, на граніцы Казахстана і Кітая. Даўж. каля 300 км. Выш. да 440 ТАРГАВІЦКАЯ 2992 м. Складзены са сланцаў, вапнякоў, пясчанікаў, гранітаў. Развіты карст. Ніжнія часткі схілаў заняты паўпустынямі і стэпамі. Дрэвавая расліннасць па далінах рэк. ТАРГАВІЦКАЯ КАНФЕДЭРАЦЫЯ, саюз магнатаў Рэчы Паспалітай супрайь прагрэсіўных рэформ Чатырохгадовага сейма 1788—92. які выкарыстала Рас. імперыя з мэтай рэстаўрацыі там дзярж. ладу, што існаваў да прыняцйя Канстытуцыі 3 мая 1791. Акт Т.к. падпісаны ў С.Пецярбургу 27.4.1792, фіктыўна абвешчаны ў мяст. Таргавіца (Украіна) 14.5.1792, праз 3 дні пасля пачатку інтэрвенцыі Расіі ў Рэч Паспалітую. Маршалак канфедэрацыі С.Шч.Патоцкі (гл. ў арт. Патоцкія). Акт Т.к. называў рас. войскі сяброўскімі, скасоўваў усе рашэнні Чатырохгадовага сейма, у т.л. Канстытуцыю 3.5.1791, заклікаў шляхту злучыцца для «абароны рэспубліканскіх свабод» і тэр. йэласнасці дзяржавы. У ВКД адпаведныя канфедэрацыі ў ваяводствах і паветах ствараліся пры падтрымцы царскіх войск. Генеральная канфедэрацыя ВКЛ абвешчана ў Вільні 25.6.1792 у складзе 13 чал., маршалак —А.М.Сапега (гл. ў арт. Сапегі). Канфедэрацыю падтрымала каля 40 тыс. шляхціцаў ВКЛ. 11.9.1792 у Брэсце Генеральныя канфедэрацыі ВКЛ і Польшчы злучыліся ў Генеральную канфедэрацыю абодвух народаў, якая ўзяла некат. функцыі дзярж. улады. 24.9.1792 кіраўнійтва канфедэрацыі пераехала ў Гродна для падрыхтоўкі там сейма пад наглядам рас. пасла Я.Я.Сіверса. На тэр. Рэчы Паспалітай увяла свае войскі і Прусія, пасля чаго Расія абвясціла ноту аб падрыхтоўцы другога падзелу Рэчы Паспалітай. Кіраўніцтва канфедэрайыі для абароны краіны 11.2.1793 загадала мясц. канфедэрацыям склікаць паспалітае рушэнне і абраць ротмістраў. У сувязі з гэтым 10.3.1793 Сіверс прадаставіў павятовым маршалкам ранг ваявод і 6.5.1793 дазволіў правесйі шляхецкія выбары на Гродзенскі сейм 1793. Ухваленнем на сейме 2га падзелу Рэчы Паспалітай і дагавора з Расіяй Т.к. канчаткова скампраметавала сябе і 15.9.1793 распушчана. Літ.: Т н м о ш у к В В. Тарговнцкая конфедерацня // Рус. старнна. 1904. №9—10; 1905. №1—2; Smolensk! W. Konfederacya Targowicka. Krakow, 1903; K^dziela L. Mi^dzy zdrad^ a stuibq Rzeczypospolitej. Warszawa, 1993. Я.К.Анішчанка. ТАРД (Tarde) Габрыэль (12.3.1843, r. СарлалаКанеда, Францыя — 13.5.1904), французскі сацыёлаг і крыміналіст, адзін з заснавальнікаў псіхалогіі сацыяльнай. 3 1893 узначальваў аддзел у Мінве юстыцыі. 3 1900 праф. новай філасофіі ў Калеж дэ Франс. Аўтар шэрагу прац «Законы пераймання» (1890), «Сацыяльная логіка» (1894) і інш. Цэнтр. механізмам сац. працэсаў лічыў дзеянне універсальных «законаў пераймання», з якімі звязваў і сац. інтэграцыю, і сац. развіццё. Да пераймання