КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Т’ЕРА ФРЫЯ (ісп. tierra fria халодная зямля), верхні вышынны ландшафтны пояс у гарах Цэнтр. Амерыкі і нізкіх шырот Паўд. Амерыкі. Размешчаны адпаведна на выш. 1700—3000 м і 2200— 3500 м. Пераважаюць стромкія схілы. Клімат умерана халодны. Сярэднямесячныя тры 11—18 °C. Ападкаў 700— 800 мм на падветраных схілах, 1500— 2000 мм за год на наветраных схілах. Вільготныя высакагорныя мяшаныя лясы з папараццю, бамбукам, эпіфітамі. 3 выш. 3000 м — нефелагілея. Т.ф. — гал. раён вырошчвання зернебабовьгх культур і бульбы; лугавыя пашы. ТКАНІНА ТЭКСТЫЛЬНАЯ. выраб, атрыманы ў прапэсе ткацтва перапляценнем нітак — падоўжных (аснова) і папярочных (уток); найб. пашыраны выраб тэкстыльнай прамысяовасйў Вырабляецца на ткацкіх станках. Знятая з ткацкага станка тканіна, наз. суравізнай. Яна становіцца гатовай для выкарыстання пасля адбельвання, фарбавання, спец. прамочвання (напр., апрэтавання, мерсерызацыі) і інш. відаў апрацоўкі. Таўшчыня Т.т. — 0,1—5 мм, шырыня — 0,4—1,5 м (тканіны шырынёй да 0,4 м наз. стужкамі). Т.т. падзяляюць на аднародныя (з аднаго віду валокнаў — баваўняная тканіна, ільняная тканіна, шарсцяная тканіна, шаўковая тканіна), мяшаныя (з нітак, атрыманых з некалькіх відаў валокнаў), неаднародныя (з розных нітак). Вырабляюць тканіны з гладкай паверхняй і з ворсам (гл. Ворсавая тканіна), стракатыя (з рознакаляровых нітак) і меланжавыя (гл. ў арт. Меланжў гладкафарбаваныя (афарбаваныя ў адзін колер) і набіўныя (з друкаваным узорам на добрым баку; гл. Друкаванне тканін), адна і мнагаслойныя. Выкарыстоўваюць у быце (Т.т. бытавога прызначэння — бялізнавыя, адзежныя, дэкаратыўныя і інш.) і тэхніцы (гл. Тэхнічная тканіна). ТКАНІНЫ МАСТАЦКІЯ, ткацкія вырабы ручной ці машыннай вытворчасці, якія вызначаюцца мастацкасцю арнаментацыі, прыгажосцю расфарбоўкі, высокім майстэрствам выканання: від дэкарат ыўнапрыкладнога мастацтва. Вырабляюць з шарсцяных, ільняных, баваўняных, шаўковых, сінт., штучных нітак, арнаментуюць перапляценнем іх Да арт Тканіны мастацкія Копцкая габеленавая тканіна. 4 ст. у працэсе ткацтва, набіваннем малюнка (гл. Набіванка), вышыўкай, батыкам, аплікацыяй і інш. Прызначаюцца для вырабу адзення, аздаблення мэблі, інтэр'ераў і інш. Характар маст. афар Да арт. Тканіны мастацкія. Арнат з г. Косава Івацэвіцкага раёна Брэсйкай вобл. Фрагмент. 18 ст. млення Т.м. абумоўліваецца іх прызначэннем, матэрыялам, тэхн. магчымасцямі выканання, адлюстроўвае стылістьгчныя асаблівасці розных эпох у развіцці мастаптва, этнічныя, нац., сац. адметнасці і інш. Вядомы амаль усім народам з глыбокай старажытнасці. Высокай мастацкасцю з 2га тыс. да н.э. славіліся кіт. і яп. (пераважна шаўковыя), інд. баваўняныя з набіўным узорам, іранскія і тур. шарсцяныя і шаўковыя тканіны, вырабы народаў Сярэдняй Азіі і Закаўказзя, габыены, карункі, тканіны Італіі, Францыі і інш. На Беларусі Т.м. вядомы з 11—13 ст., калі ва ўжытак увайшоў гарызантальны ткацкі станок з нітамі і панажамі — кросны і пашырылася вышыўка. Высокім узроўнем вызначалася прадукцыя рамесных ткацкіх цэхаў 15—17 ст. У 18 ст. на прадпрыемствах мануфактурнага тыпу ў Карэлічах, Міры, Камянны, Нясвіжы, Альбе, Гродне, Слоніме ткалі шпалеры сюжэтнатэматычнага характару (гл. Карэліцкія шпалеры), ворсавыя дываны, узорыстыя кілімы, шаўковыя паясы, тканіны для абіўкі сцен і інш. Да арт. Тканіны мастацкія. Шпалера «Паляванне на аленя». Германія. Канец 15 — пач. 16 ст. Да арт. Тканіны частацкія Аксаміт. Францыя. 1868. (гл. Нясвіжскія паясы, Гродзенскія караяеўскія мануфактуры, Гродзенскія паясыў Шырокую вядомасць набылі шаўковыя сяуцкія паясы і інш. вырабы (галуны, пазументы, стужкі) Слуцкай мануфактуры шаўковых паясоў. Шклоўская мануфактура славілася арнаментаванымі тканымі шпалерамі, паясамі і тканінамі з залатым шыццём; у фальварку ТКАНКАВАЯ 471 Сямёнаўка каля Шклова залатымі, сярэбранымі і шаўковымі ніткамі вышывалі жаночае і мужчынскае адзенне. Многія Т.м. вызначаліся спалучэннем усх., заходнееўрап. і мясц. традьшый і матываў. У 19 ст. йэхавая і мануфактурная вытвснь Т.м. саступіла месца прамысл. машыннай. 3 канца 19 ст. з паляпшэннем інтэр’ера традыц. жылля, пашырэннем новых ткацкіх тэхнік Т.м. пашырыліся і ў нар. побыце. Традыц. палатняная. браная, выбарная, саржавая тэхнікі ткацтва, што здаўна ўжываліся для вырабу адзення, ручнікоў, абрусаў, дапоўніліся пераборнай, шматнітавой і інш. тэхнікамі, якія ўзбагацілі колеравы і арнаментальны дыяпазон вырабаў. Паласаты ці клятчасты дэкор палатнянага або рыпсавага перапляцення, ромбагеам. арнамент браных і выбарных тканін чырвонабелага каларыту узбагаціўся новымі матывамі (стылізаванымі расл., арнітаморфнымі, зааморфнымі і інш.), каларыстыкай вырабаў. Пашырыліся Т.м. інтэр’ернага прызна чэння (посцілкі, дываны, ручнікі, сурвэткі, фіранкі і інш.), выкананыя разнастайнымі відамі перабору з прыціскной асновай, дэкар. відамі ажурнага ткацтва, вышыўкай крыжыкам, паліхромнай адвольнай гладдзю і інш. У 1 й пал. 20 ст. вытвсць традыц. нар. Т.м. скарацілася, пераважалі вырабы фабрычнай тэкстыльнай вытвсці, малюнкі для якіх стваралі спецыялістымастакі. Традыйыі нар. ўзорыстага ткацтва ў 1930—50я г. прадоўжылі маст. арцелі (выраблялі тканыя і вышываныя абрусы, ручнікі, хусткі, сурвэткі, шторы, блузкі, сукенкі, мужчынскія сарочкі і інш.), з 1960х г. — фкі маст. вырабаў, у асартыменйе якіх посцілкі, дываны, накідкі на крэслы, абрусы, сурвэткі, ручнікі, адзенне і інш., выкайаныя і аздобленыя ў традыцыях нар. Т.м. Акрамя традыц. тэхнік ткацтва і аздаблення выкарыстоўваюцца і новыя: ручная размалёўка, машынная вышыўка, аэраграфія, батык і інш. Разнастайнасцю арнаментыкі, сакавітасцю і яркасцю малюнка вызначаюцца посцілкі, дываны, ручнікі работы нар. майстроў. 3 1960х г. адрадзіўся бел. габелен. Створаныя паводле кардонаў вядомых мастакоў габелены і габеленызаслоны сюжэтнатэматычнага і арнаментальнадэкар. ха рактару аздабляюць інтэр’еры грамадскіх і адм. будынкаў. У наш час Т.м. падарункавага, сувенірнага, маст. характару, для аздаблення грамадскіх будынкаў, сцэн. касцюмаў для самадзейных і прафес. калектываў і інш. ствараюць нар. майстры, мастакітэкстыльшчыкі, прадпрыемствы маст. прамсці (гл. Мастацкіх вырабаў вытворчасць), прамысловыя Т.м. — на тэкстыльных фках, камбінатах і аб’яднаннях. Літ:. Соболев Н.Н. Очеркв по нсторнм украшення тканей. М.; Л„ 1934; Руд е н к о С.М. Древнейшне в мнре художественные ковры н тканн... М., 1968; Бнрюк о в а Н.Ю. Западноевропейскяе набмвные тканн 16—18 в.: Собранне Гос. Эрмнтажа. М.. 1973; Козлов В.Н. Основы художественного оформлення текстнльных язделяй. М., 1981; Т р ы з н а Д.С. Беларускія дываны і габелены. Мн., 1981; Курмловнч А.Н Белорусское народное ткачество. Мн., 1981; К a ц а р М.С. Беларускі арнамент: Ткацтва. Вышыўка: Пер. з рус. Мн., 1996; Сахута Я.М. Народнае мастайтва Беларусі. Мн„ 1997. Я.М.Сахута. Да арт. Тканіны мастацкія. А.С у шчынская. Посцілка. Вёска Істакі Лідскага раёна Гродзенскай вобл. 1980. ТКАНКА ў арганізме, сістэма клетак, падобных па паходжанні, будове і функцыях, а таксама міжклетачных рэчываў і структур — прадуктаў іх жыццядзейнасці. Спрыяе трофіцы і каардынацыі функцыян. элементаў. У адпаведнасйі з асн. саматычнымі функцыямі арганізма адрозніваюць 4 тыпы Т.: эпітэлій, злучальная тканка, мышачная Т. (мышцы), нервовая тканка. Развіццё (гістагенез) кожнага тыпу — вынік дыферэнцыроўкі — станаўлення рыс спецыялізацыі ў клетакпапярэдніц, дэтэрмінаваных у эмбрыягенезе для развіцця пэўнай Т. Звычайна адна Т. ці некат. яе спецыялізаваныя клеткі ажыццяўляюць спецыфічныя для кожнага арганізама функцыі. Комплексы клетак Т., што прайуюць сумесна, утвараюць у органах ш.матлікія структурнафункйыян. адзінкі (напр., нефрон). Будова Т. аднаго тыпу (асабліва найб. высокаспецыялізаванай нервовай) можа значна адрознівацца ў розных ч. арганізма, а таксама ў арганізмаў рознага сістэм. становішча. У ніжэйшых мнагаклетачных функцыі Т. не так строга вызначаюцца, як у вышэйшых. Эвалюйыя арганізмаў прывяла да спецыялізацыі клетак і ўзаемаабумоўленасці іх функцыянавання ў шматтканкавай сістэме. У эксперымен це можна забяспечыць жыццё і размнажэнне Т. паза арганізмам (гл. Культура тканкі). У жывёл Т. вывучае гісталогія. Т. р а с л і н — сістэма клетак структурна і функцыянальна ўзаемазвязаных адна з адной і звычайна падобных па паходжанні. Простая Т. складаецца з аднаго тыпу клетак (напр., каленхіма, складаная — з розных (напр., эпідэрма). Здольнасць да працяглага росту (адна з асаблівасцей раслін) вызначаецua ўтваральнымі Т. — мерыстэмамі, якія даюць пачатак пастаянным Т. Адрозніваюць 3 сістэмы пастаянных Т.: покрыўную (напр., эпідэрма, перыдэрма, корка), праводную (напр., луб, ксілема), асноўную (напр., х.іарэнхіма. каленхіма, склеранхіма), а таксама выдзяляльныя структуры, групы клетак або адзінкавыя клеткі (ідыёбласты), што ўключаюцца ў інш. Т., сістэму праветрывання (сукупнасць міжклетнікаў, вусцейкаў і сачавічкаў). У раслін Т. вывучае анатомія раслін. А.СЛеанцюк. ТКАНКАВАЕ ДЫХАННЕ. клетачнае дыханне, сукупнасць акісляльнааднаўленчых працэсаў, што прыводзяць да распаду арган. злучэнняў з утварэннем канчатковых прадуктаў абмену рэчываў і вызваленнем энергіі, якая забяспечвае жыйцядзейнасць. У аэробных арганізмаў аснова Т.д. — працэс спажывання клеткамі і тканкамі кіслароду. Гліколіз, трыкарбонавых кіслот цыкл і дыхальны ланцуг характэрны для большасці зўкарыё'таў. Вугляводы, тлушчы і бялкі (клетачнае «паліва») падвяргаюіша многаступеньчатаму акісленню з выхадам энергіі. Каля 50% яе назапашваецца ў клетках у форме энергіі хім. сувязей макраэргічных злучэнняў (напр., адэназінтрыфосфарная кта); астатняя ч. ідзе на біясінтэз (напр., стэроідных гармонаў), абясшкоджванне чужародных і атрутных для арганізма рэчываў (напр., араматычных злучэнняў, недаакісленых прадуктаў дыхання), выдзяляецца ў выглядзе цяпла. А. СЛеанцюк. ТКАНКАВАЯ ВАДКАСЦЬ. п а з a клетачная вадкасць, вадкасць, якая запаўняе міжклетачныя прасторы ў тканках і органах жывёл і чалавека. Адцякае з органаў у лімфатычныя сасуды і ператвараецца ў лімфу. Утрымлівае прадукты абмену рэчываў і рэчывы, якія паступаюць з крыві. Складае 26,5% масы цела чалавека, каля 45% вады ў арганізме, разам з крывёй і лімфай утварае ўнутр. асяроддзе арганізма.