КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Г.Р.Герштэйн. ТРУХІЛЬЁ (Trujillo), горад на 3 Перу. Адм. ц. дэпартамента Лібертад. Засн. ў 1534. Каля 600 тыс. ж. (2001). На Панамерыканскай шашы, вузел аўтадарог. Аэрапорт. Буйны цэнтр перапрацоўкі цукр. трыснягу, бавоўны, рысу, кавы. Прамсць: харч., хім.. гарбарная; вьггвсць эл.абсталявання, буд. матэрыялаў. Унт. Тэатры, музеі, у т.л. археалагічны. Арх. ііомнікі 17—18 ,ст. Пацярпеў ад землетрасення ў 1970. ТРУХЛЯКІ (Pythidae), сямейства жукоў падатр. разнаедных. Каля 300 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. Жывуць пад карой пераважна хвойных дрэў. На Беларусі 2 віды, найб. трапляецца Т. плоскі (Pytho depressus). Даўж. да 20 мм. Цела плоскае, чорнае з метал. зялёным. фіялетавым або чырв. бляскам; бруіпка. вусікі і ногі чырв.карычневыя. Вусікі 11членікавыя. ніткападобныя. патоўшчаныя на верхавінцы. Галава выцягнута ў галаватрубку. Кормяцца гніючым лубам. некат. драпежнікі. Лічынкі (даўж. да 30 мм) прадаўгаватыя. плоскія, карычняватыя або жоўтыя, з 2 вырастамі на заднім канцы цела. Развішіё. ад яйца да імага некалькі гадоў. С.Л.Максімава. ТРУХНОЎ Рыгор Маркавіч (15.10.1908, в. Шамкі Крупскага рна Мінскай вобл.— 26.11.1986), бел. гісторык. Др гіст. н. (1966), праф. (1967). Засл. работнік вышэйшай школы Беларусі (1982). Удзельнік Вял. Айч. вайны. Скончыў Мінскі пед. інт (1934). У 1934—38 настаўнічаў у Барысаве. 3 1946 выкладаў у БДУ. Даследаваў гісторыю Германіі і сав,герм. адносіны ў 1й пал. 20 ст. Тв.: Германскнй вопрос на Лондонской репарацнонной конференцнн (16 нюля — 16 августа 1924 г.). Мн.. 1959: Революцнонный подьем в Гермашш (конец 1918 —середана 1921 г.). Мн., 1963; Классовая борьба в Германнн в 1922—1923 гг. Мн., 1969; Поучмтельные урокн нсторнм: Трн советскогерманскне договора (1922—1926 гг.). Мн., 1979; Рапалло в действнм: йз нсторіш советскогерманскнх отноіпенпй (1926—1929 іт.). Мн.. 1982. П. М. Бараноўскі. ТРУЦЕНЬ мужчынская асобіна пчалы меданоснай. Гл. ў арт. Пчаліная сям’я. ТРУЦЭВІЧ Іаіль (7—1654), бел. грамадскі і кулы. дзеяч, друкар, пісьмен трыазіны 541 нік. Дзяцінства і юнацтва, верагодна, прайшлі ў Магілёве, дзе ён мог атрымаць адукацыю. Чл. Магілёўскага богаяўленскага брацтва (2я чвэрць 17 ст.), ігумен Куцеінскага Богаяўленскага манастыра (г, Орша). Магчыма, у Магілёве пазнаёміўся з бел. друкаром і асветнікам С.Собалем. Удзельнічаў у заснаванні Куцеінскай друкарні, з сярэдзіны 1630х г. яе кіраўнік. Да многіх нелітургічных выданняў напісаў прадмовы на бел. і царкоўнаслав. мовах. Пад яго рэдакцыяй выйшлі «Лексіконь славенороскій н нмень тлькованіе» П.Бярынды (1653), «Трефологіонь» (1647) і інш. Прыхільнік грамадскапаліт. і культ. сувязей з Рус. дзяржавай. Памёр у час пераезду друкарні ў Іверскі манастыр пад Ноўгарадам. Літ:. Харламповнч К.В. Малороссмйское влнянне на велнкорусскую церковную жнзнь. Т. 1. Казань, 1914; Жудро Ф. Нонль Труцевнч, первый нгумен кугеннскнх монастырей // Могнлевскне епархнальные ведомостн. 1891. № 8—11. Г.Я.Галенчанка. ТРУШ Мікалай Мікалаевіч (н. 23.2.1948, в. Мосткі Драгічынскага рна Брэсцкай вобл.), бел. матэматык. Др фіз.матэм. н., праф. (2000). С^ончыў БДУ (1972), дзе і працуе. Навук. працы па тэорыі імавернасці і матэм. статыс^ыцы. Распрацаваў метады пабудовы непараметрычных ацэнак мнагамерных стацыянарных выпадковых працэсаў і аднародных палёў, развіў семіінварыянтны падыход да даследаванняў стат. уласцівасцей гэтых ацэнак. Тв.\ Об оценке спектральных плотностей стацнонарных процессов (ргйам з І.Г.Журбенка) // Лнтовскнй мат. сб. 1979. Т. 19, № 1; О скоростн сходнмостн моментов ойенок спектральных плотностей (разам з Е.І.МІрскай) // Весці АН Беларусі. Сер. фіз.мат. навук. 1996. № 4; Аслмптотаческне методы статнстнческого аналнза временных рядов. Мн., 1999. ТРУШКО Леанід Ігнатавіч (н. 4.3.1938, г. Орша Віцебскай вобл.), бел. акцёр. Нар. арт. Беларусі (1996). У 1967—99 акцер Бел. тра імя Я.Коласа. Мастац Л.Трушко ў ролі Дзерваеда. тва Т. адметнае глыбінёй псіхал. распрацоўкі, быт. дакладнасцю, ідэйнай мэтанакіраванасцю вобразаў. Лепшыя ролі: Гапон («Залёты» В.ДунінаМарцінкевіча), Дзерваед, Андрэй Буслай і Бацька («Радавыя», «Парог» А.Дударава), Сырадоеў («Трыбунал» А.Макаёнка), Салавейчык («Амністыя» М.Матукоўскага), Мацей («Несцерка» В.Вольскага), Мікіта («Улада цемры» Л.Талсто П.С.Труханаў Л.І.Трушко га), Шохін. Цецераў («Зыкавы», «Мяшчане» М.Горкага), Лір («Кароль Лір» У.Шэкспіра), Эйліф («Матухна Кураж і яе дзеці» Б.Брэхта), Абель («Сола для гадзінніка з боем» О.Заградніка), Похрань («Гісторыя граху» паводле С.Жаромскага), Дзятлаў («Трэцяя патэтычная» М.Пагодзіна), Лагуцін («Сталявары» Г.БоKapaBa), Максім («Стары дом» АКазанцава), Пятрэнка («Зінуля» АГельмана), герцаг Веронскі («Чума на вашы дзве сям’і» Р.Горына). 3 інш. роляў: Дарафей («Званы Віцебска» У.Караткевіча). Лапахін («Вішнёвы сад» А.Чэхава), смалакур Алялюмас [«Час быка» («Клеменс») К.Саі], Міларад («Доктар філасофіі» Б.Нушыча), Кэбат («Каханне пад вязамі» Ю.О’Ніла). В.С.Іваноўскі. ТРЎШНІКАВА Лізавета Васілеўна (н. 9.9.1920, в. Курычанка Куртамышскага рна Курганскай вобл., Расія), бел. вучоны ў галіне гінекалогіі. Др мед. н. (1976), праф. (1979). Скончыла 2і Маскоўскі мед. інт (1943). У Вял. Айч. вайну ў хірург. шпіталі. 3 1962 у БелНДІ анкалогіі і мед. радыялогіі (заг. аддзела), у 1971—92 у Мед. акадэміі паслядыпломнай адукацыі. Навук. працы па клініцы, дыягностыцы, лячэнні дабраякасных і злаякасных пухлін геніталій. Te.: О леченнн рецнднвов рака шейкн маткн после сочетанной лучевой терашш // Вопр. онкологнн. 1966. Т. 12. № 1; Вопросы прогноза прн рецнднвах рака шейкн маткн в завнснмостн от локалнзацнн н методов лечення // Прогноз злокачественных опухолей. Л.. 1968; Прнчнны рецнднвов н неудач после сочетанной лучевой терапнн рака шейкн маткл // Актуальные проблемы онкологнн н медацннской радмологнл. Мн., 1970. Т. 2. ТРУШЫНА Тамара Васілеўна (15.12.1923. в. Кузняцы Ягор’еўскага рна Маскоўскай вобл. — 3.1.1990), расійская і бел. актрыса. Засл. арт. Беларусі (1961). Скончыла Маск. гар. тэатр. вучылішча (1946). Працавала ў трах Душанбе. Брэсцкім абл. драм. 3 1948 у Дзярж. рус. драм. тры Беларусі. У 1965—79 у Маскоўскім канцэртным аб’яднанні. Выканаўца вострахарактарных, камед. роляў. Яе творчасці ўласціва яркасць знешняга малюнка ролі, пластычная выразнасць, кідкасць сцэн. фарбаў, выкарыстанне прыёмаў гратэску, шаржу, карыкатуры. Сярод лепшых роляў у рус. драм. тры Беларусі: Таццяна («Мяшчане» М.Горкага), міс Пірс («Пігмаліён» Б.Шоу), Беліса («Хітрамудрая закаханая» Лопэ дэ Вэгі), Сойка («Доктар філасофіі» Б.Нушыча), Сандра Мар’янен («Каменнае гняздо» Х.Вуаліёкі), Зоя Шубейкіна («Дзікуны» С.Міхалкова), МарыКлер («За другім фронтам» В.Сабко) і інш. Здымалася ў кіно. А.І.ШахПарон. ТРЫ (Tree) Герберт Дрэйпер Бірбам (17.12.1853, Лондан —2.7.1917), англійскі акцёр, антрэпрэнёр, рэжысёр. Сцэн. дзейнасць пачаў у 1876, з 1887 узначальваўтр «Хеймаркет», у 1897—1915 —тр «Хэр Маджэстыс». Паставіў 20 п’ес У.Шэкспіра. Сярод інш. спекіакляў: «Танцоўшчыца» Г.Джонса (1891), «Жанчына, не вартая ўвагі» О.Уайльда (1893), «Ірад» (1900), «Уліс» (1902), «Нерон» (1906) С.Філіпса, «Уваскрэсенне» паводле Л.Талстога (1903), «Пігмаліён» Б.Шоу (1914) і інш. Пастаноўкі вылучаліся відовішчнасцю, пышнасцю, знешнімі эфектамі. Сярод роляў: Гамлет, Макбет, Рычард II (аднайм. п’есы Шэкспіра), Няхлюдаў («Уваскрэсенне»). У 1904 у Лондане заснаваў школу драм. мастацтва (пазней Каралеўская акадэмія драм. мастацтва). ТРЫАЗІНЫ, шасцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні з 3 атамамі азоту ў цыкле. Адрозніваюць 1,3,5Т. (сім. Т. — бясколерныя крышталі, t^ 86 °C), 1,2,4Т. (несіметрычны Т. — бледнажоўтае масла, □ б в Трыазіны. Структурная формула: a — 1,3,5трыазіну; б — 1,2,4трыазіну; в — 1,2,3трыазіну. 1ПЛ 16—17,5 °C) і 1,2,3Т. (віцынальны Т. — бясколерныя крышталі. гпл 69,5— 71 °C). Т. раствараюцца ў арган. растваральніках. Утвараюць солі з ктамі. Найб. пашыраны вытворныя 1,3,5Т., найважн. з іх 2,4,6вытворныя (меламін, цыянуравая кта, цыянурхларыд і інш.) атрымліваюць цыклатрымерызацыяй злучэнняў, што маюць цыянагрупу —C=N, пераважна нітрылаў. Выкарыстоўваюць як гербіцыды, фарбавальнікі для цэлюлозных валокнаў, аптычныя адбельвальнікі, інсектыцыды і інш. 542 ТРЫАЦЭТАТНАЕ ТРЫАЦЭТАТНАЕ ВАЛАКНб, адзін з відаў ацэтатнага валакна. ТРЫБА (лац. tribus ад tribuo дзялю, падзяляю), у Старажьпным Рыме: 1) племя. Паводле рым. традыцыі стараж. насельніцтва Рыма складалася з трох Т. — Рамнаў (лацінаў), Тыцыяў (сабінаў) і Луцэраў (этрускаў). Першапачаткова кожная Т. ўключала 100, потым 300 родаў. 2) Тэрытарыяльныя і выбарчыя акругі, што мелі 1 голас у трыбутных каміцыях (сходах па Т.). Увядзенне гэтых Т. традыцыйна прыпісваюць Сервію Тулію (сярэдзіна 6 ст. да н.э.), які падзяліў Рым з наваколлем на 4 гар. і 17 сельскіх Т. Пасля заваёвы Рымам Італіі колькасць Т. вырасла да 35. А.Г.Зельскі. ТРЫБА (ад лац. tribus племя), к a л е н а, сістэматычная (таксанамічная) катэгорыя, прамежкавая паміж падсямействам і родам. Выкарыстоўваецца для аб’яднання блізкіх родаў раслін, жывёл, бактэрый. Для лац. назваў Т. у наменклатуры раслін і бактэрый прыняты канчатак еае, а ў заалогіі іпі. Вял. Т. падзяляюць на падтрыбы або падкалены. ТРЫБАДЫЯ, жаночы гомасексуалізм, тое, што лесбіянства. ТРЫБАЛбГІЯ (ад грэч. tribos трэнне + ...логія), назва трыбатэхнікі ў Вялікабрытаніі (дзе ўзнікла ў 1960я г.), ЗША і інш. англамоўных краінах. ТРЫБАМЁТРЫЯ (ад грэч. tribos трэнне + ...метрыя), метады вымярэнняў сіл або каэфіцыентаў знешняга трэння і зносу паверхняў, якія труцца. Трыбаметрычныя вымярэнні бываюць лабараторныя, пры якіх робіцца ацэнка сіл трэння і зносаўстойлівасці матэрыялаў, і натурныя, калі ацэньваецца пэўны вузел трэння. Пры лабараторных выпрабаваннях карыстаюцца ўзорамі, якія маюць кропкавы або лінейны кантакт ці малыя плоскія паверхні. На ўзорах вызначаюць удз. сілу трэння і ўдз. знос, інтэнсіўнасць зносу ацэньваюць адносінамі таўшчыні зношанага слоя да пройдзенага шляху. Парог знешняга трэння ацэньваюць, даводзячы дадзеную пару (узор і контрцела) да задзірання — пашкоджання паверхні трэння пры рэзкім павышэнні сілы трэння і плаўнай змене скорасці або нагрузкі. Вынікі лабараторных выпрабаванняў пераносяць на рэальныя пары трэння з улікам падобнасці тэорыі. У рэальных машынах сілу трэння вымяраюць па змене тры вузла трэння, спажытай магутнасці на халастым рэжыме работы, значэнні моманту ці сілы трэння, вугле закручвання вала. Каэф. супраціўлення перакочванню вызначаюць з дапамогай цягавых дьшамометраў.