КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.: FilipczakKocur A. Skarb litewski za pierwszych dwu Wazow, 1587—1648. Wroclaw, 1994. ТРЫБЎНЫ ВАЕННЫЯ (лац. tribuni militum), y Старажытным Рыме камандныя пасады ў арміі (камандзіры атра даў у легіёнах і саміх легіёнаў). У кожным легіёне было па 6 Т.в.: 1 з сенатараў, 5 з коннікаў. Паміж 444 і 367 да н.э. для плебеяў была ўведзена пасада Т.в. з консульскай уладай з мэтай не дапусціць плебеяў да кансулату. Пасля 367 да н.э., калі адзін з консулаў стаў выбірацца з ліку плебеяў, Т.в. скасаваны. А.Г.Зельскі. ТРЫБЎНЫ НАРбДНЫЯ. т р ы б у н ы плебейскія (лац. tribuni plebis), у Старажытным Рыме вышэйшыя выбарныя (з 494 да н.э.) службовыя асобы з плебеяў. Валодалі правам умяшання ў дзеянні патрыцыянскіх магістратаў (акрамя дыктатара) і сената: маглі забараніць іх пастановы (права veto). Т.н. складалі калегію з 2—10 асоб, якіх выбіралі на плебейскіх сходах на 1 год. Асоба Т.н. лічылася свяшчэннай і недатыкальнай. Т.н. выступалі ініцыятарамі агр. законаў і дэмакр. пераўтварэнняў. 3 дзейнасцю трыбунаў Тыберыя і Гая Гракхаў, напр., звязаны найвыш. ўздым дэмакр. руху ў Рыме. У эпоху імперыі Т.н. фармальна захаваліся, але страцілі рэальнае значэнне, паколькі носьбітамі трыбунскай улады з часоў Цэзара сталі імператары. А.Г.Зельскі. ТРЫВАЛАСЦЬ матэрыялаў, уласцівасць цвёрдых цел (матэрыялаў) супраціўляцца разбурэнню або неабарачальнай змене формы (пластычнай дэфармацыі) пад дзеяннем знешніх нагрузак. Абумоўлена сіламі ўзаемадзеяння паміж атамамі або іонамі, якія складаюць цела. У сістэме С1 вымяраецца ў Н ■ м/кг. У залежнасці ад матэрыялу, віду напружанага стану (расцяжэнне, сцісканне, выгін і інш.), умоў эксплуатацыі (тра, магн., эл. і інш. палі, нераўнамернае высыханне ці набраканне, нераўнамернае працяканне фіз.хім. працэсаў у розных частках цела і інш.) прыняты рознвія меры (крытэрыі) Т.: межы прапарцыянальнасці, цякучасці, паўзучасці, трываласці і інш. Адрозніваюць Т.:тэарэтычную, якую вылічваюць праз сілы міжатамнага счаплення (роўная прыкладна '/6 модуля падоўжнай пругкасці; гл. Модулі пругкасціу, тэхнічную — Т. рэальных матэрыялаў (меншая за 0,1 тэарэтычнай); канструкцыйную — Т. элементаў кансгрукцый, якая зза шчылін, надрэзаў, драпін і інш. паверхневых дэфектаў, унутр. напружанняў, цяжкіх рэжымаў работы ніжэйшая за тэарэтычную; дынамічную, якая вызначае здольнасць матэрыялаў успрымаць без разбурэння дынамічныя наірузкі; працяглую. калі разбурэнне матэрыялу адбываецца праз пэўны час пасля прыкладання нагрузкі (разбурэнню папярэднічае відавочная дэфармацыя матэрыялу). У д з е л ь н а я Т. нітак. дроту, валокнаў і падобных матэрыялаў — велічыня. роўная адносінам разрыўнога намагання, прыкладзенага да матэрыялу, да яго лінейнай шчыльнасці. Імавернасць існавання ва ўзоры дэфекту тым большая, чым у тых жа ўзораў большых памераў (т.зв. маштабны эфект). Участкі з павышаным напружаннем, дзе найлягчэй з’яўляюіша мікрашчыліны. знаходзяцца каля паверхні (выступы. драпіны). таму паліроўка паверхні і ахоўныя пакрьшпі павышаюць Т. У агрэсіўных асяроддзях Т. памяншаецца. 544 ТРЫВАННЕ Літ.: Клюшннков В.Д. Фнзнкоматематнческне основы прочностн м пластнчностм. М.. 1994; Прочность н акустнческая эммссмя матермалов н элементов конструкцнй. Клев. 1991; Прочность. устойчмвость н колебання термонапряженных оболочечных конструкцмй. М.. 1990. А.П.Ласкаўнёў. ТРЫВАННЕ ДЗЕЯСЛОВА. лексікаграматычная катэгорыя, якая паказвае на завершанасць або незавершанасць дзеяння. У бел. і інш. слав. мовах вылучаюць 2 віды Т.дз.: незакончанае. якое выражае працягласць. паутаральнасць дзеяння без указання на яго вынік або мяжу («жыву. жыў. буду жыць») і закончанае. якое абазначае абмежаванасць дзеяння ў часе — пачатак або канец. завершанасць дзеяння. адзін з момантаў яго працякання («пражыў. пражыву»). Дзеясловы незакончанага і закончанага трыванняў з аднолькавым лексічным значэннем утвараюць пары («вучыць — вывучыць». «жаць — зжаць»). Утварэнне трывальнай пары можа ісці двума шляхамі: перфектывацыяй (ад дзеяслова незакончанага трывання ўгвараецца дзеяслоў закончанага трывання) або імперфектывацыяй (ад дзеяслова закончанага трывання ўтвараецца дзеяслоў незакончанага трывання). Трывальныя пары дзеясловаў угвараюцца пераважна з дапамогай прыставак («вячэраць — павячэраць») і суфіксаў («натхніць — натхняць»), чаргавання гукаў у словах («збіраць — сабраць». змены месца націску («накідаць — накідаць»). суплетывізму асноў («гаварыць — сказаць»). Большасць дзеясловаў бел. мовы парныя паводле трывання («рабіць — зрабіць». «спазняцца —спазніцца»). Ёсць дзеясловы. што маюць форму толькі аднаго трывання — незакончанага («залежаць». «паважаць») або закончанага («абнародаваць». «схамянуцца»), Такія дзеясловы не ўтвараюць трывальныя пары і называюцца няпарнымі або аднатрывальнымі. У некат. дзеясловах значэнне закончанага і незакончанага Т.дз. супадае ў адной форме («атакаваць». «сігналізаваць»). Такія дзеясловы лічацца двухгрывальнымі. 3 катэгорыяй трывання цесна звязана катэгорыя часу дзеяслова. Літ:. Сучасная беларуская літаратурная мова: Марфалогія. 2 выд. Мн.. 1980; Беларуская граматыка. Ч. 1. Мн.. 1985; Ш у б а П.П. Сучасная беларуская мова: Марфаналогія. Марфалогія. Мн.. 1987; Сучасная беларуская літаратурная мова: Марфалогія. Мн.. 1997. Т. П. Бандарэнка. Трыганаметрычнае нівеліраванне: / — вышыня прылады; V — вышыня візіравання; п — рознасць вышынь (перавышэнне) паміж пунктамі А \ В\ S — лінія візіравання; s — гарызантальная праекцыя лініі візіравання; v — вугал нахілу візірнага праменя. ТРЫВІЯЛЬНАЯ ЛІТАРАТЎРА. гл. Масавая літаратура. ТРЫГАНАМЕТРЫЧНАЕ НІВЕЛІРАВАННЕ, геадэзічнае нівелір а в а н н е, метад вызначэння рознасці вышынь (перавышэнняў) пунктаў на зямной паверхні. Пры Т.н. вымяраюць вуглы нахілу v і даўжыні нахіленай лініі візіравання S або яе праекцыі j на гарызантальную плоскасць. Перавышэнне h вылічваюць паводле формулы: A = 5 ■ tgv + (1*) ^/2R. дзе k — каэфіцыент рэфракцыі, R — радыус Зямлі як шара. На кароткія адлегласці выкарыстоўваецца формула: A = s • tgv + iv. дзе i — ’вышыня прылады. v — вышыня візіравання. Для вымярэння вуглоў выкарыстоўваюць геад. прылады: кіпрэгель, тахеометр, тэадаліт', адлегласцей — рулеткі, аптычныя дальнамеры і інш. Т.н. выкарыстоўваецца пры топагеадэзічных работах на мясцовасці j маркшэйдэрскіх здымках у горных вьшрацоўках. нахілы якіх большыя за 8°. Р.А.Жмойдзяк. ТРЫГАНАМЕТРЫЧНАЕ ЎРАЎНЕННЕ, алгебраічнае ўраўненне адносна трыганаметрычных функцый ад невядомага аргумента. Для рашэння Т.ў. на аснове суадносін паміж трыганаметрычнымі функцыямі яго зводзяць да ўраўнення адносна адной з іх. Пасля чаго карані Т.ў. атрымліваюць з дапамогай адваротных трыганаметрычных функцый. ТРЫГАНАМЕТРЫЧНЫ НУНКТ трыянгуляцыйны пункт, геадэзічны пункт, каардынаты якога атрыманы метадам трыянгуляцыі. Дакладнае яго становішча на мясцовасці замацоўваецца ў зямлі бетоннай або метал. пірамідай і над зямлёй маяком або вышкай; наносіцца на тапаграфічныя карты. Гл. таксама Геадэзічны пункт, Геадэзічныя знакі, Сігнал геадэзічны. ТРЫГАНАМЕТРЫЧНЫ ШЭРАГ функцыянальны шэраг па сінусах і косінусах кратных дуг. Уведзены Л.Эйлерам (1744). У матэм. запісе маюць выгляд: О0 а^/2 +Х № cos ^ = bk sin ^) k = 1 00 або ў камшіекснай форме ^ ск еІІа, дзе £ = <ю ак. &к 1 ск — каэфіцыенты Т.ш. Асобная форма Т.ш. — Фур’е шэраг. Выкарыстоўваецца ў матэм. аналізе, тэорыі лікаў і інш. ТРЫГАНАМЕТРЬІЧНЫЯ ФЎНКЦЫІ клас элементарных функцый, да якога адносяць функцыі сінуса (sin), косінуса (cos), тангенса (tg), катангенса (ctg), секанса (sec) і касеканса (cosec). Графікі Т.ф. перыядычныя. прычым графікі tg і ctg маюць перыяд л , астатнія — 2л. Узніклі ў сувязі з даследаваннямі ў астраноміі і геаметрыі. Суадносіны паміж адрэзкамі трохвугольніка і акружнасці сустракаюцца ў 3 ст. да н.э. ў працах Эўкліда, Архімеда. Апалонія Пергскага і інш. матэматыкаў Сгараж. Грэцыі. Т.ф. разглядаліся як адрэзкі і ўтакой форме выкарыстоўваліся Арыстархам, Гіпархам, Пталамеем і Менелаем (1 ст. да н.э.) пры рашэнні сферычных трохвугольнікаў (гл. Сферычная трыганаметрыя). Раскладанне Т.ф. у ступенныя шэрагі атрымаў І.Ньютан (1669). Сучасную форму тэорыі Т.ф. надаў А.Эйлер. Яму належаць таксама вызначэнне Т.ф. для сапраўдных і камплексных аргументаў, сімволіка. сувязі з паказнікавай функцыяй (гл. Эйлера формулы). артаганальнасць сісгэмы сінусаў і косінусаў, формулы раскладання сінуса і косінуса ў бясконныя здабыткі. катангенса — на элементарныя дробы. Т.ф. сапраўднага аріумента разглядаюць з дапамогай акружнасці адзінкавага радыуса (трыганаметрычнага круга). зададзенай на каардынатнай плоскасці. Вугал вымяраецца ў градусах або ралыянах (радзей градах), можа змяняцца ў межах ад » да +® і лічыцца дадатным, калі ён адаічаны супраць ходу гадзіннікавай стрэлкі. Для вострых вуглоў Т.ф. вызначаюцца таксама праз суадносіны паміж старанамі прамавугольнага трохвугольніка. Суадносіны паміж Т.ф. вызначаюцца форму cosec х = — . secx =: паміж Т.ф. і гі sin х cos х пербалічнымі функцыямі ад уяўнага аргумента — формуламі: sin z = і sh iz, cos z — ‘ ch iz, tg Z = i th iz. Т.ф. камплекснага аргумента Сувязь трыганаметрычных функцый вострага вугла: I — са старанамі прамавугольнага трохвугольніка (sina = а/с, cosa = b/c, tga = = a/b, ctga = b/a, seca = c/b, coseca = с/а); 2 — з адрэзкамі, звязанымі з акружнасцю адзінкавага радыуса (sina = AB, cosa = ОВ, tga = CD, ctga = EF, seca = OC, coseca = OF, I—IV — чвэрйі). трыгубовіч 545 Z = х + іу, дзе х\у — сапраўдныя лікі. можна выразіць праз трыганаметрычныя і гіпербалічныя функцыі. напр.. sin (х + ў) = sin х ch у + + /cos х sh у. Існуюць таксама формулы. якія даюць магчымасць знайсці выразы Т.ф. вял. аргументаў. палавінных, падвойных і кратных (гл. Муаўра формула) значэнняў аргумента, выразінь здабытак Т.ф. праз іх суму і інш. Вытворныя Т.ф. выражаюцца праз Т.ф.. напр.. (sinx) = cos х, (cos х) = sinx; першаісныя — праз Т.ф. ці іх лагарыфмы. напр.. для sinx і tg х першаісныя а/паведна cos х і Insec х. Раскладанне Т.ф. ў ступенныя шэрагі выкарыстоўваецца пры набліжаным вылічэнні іх значэнняў. напр.. з дакладнасцю да 0.0003 cos х — + — пры 0 < х < л/4, а таксама 2! 4: