КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ТРЫЗНЕННЕ, псіхічнае расстройства, пры якім хворы чалавек з упэўненасцю гаворыць аб тым, чаго не існуе. Бывае пры йіызафрэніі, маніякальнадэпрэсіўным псіхозе і інш. хваробах псіхікі. Лечаць псіхатропнымі сродкамі. ТРЫЗНЫ. шляхецкі род герба «Газдава» ў ВКЛ. Паходзяць з правасл. баярства Браншчыны, з 2й пал. 15 ст. валодалі маёнткам Палонка ў Ваўкавыскім пав. Найб. вядомыя: Рыгор Іосіфавіч (каяя 1500—71). маршалак гаспадарскі ў 1560—66. кашталян падляшскі ў 1566—69 і смаленскі з 1569. Валодаў маёнткамі Палонка, Ятвезск, Андрэевічы ў Ваўкавыскім пав., Дарсунішкі ў Ковенскім пав. 3 яго сыноў Пётр (’—1633) перайшоў у каталііггва, быў старостам бабруйскім, ваяводам парнаўскім з 1626, Рыгор — маршалкам слонімскім. М і к а л а й (?—10.10.1640). сын Рыгора. падкаморы слонімскі з 1608. кухмістр ВКЛ у 1623—35. падскарбі земскі з 1635. Гедэон Міхал (?—11.9.1652). сын Рыгора. падстолі ВКЛ у 1631. стольнік 'ВКЛ у 1631—38, харунжы гродзенскі з 1637. крайчы ВКЛ у 1638—42, падчашы ВКЛ у 1642—44. падскарбі земскі з 1644; староста брэсцкі з 1624. суражскі і мсціслаўскі. адміністратар Гродзенскай і Магілёўскай эканомій. М арцыян (?—17.5 або 2.8.1643), сын Рыгора, канонік віленекі з 1620. адначасова духоўны пісар ВКЛ у 1628—41, духоўны рэферэндар ВКЛ у 1631—41. каад’ютар віленскі ў 1638—43. біскупсуфраган беларускі з 1639. падканцлер ВКЛ з 1641. Павел ГРётр (?—15.5.1639), сын Рыгора, староста старадубскі ў 1630—36. абозны ВКЛ у 1633—38. падстолі ВКЛ з 1638. Т э а ф і л (’—1645). сын Мікалая. староста ваўкавыскі. ваявода брэсцкі з 1642. В.Л.Насевіч. ТРЫКАРБОНАВЫХ КІСЛОТ ЦЫКЛ. Крэбса цыкл, цыкл л і м о н най кіслаты, цыклічная паслядоўнасць ферментатыўных акісляльных пераўтварэнняў трыкарбонавых кіслот і дыкарбонавых кт; агульны заключны этап акісляльнага разбурэння прадуктаў абмену вугляводаў, тлушчаў і бялкоў (або амінакіслот) да вуглякіслага газу і вады. Важнейшы метабалічны цыйі у аэробных арганізмаў (мікраарганізмаў, раслін, жывёл, чалавека). Адкрыты Х.А.Крэбсам і У.Джонсанам (1937). Т.к.ц. пачынаецца ўтварэннем лімоннай кты пры кандэнсадыі ацэтыльнай групы ацэтылКаА і шчаўевоцатнай кты і завяршаецца ўтварэннем шчаўевоцатнай кты, 2 малекул вуілякіслага газу і адноўленых каферментаў. Энергет. выхад Т.к.ц. — 12 малекул АТФ. Утвораная шчаўевоцатная кта кандэнсуецца з новай малекулай ацэтылКаА і дае наступны віток цыкла. Гл. таксама Акісленне біялагічнае. Літ.: Ленннджер А Основы бнохнмнм: Пер. с англ. Т. 1—3. М., 1985; Б е р е зов Т.Т., Коровкнн Б.Ф. Бнологнческая хнмня. 3 нзд. М.. 1998; Эллнот В., Э л л н о т Д. Бнохнмня н молекулярная бнологня; Пер. с англ. М., 2000. І.М.Семяненя. ТРЫКАРБОНАВЫЯ КІСЛбТЫ, арга нічныя кіслоты, якія маюць у малекуле па 3 карбаксільныя групы (COOH): адносяцца да карбонавых кіслот. Найб. біялагічна важныя: лімонная кіслата, шчаўевоцатная кіслата, цысаканітавая, ізалімонная. Адыгрываюць важную ролю ў працэсах біяэнергетыкі і біясінтэзу. Удзельнічаюць у трыкарбонавых кіслот цыкле. Найб. інтэнсіўна сінтэзуюцца і расходуюцца ў печані. ц.н.с., лімфоідных органах, эпітэліі страўнікавакішачнага тракту. канальцах нырак Т.к. пераносяцца праз клетачныя мембраны з дапамогай спец. трансп. бялкоў. Выкарыстоўваюцца ў эксперым. фармакатэрапіі метабалічных парушэнняў. Літ:. Епрннцев А.Т.. Попов В.Н. Ферментатнвная регуляцня метаболнзма днн трнкарбоновых клслот в растенмях. Воронеж. 1999. І.М.Семяненя, А.Г.Давыдоўскі. ТРЫКАТАЖ (франц. tricotage ад tricoter вязаць), гатовыя вырабы або палатно, што вырабляюць вязаннем на трыкатажных машынах. Паводле структуры Т. падзяляюць на папярочнавязаны (кулірны) і асновавязаны, адзінарны і падвойны (больш шчыльны і цяжкі), гладкі і з малюнкамі; паводле прызначэння — на бялізнавы. верхні, панчошнашкарпэтачны, пальчаткавы і інш. Кроеныя бялізнавыя вырабы, а таксама верхняе адзенне шыюць з трыкат. палатна; панчохі. шкарпэткі, пальчаткі. хусткі і інш. вырабы звычайна атрымліваюць на машынах у гатовым выглядзе. Гл. таксама Трыкатажная прамысловасць. ТРЫКАТАЖНАЯ МАШЫНА. в я зальная машына, машына для мех. вязання трыкатажнага палатна або трыкат. штучных вырабаў. Адрозніваюць Т.м. паводле прызначэння, канструкцыі, выгляду трыкат. іголак і інш. Класы прамысл. Т.м. вызначаюцца колькасцю іголак. што замяшчаюцца ў адзінцы даўжыні ігольніцы: чым танчэйшыя іголкі і меншая адлегласць паміж імі, тым вышэйшы клас машыны і вырабляецца больш тонкае палатно. Падзяляюцца Т.м.: паводле спорабу петлеўтварэння на папярочнавязальныя (кулірныя) і асновавязальныя; паводле прызначэння (для вязання палатна і штучных вырабаў); паводле колькасці ігольнід (аднафантурныя і Вытворчасць трыкатажных вырабаў на Беларусі Віды прадукныі Гады 1990 1995 2001 Панчошнашкарпэткавыя вырабы, млн. пар: Усяго: 175 55 90 у т.л. для дзяцей 51 11 21 Трыкатажныя вырабы, млн. штук: Усяго: 169 39 49 у т.л. для дзяцей 87,8 20 21 Верхні спартыўны трыкатаж. млн. штук 25,7 3,6 6.3 двухфантурныя). У залежнасці ад канструкцыі ігольніц, у якіх замацоўваюцца іголкі, бываюць круглавязальныя (для вырабу палатна ў выглядзе трубкі) 1 плоскія (для вырабу палатна ў выглядзе тканіны). Асн. рабочыя органы (механізмы) Т.м.: петлеўгваральны (вязальны). падачы нітак (сілкавальны) і адцяжны (адвод ад ігольніц вырабленага трыкатажу з пастаянным нацяжэннем). Петлеўтваральны механізм мае ігольніцы з іголкамі (язычковымі, кручковымі або пазавымі), плаціны (пласцінкі складанай формы, што выгінаюць ніткі ў петлі), ніткавадзіцель і інш. Працэсы вязання на прамысл. Т.м. аўгаматызаваны, маюць элекгронныя сродкі кіравання. Існуюць таксама бытавыя вязальныя машыны і апараты. Асн. вузлы ручных машын: петлеўтваральныя элементы (язычковыя іголкі і пладіны), карэтка (накіроўвае іголкі і плаціны пры вязанні), лічыльнік радкоў і інш. Вязальныя апараты маюць кручкі. грэбень са штырамі, на які ўручную навешваюцua петлі. і лінейкі. з дапамогай якіх перасоўваюцца кручкі і рэгулюецца шчыльнасць вязання. І.У.Косціна. ГРЫКАТАЖНАЯ ПРАМЫСЛОВАСЦЬ. галіна лё'гкай прамысловасці, якая спецыялізуецца на вытвсці бялізнавага і верхняга трьікатажу, панчошнашкарпэткавых вырабаў, пальчатак, галаўных убораў, шаляў, трыкат. палатна, а таксама вырабаў мед. прызначэння. У якасці сыравіны ў Т.п. выкарыстоўваецца шарсцяная, баваўняная пража, штучны і сінт. шоўк і інш. Выраб трыкат. адзення пачаў развівацца ў Францыі, Вялікабрытаніі і Германіі ў канцы 18 — пач. 19 ст., у Расіі — у канцы 19 ст. На Беларусі першая трыкат. фка пачала працаваць у 1919 у Віцебску. У 1926 засн. невял. трыкат. майстэрня ў Гомелі. якая ў 1930 рэканструявана і расшырана ў панчошнатрыкат. фку (гл. Гомельская прамысловагандлёвая фірма «8 Сакавіка»). У 1929—31 пабудавана Віцебская панчошнатрыкат. фка (гл. Віцебскае панчошнатрыкатажнае прадпрыемства «КШ»). У 1940 у БССР выпускалася 81 млн. пар панчошнашкарпэткавых вырабаў. 17.4 млн. штук трыкат. бялізны. 1,2 млн штук верхняга трыкатажу (адпаведна 16,7, 14 і 2,4% агульнасаюзнай іх вытвсці). Пасля Вял. Айч. вайны на новай тэхн. аснове адноўлены даваен. і пабудаваны новыя спецыялізаваныя прадпрыемствы Т.п. Т а б л і it a П.І.Рогач. 548 трыкутнік У 2001 на Беларусі больш за 60 прадпрыемстваў Т.п. Найбуйнейшыя з іх: Брэсцкі панчошны камбінат, Брэсцкая прамысловагандлёвая фірма «Элма», Пінскае прамысловагандлёвае аб’яднанне «Палессе» (гл. Пінскі камбінат верхняга трыкатажу), «Світанак» у Жодзіне, «Бабруйсктрыкатаж», «Купалінка» ў Салігорску і інш. У 2000 экспартавана трыкат. вырабаў на 72,9 млн. долараў, у т.л. ў краіны далёкага замежжа (Італія, Германія, ЗША. Вялікабрытанія і інш.) — на 38,5 млн. долараў. Даныя пра вьггвсць трыкат. вырабаў на Беларусі гл. ў табліцы. ТРЫКЎТНІК (лац. Triangulum), сузор’е Паўн. паўшар’я неба. Знаходзіцца паміж сузор’ямі Андрамеды, Рыб. Оўна і Персея. Найб. яркія зоркі 3,0 і 3,4 візуальнай зорнай велічыні; 15 зорак ярчэй 6й зорнай велічыні. У сузор’і Т. знаходзіцца адна з самых блізкіх і найб. даследаваных галактык (М 33). 3 тэр. Беларусі відаць летам, увосень і зімой. Гл. Зорнае неба. 2г I Сузор’е Трыкутнік. ТРЫЛАБІТЫ (Trilobita), клас выкапнёвых беспазваночных жывёл тыпу членістаногіх. 2 падкл.: міямеры і палімеры. Каля 1,5 тыс. родаў. Жылі ў кембрыі — пермі ў морах у зонах глыбакаводнага шэльфа. Лічынкі вялі планктонны спосаб жыцця, пазней — донны. На Беларусі шматлікія рэіпткі Т. выяўлены ў адкладах ардовіку (асабліва ніжняга), сілуру і ніжняга дэвону, рэдка ў верхнедэвонскіх і каменнавугальных адкладах. Па выкапнёвых рэштках вызначаюць узрост геал. адкладаў. Цела эліпсоіднай формы даўж. да 75 см. падзялялася ўздоўж дзвюма падоўжнымі барознамі. Са спіны ўкрыта тонкім хіцінавым панцырам. Галава накшталт паўмесяца з 5 парамі канечнасцей і вял. фасетачнымі вача Трылабіт. мі. Тулава і хваставы аддзел мелі рухомыя сучлененыя сегменты. што давала магчымасць жывёле пры небяспецы згортвацца. ТРЫЛАТЭРАЦЫЯ (ад лац trilaterus трохбаковы), метад вызначэння становішча апорных геадэзічных пунктаў; заключаецца ў стварэнні на мясцовасці сістэм сумежна размешчаных трохвугольнікаў, каардынаты вяршынь і вуглы якіх вылічваюць, даўжыні бакоў вызначаюць дальнамерам. Назначэнне Т. тое, што і трыянгуляцыі. ТРЫЛЕР (дд аніл. thrill нервовае ўздрыгванне, хваляванне), асаблівы тып прыгодніцкіх фільмаў, літ. твораў, у якіх спецыфічныя сродкі павінны выклікаць у гледача ці чытача моцныя эмоцыі (трывожнае чаканне, непакой, страх і інш.). Элементы Т. выкарыстоўваюць таксама ў дэтэктывах, «фільмах жахаў», гангстэрскіх і «чорных» фільмах (крымінальныя фільмы, прасякнутыя адчуваннем безвыходнасці, ірацыянальнасці зла). У Т. акцэнт робіцца на псіхал. перажыванні персанажаў, звязаных са злачынствам. Шырока выкарыстоўваецца сюжэтны прыём зацягвання драм. паузы, якая выклікае нервовы непакой, а таксама моцныя выразныя сродкі — натуралістычныя падрабязнасці, шумавыя эфекты, спец. муз. афармленне і інш. Адзін з першых гукавых Т. — «М» («Забойца»; 1931, рэж. Ф.Ланг). Сцвярджэнне Т. ў кіно звязана з творчасцю англаамер. рэж. А.Хічкака: фільмы «Жыхар» (1926), «Рэбека» (1940), «Псіхоз» (1960) і інш. Вядомасць набылі таксама Т. «Прабачце, вы памыліліся нумарам» (1948, рэж. А.Літвак), «Ліфт на эшафот» (1957, рэж. Л.Маль), «Маўчанне ягнят» (1991, рэж. Дж.Дэме), «Сем» (1995, рэж. Д.Фінчэр), «Экзістэнцыя» (1999, рэж. Д.Кроненберг) і інш.