КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Існуе больш за 200 відаў спарт. адзення і больш за 60 відаў абутку, прызначаных для трэніровак і спаборніцтваў. Яны павінны адпавядаць спартыўнагігіенічным і эстэт. патрабаванням. У некат. відах спорту (напр., у аўга і мотаспорце, гарналыжным, падводным, фехтаванні, хакеі і інш.) састаўной ч. вопраткіформы з’яўляецца ахоўны і засцерагальны рыштунак: акуляры, маскі, пальчаткі (у т.л. баксёрскія), шлемы, камізэлькі, цяжкаатлетычныя паясы і інш. Асобныя віды спарт. абутку таксама маюць спец. прылады: амартызатары, накладкі, узмацняльнікі, шыпы і інш. Да спарт. снарадаў адносяць: біты для спарт. гульняў, клюшкі, мячы, ракеткі, спарт. зброю (наразныя і пнеўматычныя вінтоўкі, пісталеты, стэндавыя ружжы, лукі, шаблі, рапіры, шпагі), лёгкаатлетычныя дыскі, коп’і, молаты, ядры, шасты, цяжкаатлетычныя штангі і гіры, гімнастычныя брусы, бумы, кольцы, перакладзіны і інш., а таксама абручы, мячы, скакалкі, стужкі для маст. гімнастыкі, батуты, канькі (бегавыя, для фігурнага катання, ролікавыя, хакейныя), лыжы (водныя, гоначныя, горныя, скачковыя) і інш. Да спарт. снарадаў адносяць таксама трэнажоры, катапульты, цэнтрыфугі, эспандэры і інш. комплексныя трэніровачныя апараты. Асобную групу складаюць снарадыапараты: веласіпеды (горныя, трэкавыя, шашэйныя, тандэмы), матацыклы (іпадромныя. кросавыя, рэкорднагоначныя, шашэйныя), аўтамабілі (багі, карты, рэкорднагоначныя і інш.), лодкі (акад. судны, байдаркі, каноэ), скутэры, яхты, буеры, санкі, планёры, спарт. самалёты. Спарт. абсталяванне ўключае рознага тыпу вароты, сеткі, стойкі, шчыты, баксёрскія рынгі, барцоўскія і гімнастычныя дываны, памосты, інш. прылады для аснашчэння спарт. арэн. Да спарт. абсталявання ў шырокім сэнсе адносяць таксама судзейскаінфарм. і медыкабіял. апаратуру, спец. тэхніку для абслугоўвання спарт. збудаванняў (велаэргометры, газааналізатары, фотафінішы, электракардыёграфы, эл. і электронныя табло і інш.), лёдаўборачныя камбайны, бугельныя і крэславыя пад’ёмнікі для гарналыжнікаў, рат 102 СПАРТЫЎНЫ ракітрактары з навясным абсталяваннем для падрыхтоўкі лыжных трас, абсталяванне для вырабу штучнага снегу і інш. Буйнейшыя вытворцы спарт. інвентару: фірмы «Адзідас», «Берг», «Пума» (Германія), «Фішэр», «Кэстле» (Аўстрыя), «Данлап», «Умбра» (Вялікабрытанія). «Карху», «Коха» (Фінляндыя), «Рьібак», «Найк» (3LUA) і інш. А.М.Петрыкаў. СПАРТЫЎНЫ КАМІТ^Т У з б р о е ных Сіл Рэспублікі Б е л a р у с ь. ведамасны рэспубліканскі орган, прызначаны для арганізацыі фіз. культуры і спорту ва Узбр. Сілах. Аказвае практычную і метадычную дапамогу вайсковым часцям у аргцыі і правядзенні спарт.масавай работы і ў падрыхтоўцы спартсменаў. Бярэ пачатак ад спарт. аддзялення, створанага ў жн. 1944 пры Доме афіцэраў БВА. 3 крас. 1946 спарт. клуб Дома афіцэраў, з мая 1953 спарт. клуб арміі (СКА) БВА, з кастр. 1992 —Спарт. клуб Мінва абароны Рэспублікі Беларусь. са жн. 1995 сучасная назва. 3 1993 С.к. прадстаўляе Узбр. Сілы Рэспублікі Беларусь у Міжнар. савеце ваен. спорту (створаны ў 1948, аб’ядноўвае ваеннаслужачыхспартсменаў 122 краін свету). С.к. мае неабходную спарт. базу: палац лёгкай атлетыкі, спарт. базу ва Уруччы (4залавы спарт. комплекс, зал барацьбы і цяжкай атлетыкі, 50метровы адкрыты плавальны басейн і інш.), спарт.стралк. комплекс, Мінскую (плавальны басейн, зала гімнастыкі) і Гродзенскую (зала гімнастыкі) спарт. базы. Працуе аб’яднаная спецыялізаваная дзіцячаюнацкая школа алімпійскага рэзерву (з аддзяленнямі па спарт. гімнастыцы, лёгкай атлетыцы, плаванні, кулявой стральбе, тэнісе, фехтаванні). 3 сярэдзіны 1970х г. вучыцца каля 600 дзяцей і падлеткаў ва ўзросце ад 6 да 18 гадоў. У розныя гады ў С.к. праходзілі і праходзяць службу вядомыя спартсмены: Х.У Валчэцкая, М.П.Мілігула, В.В.Корбут, Н.УЖьч, ВА.Сідзяк, МА.Алёхін, І.М.Жамзоўскі, Х.У .Каршакевіч, І.М.Басінскі і інш. В.А.Данілаў. СПАРТЫЎНЫ КЛУБ. арганізацыя, якая аб’ядноўвае спартсменаў і аматараў спорту. Ажыццяўляе падрыхтоўку спартсменаў высокай кваліфікацыі, удзельнічае ў арганізацыі і правядзенні спаборніцтваў. Адрозніваюць С.к. аматарскія, бюджэт якіх складаецца гал. чынам з прафсаюзных адлічэнняў, арэнднай платы за карыстанне спарт. збудаваннямі, членскіх узносаў, і прафесійныя, якія фінансуюцца прадпрымальнікамі, фірмамі, акцыянернымі кампаніямі і інш. і з’яўляюцца камерйыйнымі аргцыямі прафесійнага спорту. Аматарскія С.к. ўзніклі ў 17—18 ст. у Вялікабрытаніі. У канцы 19 — пач. 20 ст. ў многіх краінах арганізаваны футбольныя і інш. С.к. У Расіі С.к. створаны ў Пецярбургу (у 1846 — імператарскі, у 1860 — рачны яхтклуб, клуб спарт. гульняў і інш.) і ў Маскве (1846 — рачны яхтклуб). У 1923 рас. С.к. распушчаны, а ў 1920—30я г. створаны С.к. прафсаюзаў, Узбр. сіл і добраахвотнага тва садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту (ДТСААФ). На Беларусі прафсаюзныя С.к. арганізаваны ў 1960—70я г.: «МАЗ» і «Трактар» (1961), «Камволынчык» (1964), «Матор» (1973) у Мінску; «Дзвіна» (1963) у Віцебску, «Гомсельмаш» (1963), «Алмаз» (1978) у Гомелі; «Днепр» (1978) у Магілёве, і інш. Дзейнічалі С.к. ў ВНУ, некат. тэхнікумах, БВА, ДТСААФ (6 рэсп. клубаў), розныя спартыўнатэхнічныя клубы і інш. СПАРТЬІЎНЫ ПЕРЫЯДЫЧНЫ ДРУК Беларусі, газеты і часопісы спарт. тэматыкі. На Беларусі першыя спарт. выданні — «Фнзкультурннк» (1925— 26), «Бюллетень Высшего совета фмзнческой культуры» (1925). Найб. вядомыя ў наш час мінскія газеты: «Спортйвная панорамао і «Прессбол. Такова спортйвная жнзнь», «Всё о футболе» (з 1999); рэгіянальныя «Спорттурпресс» (г. Гродна), «Футбольный клуб» і «Футбол Гомельшнны» (г. Гомель), «Футбольный курьер» (г. Бабруйск). Часопісы: міжнар. спарт. «Олммп» (з 1996); рэсп. — «Кэмпо: Боевые нскусства сегодня н вчера» (з 1992), «Спорт на воде» (з 1993) і інш. СПАРТЫЎНЫ Т.АНЕЦ. від спорту, які спалучае танец (як від мастацтва) з элементамі спарт. спаборніцтва. Складаецца з праграм: еўрапейскай (павольны вальс, танга, венскі вальс, павольны факстрот і квікстэп) і лацінаамерыканскай (самба, чачача, румба, пасадобль і джайв). Спаборніцтвы па С.т. праводзяцца з 1920х г. Аматарская аргцыя С.т. засн. ў 1935, Міжнар. савет танцораўаматараў •— у 1957 (з 1990 Міжнар. федэрацыя танц. спорту, МФТС). Аб’ядноўвае 79 краін свету (2001). Чэмпіянаты свету і Еўропы праводзяйца штогод з 1957. На Беларусі развіваецца з 1960х г. Федэрацыя С.т. створана ў 1988, у 1990 увайшла ў склад МФТС. Сярод бел. танцораўспартсменаў найб. вызначыліся: удзельнікі чэмпіянатаў свету і Еўропы А. і Ю. Царовы. П. і I. Піліпенчукі; 3разовыя чэмпіёны Беларусі, майстры міжнар. класа С.Халадкоўская і Р.Ярмаковіч; чэмпіёны рэспублікі: В.Бушуева і А.Бушчык, П.Паўлінава і М.Дубоўскі, А.Феакцістава і А.Кукарэка, ансамбль танц. клуба «Мара» (2001), а таксама лаўрэаты конкурсаў і фестываляў Л.Лазарава, В.Кляонскі, Р.Чэхава, Я.Лемберг, Н. і М. Біруны, Н. і Б. Паповы, Т. і М. Паўлінавы, Ж. і У. Шалькевічы. А.М.Паўлінава. М.І.Паўлінаў. Да арт. Спартыўныя збудаванні Крыты стадыён спартыўнага комплексу «Алімпійскі» ў Маскве. СПАРТЬГЎНЫЯ ГУЛЬНІ, віды гульнявых спаборніцтваў, асновай якіх з’яўляюййа розныя тэхн. і тактычныя спосабы дасягнення пэўнай мэты ў пройіборстве паміж камандамі ці асобнымі спартсменамі. Змест і арганізацыя С.г. абумоўліваюцца афіц. правіламі, якія вызначаюць мэту, працягласць гульні, колькасць удзельнікаў, памеры пляцоўкі, парадак вызначэння пераможцы і інш. Паводле характару дзеянняў С.г. падзяляюць на групы: з кантактным процідзеяннем сапернікаў, накіраваныя на пападанне, напр., мяча ў вароты, карзіну або ў пэўную адзнаку (баскетбол, рэгбі, футбол і інш); з бескантактным процідзеяннем, з ударамі ў адказ (бадмінтон, валейбол, сквош, тэніс і інш.); з умоўным процідзеяннем, якое прадугледжвае пачарговае пападанне сапернікаў у цэль (бейсбол, більярд, гарадкі, дартс і інш.). Да С.г. адносяць таксама брыдж, шахматы, шашкі. Узніклі з нар. гульняў і забаў (напр., гарадкі, тэніс, футбол), некаторыя распрацаваны спецыялістамі (напр., валейбол. гандбол) або сфарміраваліся як разнавіднасці існуючых (напр., мініфутбол, пляжны валейбол). Уваходзяць у праграмы Алімп. гульняў, рэгіянальных і інш. комплексных спаборніцтваў (напр., Панамерыканскія гульні, універсіяды і спартакіяды); па іх праводзяцца чэмпіянаты свету, кантынентаў, краін і г.д. Гл. таксама Беларускія народныя гульні. Я К.Кулінковіч. СПАРТЫЎНЫЯ ЗБУДАВАННІ, спецыяльна пабудаваныя і адпаведна абсталяваныя збудаванні для аздараўленчых і вучэбнатрэніровачных заняткаў і спаборніцтваў па розных відах спорту. Першыя С.з. — ант. стадыёны. іпадромы, амфітэатры, цыркі Стараж. Грэйыі і Рыма. Распаўсюджанне хрысціянства, якое адмаўляла культ гарманічна развітага чалавечага цела, прыпыніла будва С.з. у сярэднія вякі. С.з. 19 ст. ў Зах. Еўропе (басейны, гімнастычныя залы) стылістычна паўтаралі ант. ўзоры. Памеры і арх. асаблівасці робяць сучасныя С.з. моцнымі кампазійыйнымі акцэнтамі забудовы населенага пункта, мікрараёна, зоны адпачынку і інш. (стадыёны «Маракана» ў РыодэЖанейра і «Раздан» у Ерэване, спарт. комплексы «Лужнікі» і «Алімпійскі» ў Маскве і інш.). Адрозніваюць С.з. спецыялізаваныя (велатрэкі, басейны, тэнісныя корты і інш.) і комплексныя (стадыёны, палацы спорту, манежы, комплексныя пляцоўкі, шматзальныя карпусы і інш.). Паводле аб’ёмнапланіровачных вырашэнняў падзяляюцца на адкрытыя і крытыя, паводле прызначэння —для летніх і зімовых відаў спорту, вучэбнатрэніровачныя і дэманстрацыйныя (з трыбунамі для гледачоў). Набылі пашырэнне шматмэтавыя спарт.відовішчныя збудаванні лдя спарт. СПАРТЫЎНЫЯ 103 спаборніцтваў, мітынгаў, сходаў, канцэртаў, кінапаказаў і інш. На Беларусі будынкі і памяшканні для заняткаў спортам і фізкультурай будавалі з 18 ст. (манежы, фехтавальныя залы). 3 канца 19 ст. вядомы спец. спарт. залы для барацьбы, цяжкай атлетыкі, велатрэк (Мінск). Актыўнае будва С.з. пачалося ў канцы 1920х г. (іпадром у Мінску, стадыёны ў Гомелі, Магілёве, Мінску, Оршы; усе знішчаны ў Вял. Айч. вайну). У пасляваен. гады С.з. сталі абавязковай ч. забудовы гарадоў, паркаў культуры і адпачынку, цэнтр. сядзіб калгасаў і саўгасаў, тэрыторый пры навуч. установах. Для буйных рэсп., усесаюзных і міжнар. спаборніцтваў пабудаваны унікальныя С.з., якія вызначаюцца арыгінальнасцю арх. прыёмаў, навізной планіровачнатэхнал. вырашэнняў: стадыён «Дынама» ў Мінску, Мінскі палац спорту, спарт. комплексы «Працоўныя рэзервы», «Раўбічы», «Стайкі», Палац лёгкай атлетыкі спарт. кта Узбр. Сіл Беларусі, Палац тэніса ў Мінску (гл. Нацыянальны цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па тэнісе і настольньш тэнісе Рэспублікі Беларусь), коннаспарт. манеж «Раталіка», Гомельскі лёгкаатлетычны манеж, Палац спорту ў Гомелі (1964) і інш. Найчасцей С.з. ўзводзяць паводле індывід. праектаў, з выкарыстаннем спец. канструкцый для перакрыцця вял. (да 56 м) пралётаў. У 2й пал. 1990х г. рэалізавана праграма будва ў абл. гарадах палацаў спорту (лядовых палацаў) для спабор