КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Схема палёту «Спейс шатл» I — пуск; 2 — аддзяленне цвердапаліўных паскаральнікаў; 3 — парашугная пасадка паскаральнікаў у акіян; 4 — аддзяленне скідвальнага паліўнага бака; 5 — арбітальны палёт; 6 — тармажэнне арбітальнай ступені і ўваход у атмасферу; 7 — насадка. СПЕКТРАЛЬНАЯ АДЧУВАЛЬНАСЦЬ прыёмніка выпрамянення, адносіны велічыні, што характарызуе ўзровень рэакцыі прыёмніка (выхаднога сігналу), да патоку энергіі монахраматычнага выпрамянення. які выклікаў гэтую рэакцыю. Адрозніваюйь абсал ю т н у ю С.а. (выражаецца. напр., у амперах на ват, калі рэакцыя прыёмніка выражаецца ў амперах) і а д н о с н у ю С.а. — адносіны С.а. пры дадзенай даўжыні хвалі выпрамянення да максімальнай С.а. ці да С.а. пры пэўнай фіксаванай (эталоннай) даўжыні хвалі. С.а. вока (спектральная светлавая эфектыўнасць выпрамянення) — адносіны светлавога патоку монахраматычнага выпрамянення да поўнага патоку выпрамянення, успрынятага вокам чалавека; найб. значэнне мае для даўжыні хвалі 555 нм. Спосабы вызначэння абсалютнай і адноснай С.а. вока пакладзены ў аснову пабудовы сістэмы светлавых велічынь. Гл. таксама Прыёмнікі аптычнага выпрамянення, Сенсібілізацыя, Сенсітаметрыя, Фотаметрыя. СПЕКТРАЛЬНАЯ КЛАСІФІКАЦЫЯ 36РАК. падзел зорак на класы паводле асаблівасцей іх спектраў. Аснова сучаснай С.к.з. — Гарвардская класіфікацыя і яе вынік — каталог Г. Дрэпера, які змяшчае спектральныя характарыстыкі 225 320 зорак Паўн. і Паўд. паўшар’яў неба (амаль усе зоркі да 9 зорнай велічыні). Спектры большасці зорак размяшчаюцца ў выглядзе паслядоўнасйі, уздоўж якой інтэнсіўнасць ліній адных хім. элементаў паступова слабее, а іншых — узмацняецца. Падобныя паміж сабой спектры аб’ядноўваюйь у спектральныя класы. Абазначаюць іх лац. літарамі ў пасляRN доўнасці OBAFGKM, якая адпавядае змене колеру (зоркі класаў ^. В — блакітныя, A, F — белыя. G — жоўтыя, у т.л. Сонца, К — аранжавыя, М — чырвоныя). паказчыка колеру і ўбыванню эфектыўнай тры (ад 30 тыс. да 3 тыс. К); адгалінаванні алюстроўваюнь адрозненні хім. саставу. Кожны клас (акрамя £2) падзяляецца паводле тонкіх адрозненняў паміж спектрамі ўнутры класа на 10 падкласаў, якія абазначаюцца лічбамі ад 0 да 9, што ставяцца пасля літары. Клас ,О, падзяляецца на падкласы ад £24 да £29,5. Іншыя асаблівасці, нетыповыя для дадзенага класа, абазначаюйна малымі лац. літарамі; напр., па інтэнсіўнасці некаторых ліній паглынання вызначаюць свяцйьнасць зоркі (гігант або карлікХ. у гігантаў перад спектральным класам ставіцца індэкс g. у карлікаў — d. С.к. з. дае магчымасць вызначаць класы зорак параўнаннем іх спектраў са спсктрамі зорак, для якіх спец. даследаваннямі надзейна ўстаноўлены тра фотасфер і абс. візуальныя велічыні. Гл. таксама Герцшпрунга—Рэсела дыяграма. А.А. Шымбалёу. СПЕКТРАЛЬНАЯ СВЕТЛАВАЯ ЭФЕКТЫЎНАСЦЬ в ы п р а м я н е н н я, успрынятага вокам чалавека, гл. ў арт. Спектральная адчувальнасць. СПЕКТРАЛЬНАЯ ІПЧЫЛЬНАСЦЬ, ліміт адносін светлавой велічыні (энергетычнай яркасці, светлавога патоку і інш.), якая адпавядае вузкаму ўчастку спектра аптычнага, да шырыні гэтага ўчастка. Графік залежнасці С.ш. ад даўжыні хвалі (частаты, хвалевага ліку ці інш.) характарызуе размеркаванне адпаведнай фіз. велічыні па спектры. СПЕКТРАЛЬНЫ АНАЛІЗ ф і з і ч н ы, метады вызначэння якаснага і колькаснага саставу і будовы рэчываў па спектрах аптычных выпрамянення, паглынання, рассеяння ці адбіцця эл.магн. выпрамянення. Паводле аб’екта даследавання адрозніваюць С.а. малекулярны, атамны і ядз. (гл. Ядзерная спектраскапіяў паводле спосабу атрымання спектраў — эмісійны, люмінесцэнтны, абсарбцыйны, С.а. адбіцця, С.а. камбінацыйнага рассеяння і інш. Магчымы таксама С.а. па няпругкім рассеянні нейтронаў, энергетычным размеркаванні фотаэлектронаў. Праводзяць С.а. па спектрах ядзернага магнітнага рэзанансу і электроннага парамагнітнага рэзанансу (мікрахвалевы дыяпазон), вярчальных і вагальных (субміліметровы і інфрачырв. дыяпазоны), электронных (блізкі інфрачырв., ультрафіялетавы, рэнтгенаўскі дыяпазоны) і ядз. (гамадыяпазон) з дапамогаю адпаведных спектральных прылад. Пры якасным С.а. вызначаюць даўжыні хваль спектральных ліній ці палос і іх паходжанне, пры колькасным — дадаткова вымяраюць інтэнсіўнасці ліній ці палос. Для С.а. характэрны універсальнасйь, высокая выбіральнасць, хуткасць і дакументальнасць; дазваляе аналізаваць практычна люб’ыя рэчывы ў йвёрдым, вадкім ці газападобным станах. С.а. з выкарыстаннем аптычных аналізатараў (спрошчаныя спектральныя прыла СПЕКТРАФОТАМЕТРЫЧНЫ 107 ды) прыдатны для правядзення экспрэснага аналізу ў цэхах прадпрыемстваў і на патоку з адваротным рэгуляваннем. Атамны С.а. выкарыстоўваюйь у машынабудаванні, металургіі, геалогіі, хіміі, біялогіі, сельскай гаспадарцы для аналізу элементнага і ізатопнага саставу сплаваў. мінералаў, руд, глебы і інш.; малекулярны С.а. — для ідэнтыфікацыі рэчываў, вызначэння чысніні прэпаратаў і асаблівасцей іх структуры, складу сумесей, а таксама наяўнасйі пэўных груп і радыкалаў, хім. будовы. між і ўнутрымалекулярных узаемадзеянняў, прасторавай арыентацыі структурных элементаў малекулы. На Беларусі даследаванні па распрацоўцы і выкарыстанні метадаў малекулярнага і атамнага С.а. праводзяцца ў Інue фізікі, Інце малекулярнай і атамнай фізікі Hau. АН Беларусі, БДУ і інш. Літ:. Ельяшевнч М.А. Атомная м молекулярная спектроскопмя. 2 нзд. М., 2001; Колебання молекул. 2 нзд. М.. 1972; Жбанков Р.Г. Мнфракрасные спектры н структура углеводов. Мн.. 1972;Кузяков Ю.Я , Семененко К.А., 3 оров Н.Б. Методы спектрального аналнза. М.. 1990. П.А.Апанасевіч, Р. ГЖбанкоў. СПЕКТРАЛЬНЫЯ ЛІНІІ, вузкія ўчасткі ў спектрах выпрамянення, паглынання і рассеяння эл.магн. хваль. Характарызуюцца пэўнай частатой (даўжынёй хвалі), шырынёй (гл. Шырыня спектральных ліній) і інтэнсіўнасцю выпрамянення. Кожная С.л. адпавядае пэўнаму квантава.му пераходу паміж узроўнямі энергіі атамных ядраў, атамаў, іонаў, малекул рэчыва, і кожнай такой часціцы рэчыва адпавядае пэўны набор С.л., што пакладзена ў аснову спектральнага аналізу. СПЕКТРАЛЬНЫЯ ПРЫЛАДЫ. прылады і прыстасаванні, якія выкарыстоўваюцца для раскладання эл.магн. выпрамяненняў (ваганняў) у спектр, яго рэгістрацыі і даследавання, а таксама для правядзення спектральнага аналізу. С.п. бываюць: залежна ад дыспергавальнага элемента— прызмавыя і з дыфракцыйнай рашоткай; ад віду аптычнай сістэмы — лінзавыя і люстраныя; ад рабочай часткі спектра — для ультрафіялетавага выпрамянення, бачнага (святла) і інфрачырвонага выпрамянення; ад спосабу рэгістрацыі спектра — з візуальнай (спектраскопы), фатаграфічнай (спектрографы) і фотаэл. (спектрометры, спектрафатометры) рэгістрацыяй. С.п. ў радыёспектраскапіі (радыёспектраскопы) працуюць з радыёвыпрамяненнем у галіне міліметровых і сантыметровых хваль. С.п. з выхад Аптычная частка Электрычная частка прылады прылады Блоксхема аднаканальнай спектральнай прылады; К — крыніца выпрамянення; М — мадулятар аптычны; Ф — фільтр сканіруючы (монахраматар); П — прыёмнік выпрамянення фотаэлектрычны; У — узмацняльнік сігналаў; Р — рэгістратар; БК — блок кіравання. ной шчылінай, якая вылучае вузкі спектральны інтэрвал, наз. люнахраматарамі. А п т ы ч н ы я С.п. характарызуюцца: вуглавой і лінейнай дысперсіяй (вызначаюць памеры спектра); раздзяляльнай здольнасцю (вызначае найменшую адлегласць паміж 2 спектральнымі лініямі, якія ўспрымаюцца раздзельна). святласілай (характарызуе долю светлавой энергіі, якая даходзіць да прыёмніка выпрамянення). Найб. раздзяляльная здольнасць у інтэрферэнцыйных С.п. (эталон ФабрыПеро. пласцінка ЛюмераГерке, эталон Майкельсана і інш.); зза невялікай вобласці дысперсіі яны выкарыстоўваюцца звычайна ў спалучэнні з прызмавымі і дыфракцыйнымі монахраматарамі. С.п. выкарыстоўваюцца для вывучэння будовы рэчыва, вызначэння спектральных характарыстык выпраменьвальнікаў і аб’ектаў, якія ўзаемадзейнічаюць з выпрамяненнем, даследавання спектраў свячэння зорак, дыстанцыйнай дыягностыкі аб’ектаў навакольнага асяроддзя і інш. Літ.'. Тарасов К.Н. Спектральные прнборы. 2 нзд. Л., 1977; 3 а й д е л ь А.Н., О с тровская Г.В., Островскнй Ю.Н. Техннка н практнка спектроскопнм. 2 мзд. М., 1976; Нагнбяна М.М., Мнхайловскнй Ю.К. Фотографнческне м фотоэлектрнческне спектральные прнборы н технмка эмнсснонной спектроскопнн. Л., 1981; Скоков М.В. Оптнческне спектральные прнборы. М., 1984. П.А.Апанасевіч. СПЕКТРАЛЬНЫЯ СЕРЫІ, сукупнасці спектральных ліній у атамных спектрах, што падпарадкоўваюцца пэўным заканамернасцям. Лініі дадзенай С.с. ў спектрах выпрамянення ўзнікаюць пры квантавых пераходах атама з розных узроўняў энергіі на адзін і той жа ніжні ўзровень; у спектрах паглынання — з ніжняга ўзроўню на больш высокія ўзроўні энергіі. Найб. выразна С.с. назіраюцца ў спектрах вадароду, вадародападобных атамаў, гелію і шчолачных металаў. СПЕКТРАМЕТРЫЯ (ад спектр + ...метрыя), раздзел спектраскапіц звязаны з вымярэннем залежнасці інтэнсіўнасці светлавых патокаў ад даўжыні хвалі святла. Для вывучэння гэтай залежнасці ў С. выкарыстоўваюць метад параўнання інтэнсіўнасйі светлавога патоку да яго ўзаемадзеяння з доследным рэчывам і пасля ўзаемадзеяння. Гэтыя вымярэнні выконваюцца з дапамогай спектрометраў (монахраматараў) і інш. спектраіьных прылад. СПЕКТРАПАЛЯРЫМЕГРЫЯ (ад спектр + палярыметрыя), метад вымярэння дысперсіі вярчэння плоскасці палярызацыі і кругавога дыхраізму святла (залежнасці каэфіцыента паглынання ад віду кругавой палярызацыі) пры яго праходжанні праз аптычна актыўнае рэчыва (гл. Аптычная актыўнасць). Для вымярэнняў выкарыстоўваюцца спектрапалярыметры і дыхрографы, якія маюць аўтам. фотаэл. рэгістравальныя прылады і адрозніваюцца ад палярыметраў тым, што крыніца святла ў іх спалучана з монахраматарам. Дыхрографы таксама маюць прылады для вымярэння дыхраічнага паглынання ці прылады для пераўтварэння плоска палярызаванага святла ў эліптычна палярызаванае (гл. Палярызацыя святла). СПЕКТРАСКАПІЯ (ад спектр + ...скапія), раздзел фізікі, які вывучае сувязь спектраў вылучэння, паглынання. рассеяння і адбіцця эл.магн. выпрамянення са структурай і станам рэчыва, а таксама часціц, якія ўваходзяць у яго састаў. Служыць асновай развіцця і ўдасканалення метадаў спектральнага аналізу. Выкарыстоўваецца ў навук. даследаваннях у фізіцы, хіміі, біялогіі, астрафізійы і інш. Даследаванні вядуцца з дапамогай спектральных прылад.