КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Пачатак С. — ад назіранняў спектра сонечнага выпрамянення Х.Ньютанам (1666). У пач. 19 ст. адкрыты і даследаваны лініі паглынання ў сонечным спектры (фраўнгоферавы лініі), устаноўлена ўзаемасувязь паміж спектрамі вылучэння і паглынання і праведзена распрацоўка метадаў спектральнага аналізу (Г.РЖірхгоф і Р.Бунзен; 1859). Як самастойны раздзел навукі сфарміравалася ў пач. 20 ст. пасля стварэння квантавай механікі і квантавай тэорыі будовы атамаў і малекул, на якіх грунтуецца тэорыя С. У залежнасці ад аб'ектаў даследаванняў адрозніваюць атамную, малекулярную, ядзерную С., а таксама С. газаў, вадкасцей, крышталёў, мікра і нанаструктур і інш. Паводле дыяпазонаў даўжынь эл.магн. хваль (ці частот) С. падзяляюць на радыёспектраскапію (мікрахвалевую), аптычную С. (вывучае спектры аптычныя, уключае інфрачырвоную спектраскапію, С. бачнага выпрамянення і ультрафіялетавую спектраскапіюў рэнтгенаўскую спектраскапію і гамаспектраскапію. Выкарыстанне лазераў і камп’ютэрнай тэхнікі дазволіла значна павялічыць частотную і часавую раздзяляльную здольнасць метадаў С., прывяло да ўзнікнення лазернай спектраскапіі, нелінейнай спектраскапіі і кінетычнай С. высокага раздзялення. На Беларусі даследаванні па праблемах С. вядуцца ў Інтах фізікі, малекулярнай і атамнай фізікі Нац. АН, БДУ. Вьшаецца часопіс «Журнал прнкладной спектроскопнн». Літ.: Степанов Б.Н. Люмннесценцня сложных молекул. Мн., 1955; Ельяшев м ч М.А. Атомная н молекулярная спектроскопня. 2 язд. М.. 2001; Радноспектроскопня. М., 1973; Немошкаленко В.В. Рентгеновская эммсснонная спектроскопмя металлов м сплавов. Кнев. 1972; Ж б а н к о в Р.Г. Мнфракрасные спектры н структура углеводов. Мн., 1972; Грмбковскнй В.П. Теорня поглошенмя м яспусканмя света в полупроводннках. Мн., 1975; А х м а н о в С.А., Коротеев Н.Н. Методы нелннейной оптмкн в спектроскопнн рассеянмя света. М., 1981. П.А.Апанасевіч. СПЕКТРАСКбП (ад спектр + ...скоп), найпрасцейшая са спектрамных прыіад для візуальнага назірання спектраў выпрамянення. Звычайна робіцца па схеме прызмавага спектрографа, у факальнай плоскасці якога змяшчаецца матавае шкло. 3 дапамогай флюарэсцэнтнага акуляра візуальна назіраюйь ультрафіялетавы спектр, з дапамогай электроннааптычнага пераўтваральніка — блізкую інфрачырвоную вобласць спектра. Выкарыстоўваецца для якаснага спектральнага аналізу рэчываў у хіміі, металургіі і г.д. СПЕКТРАФОТАМЕТРЫЧНЫ АНАЛІЗ, гл. Фотаметрычны аналіз. 108 СПЕКТРАФОТАМЕТРЫЯ СПЕКТРАФОТАМЕТРЫЯ, галіна вымяраіьнай тэхнікц якая аб’ядноўвае спектраметрыю, фотаметрыю і метралогію і распрацоўвае сістэмы метадаў і прылад для колькасных вымярэнняў спектральных каэфіцыентаў паглынання, адбіцця, вылучэння, спектральнай яркасці як характарыстык асяроддзяў, пакрыццяў, паверхняў, выпрамяняльнікаў. Гл. таксама Спектральныя прылады. СПЕКТРОГРАФ (ад спектр + ...граф). аптычная спектральная прылада. прыёмнік якой (фатаграфічны матэрыял, шматэлементны фотапрыёмнік і інш.) рэгіструе ўвесь спектр аптычны. Апошні разгортваецца з дапамогай прызмаў або дыфракцыйнай рашоткі ў факальнай плоскасці прылады. Выкарыстоўваецца пераважна для прамысл. і навук. даследаванняў спектраў рэчываў, а таксама ў астр. даследаваннях (разам з тэлескопам) фіз. уласцівасцей і руху нябесных аб’ектаў. СПЕКТРбіМЕТР (ад спектр + ...метр), прылада для вымярэння функцыі размеркавання некаторай фіз. велічыні па зададзеным параметры. Функцыю размеркавання электронаў (і пазітронаў) па энергіях вымяраюць бэтаспектрометрамі, атамаў і малекул па масах — масспектрометрамі, гамаквантаў па энергіях — гамаспектрометрамі, энергію светлавых патокаў па даўжынях халь (аптычным спектры) — аптычнымі С. Да аптычных С. адносяць прылады для вылучэння вузкіх участкаў спектра аптычнага выпрамянення (монахраматары) і фотаэл. прыёмнікі выпрамянення. Класіфікацыя аптычных С. робіцца па колькасці каналаў і фіз. метадах раздзялення выпрамянення па даўжынях хваль (напр., Фур’еС.). Аптычная С. звычайна наз. проста С. і ў гэтым сэнсе азначаюць аптычныя спектральныя прылады для вымярэння аптычных спектраў з дапамогай фотаэл. прыёмнікаў выпрамянення. Літ: Альфа. бета н гаммаспектроскопня: Пер. с англ. Вып. I. М., 1969; Зайдель А.Н., Островская Г.В., Островскнй Ю.Н, Техннка н практнка спектроскопян. 2 нзд. М.. 1976; Т a р а с о в К.М. Спектральные пряборы. 2 язд. Л., 1977; Якушенков Ю.Г. Теорня я расчет оптякоэлектронных прнборов. 3 нзд. М., 1989. П.Я.Місакоў. «СПЕКТРСВЯЦІЛЬНАСЦЬ» ДЫЯГРАМА, тое, што Герцшпрунга—Рэсела дыяграма. СПЁКТРЫ АПТЫЧНЫЯ. спектры вылучэння (эмісіі), паглынання (адсорбцыі), рассеяння і адбіцця эл.магн. выпрамянення ў інфрачырвоным, бачным і ультрафіялетавым дыяпазонах шкалы электрамагнітных хваль. Рэгіструюцца з дапамогай фатагр. метадаў, лічыльнікаў фатонаў (для ультрафіялетавай вобласці), тэрмаэлементаў і балометраў (для інфрачырвонай вобласці) і інш. С.а. бачнага святла назіраюцца візуальна. Узнікаюйь пры квантавых пераходах паміж узроўнямі энергіі атамаў, малекул, а таксама вадкіх і цвёрдых йел. Пры адсутнасці тэрмадынамічнай раўнавагі для атамаў характэрны лінейчасты спектр (гл. Атамііыя спектры}'. для малекул — паласатыя спектры, абумоўленыя пераходамі паміж электроннымі, вагальнымі і вярчальнымі ўзроўнямі энергіі (гл. Малекулярныя спектры). С.а. выкарыстоўваюцца лля вывучэння характарыстык крыніц святла, структуры і стану рэчыва, а таксама працэсаў, якія працякаюць у ім. Гл. таксама Спектраскапія. Спектрамны анатз. П.А.Апайасевіч СПЁКТРЫ КРЫШТАЛЁЎ АПТЫЧНЫЯ. спектры паглынання, адбіцця і рассеяння святла, а таксама люмінесцэнцыі і фотаправоднасці, што ўзнікаюць пры ўзаемадзеянні эл.магн. хваль аптычнага дыяпазону з крышталямі. Абумоўлены квантавымі пераходамі, якія прыводзяць да змены энергет. стану электронаў і/ці энергіі вагальных станаў атамаў крышт. структуры. Узроўні энергіі крышталя групуюцца ў дазволеныя энергет. зоны (гл. Зонная тэорыя). Паглынанне і вылучэнне святла (фатонаў) пры міжзонных пераходах электронаў можа адбывацца без узбуджэння ваганняў крышт. рашоткі (фанонаў) ці з удзелам фанонаў. Пры міжзонным паглынанні св.чтла электрон з валентнай зоны пераходзіць праз забароненую энергет. зону (шчыліну) у зону праводнасці. і ў валентнай зоне ўтвараецца электронная вакансія (дзірка). Пры рэкамбінацыі свабодных ці звязаных у эксітон электрона і дзіркі ўзнікае люмінесцэнцыя. Існуюць С.к.а., абумоўленыя як уласнымі дэфектамі крышт. рашоткі (вакансіямі, міжвузельнымі атамамі, дыслакацыямі), так і дамешкавымі атамамі. Сіметрыя крышт. рашоткі і яе дэфектаў вызначае ані~ затрапію С.к.а. Афарбоўванне (колернаснь) крышталёў абумоўлена непаглынутай імі часткай белага святла. Існуюць штучныя і прыродныя крышт. структуры, памер якіх у адным, двух ці трох вымярэннях супараўнальны з дэбройлеўскай даўжынёй хвалі (гл. Хвалі дэ Бройля) электрона ў зоне праводнасці і/ці дзіркі ў валентнай зоне, а таксама з адлегласцю паміж імі пры ўтварэнні эксітона; аптычныя спектры такіх структур моцна залежаць ад іх памераў. Літ:. Васмльев А.Н., Мнхайлнн В.В. Введенне в спектроскопню твердого тела. М., 1987; Gaponenko S.V. Optical properties of semiconductor nanocrystals. Cambridge, 1998. М.А.Паклонскі. СПЕКУЛЯЦЫЯ (ад лац. speculatio высочванне, назіранне), проціпраўныя дзеянні супраць парадку ажыццяўлення эканам. дзейнасці, якія выяўляюцца ў скупцы на прадпрыемствах або ў аргцыях дзярж. гандлю і спажывецкай кааперацыі тавараў, што прызначаюцца для рознічнага продажу насельнійтву, і перапродажу такіх тавараў з мэтай нажывы. Праследуейца ў адм. і крымін. парадку. Паводле крымін. заканадаўства Рэспублікі Беларусь С., учыненая на прайягу аднаго года пасля прыцягнення асобы да адм. адказнасці, разглядаецца як злачынства, і вінаваты ў ім можа бьшь асуджаны да штрафу або да папраўчых работ, абмежавання свабоды на тэрмін ад 2 да 4 гадоў або да пазбаўлення волі на тэрмін да 2 гадоў. Тыя ж дзеянні, учыненыя групай асоб або па папярэдняй дамоўленасці, або работнікам гандлю ці спалучаныя з атрыманнем нажывы ў буйным памеры, караюцца пазбаўленнем волі на тэрмін да 5 гадоў. Э. I. Кузьмянкова. СПЕЛАСЦЬ ГЛЕБЫ. стан глебы, які характарызуе яе гатоўнасць да апрацоўкі (фіз. спеласць) ці да пасеву і пасадкі (біял. спеласць). Ф і з і ч н а я С.г. настае пры дасягненні аптым. ўвільгатнення (у час мех. апрацоўкі яна распадаецца на часцінкі 1—10 мм), вызначаецца візуальна. Глеба добра крышыцца, лёгка апрацоўваецца, у ёй ствараюцца аптым. суадносіны паміж цвёрдай часткай. вадой і паветрам. Біялагічная спеласць настае ў добра апрацаванай, увілыотненай і прагрэтай глебе; у ёй інтэнсіўна праходзяйь мікрабіял. пранэсы мабілізацыі пажыўных рэчываў, як вынік выдзяляецца шмат вуглякіслага газу. СПЕЛАСЦЬ ЛЁСУ, стан дрэвастою або дрэў, пры якім найб. поўна задавальняюцца патрэбы нар. гаспадаркі. Адрозніваюць С.л. прыродную, узнаўляльную, колькасную. тэхн.. гасп., спецыяльную. Прыродная С.л. характарызуе стан дрэвастою, калі ён пераходзіць да стадыі адмірання, напр., у сярэдняй паласе ў хвойных дрэў настае ў 200—400, цвердалістых (дуб, клён, граб, ясень) у 300—500 і мяккалістых (бяроза, асіна, вольха, ліпа) у 90—150 гадоў. Узнаўл я л ь н а я С.л. бывае парасткавая (макс. ўзрост лісцевага дрэвастою, калі ён пры суцэльнай высечцы яшчэ здольны ўзнаўлянна парасткамі) і насенная (мінім. ўзрост дрэвастою, калі ён пры суцэльнай высечцы здольны ўзнаўляцца насеннем). Узросты парасткавай спеласці лісневых дрэў 40—80, насеннай спеласйі хвойных 40—50, лісцевых 20— 50 гадоў. Колькасная С.л. характарызуе ўзрост, у якім дрэва або дрэвастой даюць макс. прырост драўніны. Для хвоі і елкі настае ў 60—90, цвердалістых у 60—75, мяккалістых у 35—55 гадоў. Тэхнічная С.л. вызначаецца па ўзросне дрэва або дрэвастою, пры якім яны даюць найб. прырост асн. запланаванага сартыменту. Гаспадарчая С.л. характарызуе ўзрост дрэва або дрэвастою, калі яны даюць найб. грашовы прыбытак за год. Спеныяльная С.л. настае ва ўзросйе, у якім максімальна праяўляюцца спец. функцыі лесу (ахоўная, рэкрэацыйная, проціэразійная і інш.). СПЕЛЕАБІЯЛОГІЯ, тое, што біяспелеалогія. СПЕЛЕАЛОПЯ (ад грэч. spelaion пячора + ...югія), пячоразнаўства, навука, якая вывучае пячоры. Даследуе ўмовы іх утварэння, мікраклімат, марфалогію, гідраграфію, расл. і жывёльны свет, выкарыстанне пячор, рэшткі стараж. матэр. культуры, наскальныя і скульптурныя выявы. Падзяляецна на раздзелы: рэгіянальная С„ геа, бія, антрапа, палеантаспелеалогія, прыкладная, тэхн. С. Цесна звязана з геолагагеагр. навукамі (у т.л. карстазнаўствам), археалогіяй, біялогіяй і інш.