КНІГІ ОНЛАЙН

Беларуская энцыклапедыя Т. 15

Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі

Памер: 552с.

Мінск 2002

475.9 МБ

Беларуская энцыклапедыя Т. 1

Беларуская энцыклапедыя Т. 9

Беларуская энцыклапедыя Т. 12

Беларуская энцыклапедыя Т. 13

Беларуская энцыклапедыя Т. 16

134 СТАЛІНГРАДСКАЯ
з Каўказскага напрамку сюды павернута 4я танк. армія. 19 жн. герм. войскі адначасовымі ўдарамі з 3 і Пд пачалі новае наступленне. У выніку сав. фронт быў прарваны, да 23 жн. ням. танк. злучэнні дасягнулі р. Волга і пачалі штурм горада. Сталінград абаранялі войскі 62й (ген.лейт. ?>.\.Чуйкоў}, часткова 64й (ген.лейт. М.С.Шумілаў) армій. У вер. напружаныя баі ішлі на вуліцах горада, з 4 кастр. — у цэхах заводаў.
У кастр. — ліст. 1942 Стаўка Вярх. Галоўнакамандавання і Ген. штаб разам з камандаваннем франтоў распрацавалі план аперацыі па акружэнні і знішчэнні групоўкі ворага ў раёне Сталінграда (кодавая назва «Уран»). 19 ліст. пасля артыл. падрыхтоўкі войскі ПаўдЗах. (ген.лейт., з 7 снеж. ген.палк. М.Ф.Дотуцін) і правага крыла Данскога (генлейт., з 15 студз. 1943 ген.палк. К.К.Яякасоускі) франтоў прарвалі абарону праціўніка на ПнЗ ад Сталінграда. 20 ліст. з раёна на Пд ад горада насустрач войскам Паўд.Зах. фронту нанеслі ўдар войскі Сталінградскага (ген.палк. А.І.Яроменка) і 23 ліст. замкнулі кальцо акружэння (у «кацёл» трапілі 6я і 4я ням. арміі, значная колькасць спец. і дапаможных часцей і падраздзяленняў — усяго каля 330 тыс. чал.). 16 снеж. сав. войскі разгарнулі наступленне на Сярэднім Доне. Да канца месяца Паўд,Зах. і левае крыло Варонежскага (генлейт. ПЛ.Голікаў) франтоў разграмілі асн. сілы 8й італьян. арміі, ням. аператыўнай групы «Холіт», рэшткі 3й рум. арміі і стварылі ўмовы для поўнай ліквідацыі акружанай пад Сталінградам групоўкі ням. войск. Спроба забеспячэння акружаных войск з дапамогай авіяцыі была сарвана (знішчана больш за 700 самалётаў ворага). Калі праціўнік адхіліў прапановы аб капітуляцыі, войскі Данскога фронту 10.1.1943 перайшлі ў наступленне (кодавая назва «Кальцо»), У выніку злучэння войск 21й і 62й сав. армій каля Мамаева кургана 26 студз. варожая групоўка была рассечана на 2 часткі. 31 студз. спыніла супраціўленне паўд. група ням. войск (ген.фельдмаршал Ф.Паўлюс), 2 лют. капітулявала паўн. група (ген. Штрэкер). У выніку С.б. разгромлена больш за 100 дывізій праціўніка, яго войскі страцілі каля 1,5 млн. чал., 3,5 тыс. танкаў (з улікам войск і тэхнікі саюзнікаў фаш. Германіі). Страты сав. войск. па некат. звестках дасягнулі 1,1 млн. чал. Сярод удзельнікаў С.б. былі тысячы беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі, у т.л. нам. каманд. Сталінградскім фронтам КА.Каваленка, камандуючыя: 17й паветр. арміяй СА.Красоўскі, 5й танк. арміяй АХ.Лізюкоў (загінуў 25.7.1942), 62й арміяй АІЛапацін, нач. штаба 21й арміі ВА.Лянькоўскі, а таксама камандаванне Волжскай ваен. флатыліі (П.А.Трайнін, П.Ц.Бандарэнка, А.І.Цыбульскі). Многія беларусы здзейснілі подзвіг: камісар палка М.П. Сыдзько,
СТАЛІНГРАДСКАЯ АБАРОНЧАЯ АПЕРАЦЫЯ 17 л1пеня18 лістапада 1942г.		
АБАРОНЧЫЯ БІТВЫ НА ПОДСТУПАХ ДА СТАЛІНГРАДА 17 ліпеня12 верасня 1942г.		БАІЎ ГОРАДЗЕ СТАЛІНГРАД 13 верасня18 лістапада 1942г.
С Т A Ш Г PaZc К 1 Ф Р 63 A <	8 ПА Вёшанская	xv	ДАНСКІ	ФР0НТ(з2В9 ^^^^зЛУ'^Серафімоен!	16	П A (ЗНН)	 ' Натоўсні	1 \1 _ —	^~^Клецкая1^*\ Ьокауская	х Чарнышэўсная у; Д — x V^пк^^ЎУ оЦ^арозаўсн'^	V	Ш" o	Z Лрамаслаўна^±^' ^/^"^'у	/^Жганер АРМІЙ }	|•	/ Бсаулоўскі'д—^—<^ ^^^ПФверхне^рмаярска^ , < ^Нпчргіьнінаўскі ■ / ^^^51А	г^ ПАЎДНЁВЫ ФРОНТ Я°НуМнаўНўт^\^~ 4ПА'^^УЧейн^вв'	~	\	°у.Д. 0 Н Ті«і4і Ілаўлінрнав	1 277 ХяжМкгу 4 (^х^^^іл^рзаўна \ Ф Г?^ш5?Ста л ін гра д гутао f fa •'or /^оэ^арманцакП*	430 \ ^51A Саооваео^^\^еь воз.БатырМала аАбільнае^ . ' ►—■ Дзеянні танкавых *—. войск V — Удары авіяцыі Йр. Краснаармейсн	гр.АРМІЙ. 4ПФ	Ш \ W?W|(Я//а28.9Паўд.Усн.Ані фр; 8ПА ^ КРасная Слабада npbizapdtL*’'	1/^ Лічбамі пазначаны: Мініна g	Д нх Плошча 9 студзеня ХІА0М Паўлава) f Т	?	фЗавод„Барыкады“ е	?	ОЗавод.Нырв.Кастрычнік 64 A	/	© Трактарны завод 	~—ZJ2.—^..?Ла	ф Цзнтральны вакзал Лінія фронту да зыходу 12 верасня ^» Напрамкі ўдараў нямецкафашысцкіх войск *—	Контрудары савецкіх войск Становішча савецкіх войск 	да зыходу 26 вер.	да зыходу ІЗкастр. 		 да зыходу 18 лістапада	 Становішча перадавых атрадаў 62 А і 64 A да зыходу 16 ліпеня і іхні адыход “'_'~ Абарончыя абводы савецкіх войск Лінія фронту да зыходу 22 ліпеня '22=»* Напрамкі ўдараў нямецкафашысцкіх войск _ Баі ў акружэнні і выхад з акружэння савецкіх войск • ■■ Контрудары савецкіх войск «= Волжская ваенная флатылія ■>— Становішча левага крыла 51 А савецкіх войск да зыходу 29 ліпеня Становішча савецкіх войск —х— на 56 жніўня 	Да зыходу 30 жніуня Аа№Д¥'|6««.	да эыходу 12 вер
камандзір гарматы кананерскай лодкі А.А.Кандраценка, лётчык Х.Я.Сяржантаў. АЯ.Вашчанка, АК.Стамгікоўская і інш. У час. С.б. бел. партызаны і падпольшчыкі ўзмацнілі ўдары па варожых тылах: зрывалі перакідку да месца баёў рэзерваў, знішчалі эшалоны з жывой сілай і тэхнікай (у 2й пал. 1942 бел. партызаны штомесяц узрывалі 150 — 160
эшалонаў). У сувязі з катастрафічным паражэннем пад Сталінградам у Германіі была аб’яўлена 3дзённая жалоба. Перамога у С.б. стала пачаткам карэннага пералому ў ходзе Вял. Айч. вайны і ўсёй 2й сусв. вайны: створаны ўмовы для разгортвання агульнага зімовага наступлення 1942—43 ад Ленінграда да Паўн. Каўказа і выгнання акупантаў з
СТАЛОВІЦКІ 135
тэр. СССР. Праціўнік страціў стратэг. ініцыятыву і не вярнуў яе да канца вайны. Паражэнне пад Сталінградам абвастрыла ўнутрыпаліт. становішча Германіі і яе сатэлітаў, у той жа час садзейнічала кансалідацыі антыгітлераўскай каалшыі. У снеж. 1942 Прэзідыум Вярх. Савета СССР зацвердзіў медаль «За абарону Сталінграда», які атрымалі больш за 700 тыс. удзельнікаў бітвы, 112 воінаў сталі Героямі Сав. Саюза. Подзвіг герояўсталінградцаў увекавечаны ў помнікуансамблі героям С.б. на Мамаевым кургане. У загадзе Вярх. Галоўнакамандую
Да арт. Сталінградская бітва 1942—43. На абарону Сталінграда. Мастак А.Буднікаў.
чага ад 1.5.1945 г. Сталінград у ліку першых названы горадамгероем (палажэнне аб званні горадгерой зацверджана 8.5.1965).
Літ:. Мсторня второй ммровой войны, 1939—1945. Т. 5—6. М., 1975—76; Самсонов А.М. Вторая мнровая война, 1939— 1945: Очерк важнейшнх событмй. 4 нзд. М , 1990; Васнлевскнй А.М. Победа в бмтве на Волге // Васнлевскмй А.М. Дело всей жмзнн. Мн., 1988; Ж у к о в Г.К.Стратегнческое пораженме протнвннка в районе Сталмнграда // Жуков ГК Воспоммнання н размышлення. 3 нзд. М , 1978. Т. 2; Я к о вл е в Н Н. 19 ноября 1942. 2 мзд. М., 1979, В м дер Н. Катастрофа на Волге: Пер. с нем. М., 1965; Мнровая война: Взгляд побежденных, 1939—1945 гг. М; СПб., 2002; А д а м В. Катастрофа на Волге: Мемуары альютанта Ф.Паулюса: Пер. с нем. Смоленск, 2001; Л м т в н н Г Русская Хнроснма: Сталннград. Август 1942 г. // Авнацмя н космонавтмка. 1998. № 8.
М.Я.Казырэвіч, УІ.Лемяйюнак, Р.Ч.Лянькевіч. СТАЛІЦА. галоўны горад дзяржавы, адм.паліт. цэнтр краіны. С. звычайна з’яўляецца месцазнаходжаннем вышэйшых органаў дзярж. улады і дзярж. кіравання, вышэйшых суд., ваен. і інш. устаноў. У большасці выпадкаў С. — таксама эканам. цэнтр краіны (як напр., Мінск у Беларусі), але ў некат. краінах эканам. цэнтрам з’яўляецца іншы горад (напр., сталіца ЗША — г. Вашынгтон, a эканам. цэнтр — г. НьюЙорк). Як правіла, С. вылучаюцца ў самаст. адм. адзінку з асобым рэжымам кіравання. Акрамя С., якія набылі гэты статус у працэсе гіст. развіцця, існуюць гарады, якія спецыяльна пабудаваны для выканання сталічных функцый (Канбера,
Аўстралія; Бразілія, Бразілія; Ісламабад, Пакістан і інш.). У некат. краінах пры існаванні афіц. С. фактычна сталічныя функцыі выконваюць інш. гарады (у Балівіі ЛаПас замест Сукрэ, у Нідэрландах Гаага замест Амстэрдама). У Расійскай імперыі з пераносам сталіцы (1712) у СанктПецярбург некат. сталічныя функцыі захоўваліся за ранейшай сталіцай — г. Масква.
СТАЛІЦА. вёска ў Германавіцкім с/с Шаркаўшчынскага рна Віцебскай вобл., на правым беразе р. Дзісна. Цэнтр кал
гаса. За 26 км на ПнУ ад г.п. і чыг. ст. Шаркаўшчына, 244 км ад Віцебска. 322 ж., 123 двары (2001). Базавая школа, Дом культуры, бка. аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну.
СТАЛОВАЯ ГАРА (лац. Mensa), каляпалярнае сузор’е Паўд. паўшар’я неба. Найб. яркія зоркі 4.0 візуальнай зорнай велічыні. Гл. Зорнае неба
СТАЛОВІЦКАЯ БІТВА 1771 Адбылася 23.9.1771 каля мяст. Сталовічы паміж войскамі ВКЛ і Расіі ў час барацьбы Барскай канфедэрацыі супраць прысутнасні рас. войск у Рэчы Паспалітай. Вял. гетман ВКЛ М.К.Агінскі ў маі 1771 сабраў пад сваё камандаванне 2 тыс. чал. войска ВКЛ. 6.9.1771 каля в. Рудзькі Пінскай эканоміі ён разбіў рас. батальён з 500 салдат палкоўніка А.Албічава. 10.9.1771 у мяст. Хомск заклікаў разрозненыя сілы канфедэратаў аб’яднацца для абароны «веры, вольнасці і незалежнасці». Ліквідаваць гэты ачаг супраціўлення ўзяўся ген.маёр А.В.Сувораў, які 12.9.1771 выступіў зпад Любліна на чале 1 тыс. салдат з 8 гарматамі. Каля 2 гадз ночы 23.9.1771 атрад Суворава напаў на атрады Агінскага. У ходзе 8гадзіннага бою Агінскі страціў 500 чал. забітымі і каля 300 палоннымі. Пасля паражэння ў бітве Агінскі выехаў за мяжу. С.б. стала апошнім арганізаваным супраціўленнем войска ВКЛ напярэдадні першага падзелу Рэчы Паспалітай. Я.К.Аііішчанкп.
СТАЛбВІЦКІ КАСЦЁЛ ІААНА ХРЫСЦІЦЕЛЯ. помнік архітэктуры стылю віленскага барока ў в. Сталовічы Баранавіцкага рна Брэсцкай вобл. Пабудаваны ў 1740—46 (арх. І.Фантана III, І.К.Глаўбіц) па фундацыі пазнанскага камандора С.Дамброўскага. У 1863—66 перабудаваны пад правасл. Успенскую царкву.
У 1610 кн. М.К.Радзівіл Сіротка засн. у Сталовічах камандорыю кавалераў Мальтыйскага ордэна; пабудаваў драўляны касцёл св. Марыі і Іаана Хрысціцеля (не захаваўся), дзе размясціў прывезеную з Італіі скульптуру Maui Божай Латэранскай. У 1637—39 манахі ордэна збудавалі прамавугольную ў плане невял. мураваную капліцу, якую назвалі Латэранскай у гонар прывезенай святыні. У 1660я г. ка.мандорамі былі Т. і М.Юдзіцкія,
Сучасны храм (на месцы драўлянага) — мураваная 3нефавая 2вежавая базіліка з больш нізкімі прэсбітэрыем і бакавымі сакрыстыямі; па падоўжнай восі да яго прылягае капліца. Гал. фасад вылучаны цэнтр. рэзалітам, які ўтварае 3 праслы; падзелены карнізамі на 3 ярусы, аздоблены слаістымі пілястрамі. Уваход фланкіруюць 4 паўкалоны. Высокія аконныя праёмы з паўцыркульнымі завяршэннямі аздоблены ляпнымі абрамленнямі. Пасля перабудовы ўзведзены драўлянае 5купалле і званіца з пазалочанымі крыжамі ў франтоннай ч. над прэсбітэрыем і апсідай; бакавыя 3ярусныя вежы былі зняты (адлюстраваны на фотаздымку пач. 20 ст.). Дэкар. аздабленне інтэр’ера выканана са стука (паводле праекта арх. Глаўбіца). Галоўны алтар 3ярусны з 2яруснай каланадай і ляпной кампазіцыяй «Глорыя» ў завяршэнні. у бакавых нефах былі 2ярусныя ляпныя алтары (не захаваліся). У