КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Сталовіцкі касцёл Іаана Хрысціцеля. Сучасная Успенская йарква. 136 СТАЛОВІЦКІ інтэр'ер у якасйі прэсбітэрыя ўключана Ларэтанская капліца. Пры перабудове ўстаноўлены драўляны іканастас. За апсідай створаны прыдзельны храм, звязаны з малітоўнай залай бакавымі праходамі. А.М.Кулагін, Т./.Чарняўская, М.М.Яніцкая. СТАЛбвіЦКІ КАСЦЁЛ СЭРЦА ІСЎСА, помнік архітэктуры неаготыкі ў в. Сталовічы Баранавіцкага рна Брэсцкай вобл. Пабудаваны ў 1907—11 з цэглы. 3нефавая 1вежавая базіліка. Прамавугольны ў плане будынак, накрыты 2схільным дахам, расчлянёным дахавымі аконнымі праёмамі, з фіяламі ў завяршэнні. Дамінантай з’яўляецца 2ярусная званіца (васьмярык на чацверыку) з высокім шпілем. Фасады рытмічна расчлянёны стральчатымі праёмамі і контрфорсамі ў прасценках і па баках будынка. Гал. ўваход вырашаны мойным перспектыў Сталовіцкі касцёл Сэрца Ісуса. грудскім пав., належала Радзівілам. У пач. 17 ст. М.К.Радзівіл Сіротка засн. Сталовшкую камандорыю Мальтыйскага ордэна ў складзе маёнткаў С. і Пацейкі для свайго сына мальтыйскага рыцара Ж К Радзівіла. У 1640—46 у С пабудаваны Сталовіцкі касцёл Іаана Хрысціцеля. У Сталовіцкай бітве 177/ армія А.В.Суворава разбіла каля С. войска М.К.Агінскага. Пасля 3га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) С. ў складзе Рас. імперыі, мястэчка, цэтр воласці Навагрудскага пав. Слонімскай, з 1797 Літоўскай, з 1801 Гродзенскай, з 1842 Мінскай губ. У 1897 — 929 ж., у 1909 — 858 ж . 95 двароў, школа, 2 царквы, касцёл, яўрэйскі малітоўны дом, 2 кірмашы на год. У 1907—11 пабудаваны Сталовіцкі касцёл Сэрца /суса. У 1921 — 39 у складзе Польшчы. мястэчка. аэнтр гміны Баранавіцкага пав Навагрудскага ваяв., 678 ж. (1921). 3 1939 у склаазе БССР, вёска, з 1940 аэнтр сельсавета Гарадзішчанскага рна Баранавіцкай вобл., з 1954 — Брэсакай вобл., з 1962 — Баранавіцкага рна. А. /. Валахановіч СТАЛОВЫЯ ГОРЫ ізаляваныя ўзвышшы са стромкімі схіламі і плоскімі паверхнямі вяршынь. Складзены звычайна з устойлівых да разбурэння горных парод (вапнякі, трапы, пясчанікі), якія залягаюць гарызантальна або амаль гарызантальна; у тропіках С.г. бываюць пакрытыя ахоўнай латэрытнай скарынкай. Утвараюцца пры эразійным расчляненні або дыферэнцыраваным перамяшчэнні па разломах блокаў высокапрыўзнятых пластавых раўнін (сталовых краін). Трапляюцца таксама ў выглядзе адзіночных ізаляваных падняццяў — астраўных гор. СТАЛбН |ад лац. stolo (stolonis) каранёвы парастак], відазменены парастак з доўгімі тонкімі міжвузеллямі і лускападобным, бясколерным, радзей зялёным лісцем У адрозненне ад карэнішчаў С недаўгавечныя, служань для вегетатыўнага размнажэння і рассялення. Падземныя С. звычайна маюць клубні або цыбуліны (бульба, семачок); надземныя — т.зв. вусы (казялец паўзучы, касцяніцы, суніцы). СТАЗібНЕ (Stallone) Сілвестэр (н. 6.7.1946, НьюЙорк, ЗША), амерыканскі кінаакцёр, рэжысёр, сцэнарыст. Атрымаў вядомасць як акцёр і сцэнарыст у меладрамахбаевіках пра баксёра «Рокі» (1976—90; і рэжысёр у 2—4й серыях), у 3 стужках пра супермена Рэмба (1982—88). Зняўся ў фільмах «F.I.S.T.», «Кобра», «Танга і Кэш», «Оскар», «Скалалаз» і інш. Паставіў муз. фільм «Застаючыся жывым» (1983). СТАЛЫГІІН Пётр Аркадзевіч (14.4.1862, г. Дрэздэн, Германія — 18.9.1911), расійскі дзярж. дзеяч. Буйны памешчык. Скончыў Пецярб. унт (1884). служыў у мінвах унутр. спраў і дзярж. маёмасцей. 3 1899 пав., потым губ. маршалак ковенскага дваранства, у чэрв. 1902 — сак. 1903 гродзенскі губернатар. Па яго ініцыятыве ў Гродне адчынены рамеснае, жаночае прыходскае, яўр. двухкласнае вучылішчы, рабіў захады па паляпшэнні ўмоў для развіцця сельскай гаспадаркі губерні. 3 сак. 1903 да крас. 1906 губернатар Саратаўскай губ., дзе задушыў сял. рух. 3 крас. 1906 міністр унутр. спраў, адначасова з ліп. і старшыня Савета Міністраў. Прыхільнік і актыўны праваднік рэпрэсій (ваен.палявыя суды, прымяненне смяротнай кары і інш.) у барацьбе з рэвалюцыяй па ным парталам і фланкіраваны 3ступеньчатымі контрфорсамі, увянчанымі высокімі шатрамі з крабамі. Падобныя завяршэнні маюць вуглавыя фіялы алтарнага шчыта. Арх.маст. выразнасць будынка дасягаецца багаццем краповак, профіляў і абломаў, выкананых сродкамі муроўкі, насычаны.м каларыстычным вырашэннем. А.М.Кулагін. СТАЗібВІЧЫ, Сталавічы, вёска ў Баранавіцкім рне Брэсцкай вобл., каля р. Смалянка, на аўтадарозе Гарадзішча—Баранавічы. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 12 км на Пн ад горада і чыг. ст Баранавічы, 210 км ад Брэста 671 ж., 289 двароў (2001). Сярэдняя школа, бка, камбінат быт абслугоўвання, аддз. сувязі. Брацкая магіла партызан. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнікі архітэктуры: СвятаУспенская царква (былы Сталовіцкі касцёл Іаана Хрысціцеля), Сталовіцкі касцёл Сэрца Ісуса. Вядома з 14 ст. 3 16 ст. мястэчка ў Нава Сталовыя горы ў басейне р. Каларада. СТАЛЬ 137 водле прынцыпу: «спачатку заспакаенне, а потым рэформы». Урад С. 16.6.1907 распусціў 2ю Дзярж. думу і вьшаў дыскрымінацыйны у адносінах да прай. мас новы выбарчы закон, у выніку чаго ўсталявалася «трэцячэрвеньская манархія». С. спрыяў выданню закона ад 18.10.1906 аб ануляванні некат. абмежаванняў сял. правоў (канчаткова адменены падушны падатак і кругавая парука, ліквідаваны некат. абмежаванні ў перамяшчэнні сялян і г.д.). Правёў агр. рэформу (гл. Сталыпінская аграрная рэформа), накіраваную на фарміраванне значнага слоя заможнага сялянства і сял. буржуазіі, развіццё капіталізму ў сельскай гаспадарцы. Але глыбокія сац.эканам. супярэчнасці ў краіне, абвостраныя самой агр. рэформай, абумовілі няўдачу палітыкі С. 14.9.1911 смяротна паранены агентам ахранкі эсэрам Дз.Р.Багровым. Літ.'. Столыпмн: Жнзнь н смерть: Сб. публнцнствкн. Саратов, 1991; Рыбас С.Ю., Тараканова Л.В. Реформатор: Жмзнь н смерть Петра Столыпнна. М., 1991; Бок М.П. П.А. Столыпнн: Воспомянання о моем отце. М., 1992; 3 ы р я н о в П.Н. Петр Столыпвн: Полнт. портрет. М., 1992; Хотул е в В.В. Петр Столыпнн. М.; Смоленск, 1998; Федоров Б.Г Петр Столыпнн: «Я верю в Россню». Бнографмя П.А. Столыпнна. Т. 1—2. СПб., 2002. В.П.Панюціч. СТАЛЫПІНСКАЯ АГРАРНАЯ РЭФОРМА, буржуазная рэформа сял. надзельнага землеўЛадання ў Рас. імперыі, у т.л. на Беларусі, у 1906—17. Названа па прозвішчы ПА.Сталыпіна, ініцыятара і кіраўніка рэформы. Выклікана развіццём капіталізму, барацьбой сялян за ліквідацыю панскага землеўладання і інш. рэшткаў прыгонніцтва ў час рэвалюцыі 1905—07. С.а.р. праводзілася з мэтай захавання манархіі, стварэння больш спрыяльных умоў для развіцця капіталіст. адносін у с.r. вытвсці, умацавання слоя сял. буржуазіі і заможнага сялянства ў якасці, апоры самадзяржаўя, ператварэння асн масы сялян у парабкаў і прамысл. рабочых, паскарэння росту прадукц. сіл земляробства пры захаванні памешчыцкіх латыфундый і прадухілення агр.сял. рэвалюцыі. Гал. змест рэформы: разбурэнне сельскай пазямельнай абшчыны, насаджэнне дробнакапіталіст. сял. зямельнай уласнасці і хутарской формы землекарыстання, перасяленне беззямельных і малазямельных сялян у Сібір, на Д. Усход, у Казахстан і інш. ўскраінныя рэгіёны імперыі. Пачалася паводле ўказа ад 22.11.1906, які дазваляў выхад сялян з пазямельнай абшчыны і замацаванне за імі зямлі ў асабістую ўласнасць. Указ з некат. папраўкамі ўхвалены Дзярж. Саветам, зацверджаны царом і прыняты Дзярж. думай як Закон 27.6.1910, дапоўнены палажэннем аб землеўпарадкаванні ад 11.6.І9Н, якое ўсталёўвала прымусовы выхад сялян з абшчыны і пераход да спадчыннага падворнага землеўладання. У 1905 абшчыннае землеўладанне ахоплівала 77,1% сял. двароў і 83,2% надзельных зямель Еўрап. Расіі. На Беларусі яно не мвла значнага пашырэння і захавалася пераважна ў Магілёўскай (80,5% сял. двароў, 79,3% надзельнай зямлі) і Віцебскай (53% сял. двароў, 44,6% надзельнай зямлі) губ. Падворнае ўладанне ворнымі землямі і сенажацямі панавала ў Прыбалтыцы, Зах. і Цэнтр. Беларусі, на Правабярэжнай Украіне. Нягледзячы на адм. націск улад, на пач 1916 з пазямельнай абшчыны выйшла толькі 26% сял. двароў, на долю якіх прыпадала 14,7% сял. абшчыннага землеўладання. Найб. актыўны выхад з абшчыны назіраўся на Пд Украіны і ў Стэпавым Заволжы — у рэгіёнах адносна высокага ўзроўню развіцця агр. капіталізму. Значным быў выхад з абшчыны і на У Беларусі. Да 1916 у Магілёўскай і Віцебскай губ. з яе выйшла 139,4 тыс. сял. двароў, (63% іх агульнай колькасці). Найменш закрануты рэфармаваннем Земляробчы цэнтр, паўн.ўсх. і паўн. губерні. Землеўпарадкаванне, якое праводзілася ў ходзе 'С.а.р., найперш было накіравана на стварэнне хутароў і адрубоў (гл. Водруб) на сял. надзельнай зямлі. Аднак спадзяванні ўрада на масавае ўтварэнне хутарскіх і адрубных гаспадарак як апорнай базы «моцнага» сялянства не апраўдаліся. У еўрап частцы імперыі яны ў 1907—16 складалі толькі 13,6% усіх надзельных двароў, на долю якіх прыпадала 12,2% надзельнага землеўладання. На надзельнай зямлі ў Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай. Гродзенскай, Віленскай губ за гэты час створана 113,8 тыс. хутарскіх і адрубных гаспадарак пл. 1147,2 тыс. дзес. (10% сял. двароў і 18,7% надзельнага землеўладання). Апрача таго, Сял. пазямельны банк прадаў пад хутары і адрубы ў гэтых губернях у 1907— 16 228,7 тыс. дзес. банкаўскіх зямель, на якіх узнікла 13,5 тйс. гаспадарак. На купленай сялянамі казённай зямлі (5,4 тыс. дзес.) створана 813 хутарскіх і адрубных гаспадарак. Па адноснай колькасці хутароў і адрубоў, створаных пры выдзелах з абшчыны асобных гаспадароў дамоў, Беларусь стаяла на перадапошнім месцы сярод рэгіёнаў еўрап. часткі імперыі. Пры ўсіх намаганнях урада ў 5 зах. губернях на хутары і адрубы выйшла толькі /в сял. двароў. На хутары і адрубы ішлі гал. чынам кулакі і сял бедната. Адным з элементаў C a p. было заахвочванне ўрадам сял. перасяленства. У 1906—16 з еўрап. часткі краіны ў Сібір і на Д. Усход перасялілася 3134,8 тыс. чал., у т.л. з 5 зах. губерняў — 335,4 тыс. чал. (11,6% перасяленцаў з еўрап часткі імперыі). 3 іх 240,8 тыс. (71,8%) прыпадала на Магілёўскую і Віцебскую губ. 3 1910, калі ў сялянства з’явіліся надзеі на атрыманне панскай зямлі, перасяленні рэзка скараціліся. Асн. катэюрыю перасяленцаў складала сял. бедната. Царская адміністрацыя не змагла належным чынам арганізаваць перасяленчую справу, аказаць істотную грашовую дапамогу перасяленцам. У выніку значная частка іх вымушана была вяртацца ў родныя мясціны. У 1907—14 з Сібіры і Д. Усходу вярнулася 546,6 тыс. (17,4%) пера