КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
сяленцаў, у т.л. ў 5 зах. губерняў — 36,5 тыс (10,9%). Перасяленчая палітыка царызму не дасягнула мэты. Cap. садзейнічала абеззямеленню бяднейшых слаёў сялян (якія былі вымушаны прадаваць кулакам атрыманыя ва ўласнасць землі) і канцэнтрацыі зямельнай уласнасці ў руках сял. буржуазіі. Адносна адсталая рас. прамсць не магла прыняць у якасці рабочай сілы масу малазямельнага і беззямельнага сялянства, што захоўвала і ўзмацняла высокі ўзровень сац. напружанасці ў вёсцы. У эканам плане С.а.р. мела прагрэсіўнае значэнне, бо паскарала рост капіталізму ў вёсцы, стварала новыя магчымасці для ўздыму с.r. вытвсці; расла прадукцыйнасць працы, развівалася гандл. земляробства. 3 выхадам на хутары і адрубы зменшыліся цераспалосіца, дробнапалосіца і далёказямелле сял. палёў, што садзейнічала развіццю сял. гаспадаркі. Аднак рэформа не прывяла да карэнных сац.эканам. зрухаў, не вырашыла агр. пытання і не змагла прадухіліць наспяванне новай рас. бурж.дэмакр. рэвалюцыі. Абсалютная большасць сял. гаспадарак не мела магчымасці карыстацца агранамічнай і тэхн. дапамогай, каап. крэдытам і інш. С.а.р. пацярпела няўдачу, бо праводзілася пры захаванні ўлады памешчы'каў, панскіх латыфундый, за кошт згалення сял. мас. Афіцыйна яна спынена пастановай Часовага ўрада ад 28.6(11.7). 1917. Літ:. Дубровскнй С.М. Столыпннская земельная реформа. М., 1963; Л м п к н скнй Л.П Столыпннская аграрная реформа в Белорусснм. Мн., 1978; Аврех АЯ. П.А.Столыпян н судьбы реформ в Росснм. М , 1991; 3 а й ц е в а Л.Н. Аграрная реформа П.А. Столыпяна в документах н публнкацнях конца XIX — начала XX в. М., 1995; Т е л я к Л.В. Столыпннская аграрная реформа: Нсгорногр. (1906—1917 гг.). Самара, 1995, Тюкавкян В.Г. Велнкорусское крестьянство н Столыпннская аграрная реформа. М., 2001. В. П Панюціч. СТАЛЬ (польск. stal ад ням. Stahl), дэфармавальны (коўкі) сплаў жалеза з вугляродам (ад 0,025 да 2,14%) і інш. элементамі; від жалезавугляродзістых сплаваў; найважнейшы прадукт металургіі. Атрымліваюць гал. чынам з вадкага чыгуну, які выплаўляецца ў доменных печах, і стальнога лому ( гл. Металургічная прамысловасць, Чорная металургія}. Асн. агрэгаты для вытвсці С.: канвертары (у іх атрымліваюць канвертарную С), мартэнаўскія печы (мартэнаўскую С.) і электрычныя печы (электрасталь). У залежнасці ад тыпу футроўкі печаў адрозніваюць асноўную і кіслую С.; ад характару застывання металу ў зложніцы — спакойную, паўспакойную і кіпячую С.; ад хім. саставу •— вугляродзістую сталь і легіравапую сталь. Паводле прызначэння С. падзяляюцца на канструкцыйныя (напр., аысокатрывалая сталь), інструменталыіыя сталі, С. з асаблівымі фіз. і хім. ўласцівасцямі (кіслотаўстойлівая, нержавейная сталь, злектратэхнічная сталь, гарачатрывалая і гарачаўстойлівая; гл. 138 СТАЛЬ ў арт. Гарачатрывалыя матэрымы, Гірачаўстойлівыя матэрыялы). Уласцівасці С. паляпшаюць легіраваннем, мадыфікаваннем і тэрмічнай апрлцоўкай Выкарыстоўваюнь С. у літым і дэфармаваным выглядзе. У стараж. часы С. рабілі аднаўленнем жалеза з руд драўняным вуглем у горнах (гл. Сырадутны працэс). Літую С. атрымлівалі тыгельнай плаўкай, якая давала высокую якасйь, але была малапрадукцыйная. Плаўленнем у вогнетрывалых тыглях атрымлівалі, у прыватнасці, булат і яго разнавіднасць — дамаскую сталь. У 14 ст. ўзнік к р ы ч н ы п е р a дзел, які заключаўся ў рафінаванні папя рэдне атрыманага чыгуну ў т.зв. крычным горне. У канцы 18 ст. пачалі выкарыстоўваць пудлінгаванне, пры якім у полымных печах расплаўленнем чыгуну і перамешваннем яго з жалезістымі шлакамі атрымлівалі малавугляродзістае жалеза (цестападобны ме. тал — крыцу). У 2й пал. 19 ст. пудлінгаванне выцеснена больш дасканалымі і прадукцыйнымі спосабамі пераробкі чыгуну ў С. — бесемераўскім, тамасаўскім, мартэнаўскім і кіслароднаканвертарным працэсамі (гл. адпаведныя арт.). У канцы 19 ст. пачалі выкарыстоўваць выплаўку С. ў эл. печах. У 20 ст. распрацаваны спосабы вытвсш С., якія дазволілі атрымліваць асабліва чысты метал: вакуумная плаўка ў дугавых печах і індукцыйных печах, вакуумнадугавы пераплаў, электрашлакавы пераплаў, плаўка ў электронна 1600 — 1535 Н в е А Вадкая фаза + ферыт(5) 1400 N 149 аўстэніт 139,2 Ферыт(5)\Вадкая фаза 1200 1000 911 ©_____ 9 800 G Аўстэніт ферыт Аўстэніт Е 1S а.+ а Ф н © 600 і Ф 5 3 ф 5 400 0,02 Z ф 5 0,8 Вадкая фаза аўстэніт ф ±2 2,14 3 U I ф О+'£ 2 £ ® і Аўстэніт + цэментыт (другасны) ледэбурыт (аўстэніт + цэментыт) Перліт + цэментыт । (другасны ) ледэбурыт (перліт+цэментыт) j 727 С 4 4,3 Колькасць вугляроду, % 1147 С 1 ІС 6,67 7 10 20 30 40 50 60 70 Колькасць цэменту (Fe3C),% прамянёвых печпх, п.шзменных печах (гл. Впкуумная металургія, Плазменная металургія}. Структуру і ўласцівасці С. вывучаюць ліетялафізіка і метамзпаўства На Беларусі даследаванні С. вядуцца ў Інце фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў, Фіз.тэхн. інце Hau. AH, у Бел. нац. тэхн. унце, інш. ВНУ і галіновых НДІ. Асн. вытворца С. (чорнага пракату) — Беларускі металургічны завод у Жлобіне. Вытвсць С. ёсць таксама на здах «Цэнтраліт» (Гомель), МТЗ, МАЗ і інш. Літ ■ Д р е г е В. Сталь как конструкцнонный матеряал: Пер. с нем. М.. 1967; Гуля е в А.П. Металловеденне. 6 язд. М., 1986; Фйзчческое металловеденме: Пер. с англ Т. I—3. 3 язд. М., 1987; Венейкмй С Н Рассказы о металлах. 4 язд. М.. 1985; Я го ж. От костра до плазмы: Рассказ о многовековом путй, пройденном металлургяей... М.. 1968; Стальной сляток. Т. 1—3. Мн_, 2000— 01; Мозберг РК Матерналоведеняе. 2 йзд. М.. 1991. А.П.Ласкаўнёў, У.М.Сацута. СТАЛЬ (Біаёі) Ганна Луіза Жэрмена дэ (22.4.1766, Парыж — 14.7.1817), французская пісьменніца, тэарэтык лры, публіцыст. Дачка Ж.Некера Літ. дзейнасць спалучала з заняткамі палітыкай. філасофіяй, гісторыяй. Шмат падарожнічала. Погляды С. фарміраваліся пад уплывам сярэдневяковага мастацтва, творчасці У.Шэкспіра, ням. лры і філасофіі. Асн. тэмы яе твораў — асоба і гісторыя, пісьменнік і грамадства, пачуццё і афіц. мараль: трагедыя «Джэйн Грэй» (1790), раманы «Дэльфіна» (1802), «Карына, або Італія» (1807). Аўтар філас.публійыст. і літ.крытычных эсэ і трактатаў «Лісты пра творы і асобу Ж.Ж.Русо» (1788), «Пра мастайкую творчасць» (1795), «Пра ўплыў страсцей на шчасце людзей і народаў» (1796), «Аб літаратуры, разгледжанай у сувязі з грамадскімі законамі» (1800), мемуараў «Дзесяць гадоў у выгнанні» (апубл. 1821, незавершаны) і інш. Паўплывала на распрацоўку эстэтыкі ранняга рамантызму (кн. «Аб Германіі», 1810). Тв Рус. пер. — Корйна, нЛй Нталня. М . 1969; О лнтературе, рассмотренной в связн с обшественнымн установленяямн. М., 1989. Літ П р о н й н В Н Проблемы лятературы я революцяя в творчестве Жермены де Сталь. М.. 1974. Е.А.Лявонава. Да арт. Сталь. Дыяграма стану «жалеза—вуглярод»; вобласць з блакітным фонам адпавядае сталі, астатняя — чыгуну. 4 Мікраструктуры сталей; 1 — С = 0,5%, структура Ф + Ц|,; 2 — С = 0,15%. Ф+П; 3 — С = 0,35%, Ф + П; 4 — С = 0,8%, структура — пласціністы перліт П; 5 — С = 0,8%, структура — зярністы перліт П; 6 — С = 1,2%, П + Пц; С — вуглярод; Ф — ферыт; Ц — цэментыт; П — эўтэктоідная сумесь (павелічэнне х 500). СТАЛЬМАКбЎ Юрый Міхайлавіч (24.10.1902 — 9.3.1958), бел. кінарэжысёр. Засл. арт Беларусі (1955). Скончыў Дзярж. тэхнікум кінематаграфіі ў Маскве (1928). Працаваў на кінастудыях, у т.л. «Савецкая Беларусь» (1932—41), «Беларусьфільм» з 1945. 3 1935 рэжысёр дакумент. кіно. Сярод фільмаў: «Фізічная геаграфія БССР» (1935, з Л.Пушам), «Пушкін» (1937), «Ваенная гігіена» (1940), «Пераможны май» (1945), «Суд народа», «Свята вызвалення» (абодва 1946) і інш. Здымаў кіначасопісы «Савецкая Беларусь» (з ўярэдзіны 1930х г.) і «Піянер Беларусі» (з 1952). СТАЛЬМАШНАЕ РАМЯСТВб, выраб транспартных гужавых сродкаў. Аб’ядноўвае шэраг функцыянальна блізкіх промыслаў: выраб колаў, калёс, мажар, брычак, саней, вазкоў і інш. Выраб ко СТАЛЬНІК 139 лавых (летніх трансп. сродкаў) больш складаны за выраб палазных (зімовых). На Беларусі карпусы рабочых вазоў для сваіх патрэб рабілі многія сяляне, а колы для іх часцей куплялі ў майстроўстальмахоў. Выраб колаў, які патрабаваў высокага майстэрства, спец. прыстасаванняў і інструментаў, часта вылучаўся ў самаст. промысел, несна звязаны з рынкам. Вытвсць колаў была дыферэнцыраванай (гнуццс абадоў, выраб калодак, акоўка колаў) Абады для колаў выраблялі з гнуткіх парод драўніны — дубу, вязу, клёну. Загатоўкі для абадоў папярэдне распарвалі ў парні ці лазні і гнулі на гбале (бабе). Тым жа спосабам гнулі дугі і санныя палазы на гбалах адпаведнай формы. Сагнутыя абады звязвалі па канцах і сушылі каля 2 тыдняў. Калодкі для колаў выраблялі з бярозычачоткі, радзей — з дубу ці вольхі. У іх выразалі лапаценем адтуліны пад вось, а вонкавую паверхню апрацоўвалі на такарным станку. Па акружнасці ў сярэдзіне калодкі выдзёўбвалі 4вугольныя гнёзды для спіц. Спіцы выраблялі з дубу ui ясеню. сушылі і забівалі ў гнёзды сырых калодак. Насаджвалі спіцы звычайна не перпендыкулярна да калодкі, а з некат. нахілам, каб прадухіліць калыванне колаў у час руху. Пасля замацавання спіц на колесні насаджвалі абады. Пярэднія колы рабілі крыху меншымі за заднія. На Беларусі найб. пашыраныя былі абадныя колы. Яны вядомы з часоў Стараж. Русі (раней сустракаліся ў скіфскіх і сармацкіх павозках). Былі і колы неабадныя: архаічныя суцэльнакругавыя (без спіц) і т.зв. звенчаковыя з дубу ці бярозы дугападобныя часткі. Да пач. 20 ст. сялянскія вазы рабілі амаль цалкам з дрэва. Для павелічэння тэрміну службы ў адтуліну кола з двух бакоў забівалі выкаваныя ў кузні жалезныя ўтулкі (буксы), а паверх калодкі надзявалі абручыкі (рэхвы). Выкарыстанне жалезных шын рабіла неабавязковым ужыванне цэласных абадоў. 3 канца 20 ст. ў рабочых вазах часцей выкарыстоўваюць гумавыя колы. Выцясненне гужавых трансп. сродкаў аўтамабілем прывяло да скарачэння С.р. В.С.Цітоў. СТАЛЬМАНЮНАК Іван Майсеевіч (30.4.1902, в. Хімное, Мінская вобл. — 12.1.1976), бел. вучоны ў галіне хірургіі. Канд. мед. н. (1937), дацэнт (1938). Засл. ўрач Беларусі (1948). Скончыў БДУ (1927) і працаваў у Мінску. 3 1944 у Мінскім мед. інце (у 1950—68 заг. кафедры, у 1951—61 дырэктар), адначасова ў 1944—51 дырэктар НДІ гематалогіі і пералівання крыві. Навук. працы па пытаннях пералівання крыві, брушной хірургіі, гісторыі хірургіі. Распрацаваў спосабы аперацый па стварэнні штучнага стрававода, рэзекцыі страўніка пры пухлінах. Укараніў у практыку астэасінтэзу пры адкрытых і закрытых пераломах трубчастых касцей касцяны шпянёк.