КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Г.С.Смалякоў, М.У.Татур. СТАРАДАРОЖСКІЯ ДРЭВААПРАЦбЎЧЫЯ ПРАДПРЫЁМСТВЫ Дзейнічалі на чыг. ст. Старыя Дарогі (цяпер горад у Мінскай вобл.): у 1894—1926дрэваапрацоўчалесапільны, з 1904 фанерны зды. Выраблялі дошкі, брусы, фанеру. Мелі паравыя машыны, паравы кацёл, лакамабілі. Працавала ад 20 да 180 чал. СТАРАДВбРСКАЕ ВАДАСХбВІШЧА У Пастаўскім рне Віцебскай вобл., за 1,2 км на ПдЗ ад в. Дземяшы. Створана ў 1982 плацінай на ручаі без назвы (бас. р. Шурыца), які ўпадае ў Старадворскае возера. Пл. 0,3 км2, даўж. 2,6 км, найб. шыр. 450 м, найб. глыб. 8,5 м, аб’ём вады 1,1 млн. м3. Ваганні ўзроўню вады на працягу года да 4 м. Выкарыстоўваецца для арашэння с.г. угоддзяў, рыбаводства, адпачынку. СТАРАДВбРСКІ ВАЛЎН, геалагічны помнік прыроды рэсп. значэння (з 1992). Размешчаны за 400 м на ПдУ ад в. Стары Двор Браслаўскага рна Віцебскай вобл. Шэры дробназярністы граніт. Даўж. 3,8 м, шыр. 2,2 м, выш. 0,5 м, у абводзе 9 м, аб’ём 2,2 м3, маса каля 6 т. Прынесены ледавіком 20—18 тыс. г. назад са Скандынавіі. На верхняй пляноўцы захаваліся 7 выемак дыяметрам 4—5 см, глыб. 0,5—2 см, якія зроблены чалавекам каля 2—2,5 тыс. г. назад. Размеркаванне ямак нагадвае люстраны адбітак малюнка сузор’я Вял. Мядзведзіцы. У старажытнасці меў культавае значэнне. В Ф. Вінакураў. СТАРАДЗЁТКА Яўген Аляксандравіч (н. 1.4.1933, г. Барысаў Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне тэхн. кібернетыкі. Др тэхн. н. (1976), праф. (1988). Скончыў Ленінградскі політэхн. інт (1957). 3 1977 у Інце тэхн. кібернетыкі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па тэорыі сістэм аўтаматызаванага праектавання, выліч. геаметрыі і машыннай графікі, тэорыі рухавікоў унутр. згарання (РУЗ). Распрацаваў метады сінтэзу аўтаматызаваных працэсаў праектавання і канструявання ў машынабудаванні, пабудовы нелінейных геам. мадэлей, матэм. апі сання лекальных паверхняў, якасна новы прынцып работы РУЗ. 7в.; Математмческое моделмрованме лекальных поверхностей. Мн.. 1984; Элементы вычкслнтельной геометрнн. Мн.. 1986; Супердвнгатель. Мн., 1997 (у сааўт.) М П.Савік. СТАРАДРУКАВАНАЯ КНІГА. стар а д р у к і, умоўная назва кніг, выдадзеных у пэўнай краіне на працягу некат. перыяду пасля ўзнікнення ў ёй кнігадрукавання. Храналагічныя рамкі ўжывання тэрміна «С.к.» ў розных краінах не супадаюць. Зах.еўрап. кнігі, выдадзеныя ў 15 ст., называюць інкунабуламі, кнігі Ій пал. 16 ст. —па/іеатыпамі. У Расіі старадрукамі называюць кнігі 16—17 ст. (зрэдку і 18 ст.). Кнігі першага ўсх.слав. і бел. першадрукара Ф.Скарыны, С.к. кірыліцкага шрыфту, выдадзеныя на Беларусі ў 16—18 ст., улічаны ў паказальніках «Бібліяграфічны спіс беларускіх старадрукаваных выданняў XVI—XVIII стст.» (складальнік Г.Я.Галенчанка, 1961), «Каталог беларускіх выданняў кірыліцкага шрыфгу XVI—XVII стст.» (складальнік В.ІЛук’яненка; вып. 1—2, 1973—75), «Кніга Беларусі» (1986). Апісанню ўсх.слав. старадрукаў прысвечаны каталогі выданняў кірыліцкага шрыфту, складзеныя кнігазнаўцамі А.С.Зёрнавай, І.В.Паздзеевай, Я.Л.Неміроўскім, Ю.А.Лабынцавым, Я.Дз.Ісаевічам, Т.А. Быкавай і інш. С.к., выдадзеныя на Беларусі на замежных мовах, найб. шырока прадстаўлены ў «Польскай бібліяграфіі» К.Эстрэйхера. С.к. збіраюцца, зберага юцца і навукова апрацоўваюцца ў многіх бках свету. На Беларусі самыя вял. калекцыі старадрукаў захоўваюцца ў Нац. бцы Беларусі і Цэнтр. навук. бцы імя Я.Коласа Нац. АН Беларусі. Л.І.Збралевіч. СТАРАДЎБСКАЕ КНЯСТВА, удзельнае княства ў ВКЛ і Маскоўскай дзяржаве. Утворана ў 1454 як удзел Івана Андрэевіча Мажайскага (гл. Мажайскія), уцекача ад вял. маскоўскага кн. Васіля II. У 1499 яго сын Сямён, які пачаў звацца кн. Старадубскім, атрымаў ад вял. кн. ВКЛ Аляксандра пацвярджэнне на вотчыну, у якую ўваходзілі Старадуб, Гомель, Чарнігаў, Бранск, Карачаў, Хоцімль. Вясной 1500 Сямён і ўладальнік НоўгарадСеверскага княства В.І.Шамяціч перайшлі на бок вял. маскоўскага кн Івана III Пры гэтым іх княствы захавалі на пэўны час унутр. аўтаномію. У 1й чвэрці 16 ст. існаванне гэтых буферных утварэнняў, якія разам з Разанню засланялі ўласна маск. тэрыторыю ад тат. набегаў, з тактычных меркаванняў дапускалася Масквой. У 1518 С.к. перайшло да вял. маскоўскага кн. Васіля III Гомель з акругай вернуты ў склад ВКЛ у выніку вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім 1534—37. А.В.Белы. СГАРАЖЫТНАГА МІЖЗЁМ'Я БІЯГЕАГРАФІЧНАЯ ВбБЛАСЦЬ, фларыстычная і зоагеагр. вобласць сушы. Знаходзіцца на Пн ад Паўн. тропіка, ахоплівае арыдныя і субарыдныя зоны вакол Да арт. Старажытнага Міжзем'я біягеаграфічная вобласць Характэрныя прадстаўнікі фауны: 1 — як; 2 — порза; 3 — снежны барс; 4 — лапатанос; 5 — чарнацелкастэрнодэс; 6 — жаМчужная яшчарка; 7 — грэчаская чарапаха; 8 — блакітная сарока; 9 — пячорная саламандра; 10 — матыльархон; 11 — шаўкапрад ізабелы; 12 — фенек. СТАРАЖЫТНЫЯ 157 Міжземнага м. і ў Сярэдняй і Цэнтр. Азіі. Уваходзіць у царства Арктагею. падцарства Падеарктычнае. 2 падвобласці: Міжземнаморская і СахараГобійская. Лета сухое, што абумовіда развіццё пустынь ад Паўн. Афрыкі да Цэнтр. Азіі, ападкі пераважна ў халодны перыяд года. Ф л о р а на 3 вобласці (вакол Міжземнага м.) складаецца з вечназялёных цвердалістых лясоў, ксерафітных кустоў і паўкусцікаў, т.зв. маквіс і таміляры. У паўпустынях і пустынях трапляюцца ксерафільныя паўкусцікі (палыны, салянкі, парналіснік) і дрэвападобныя расліны (саксаулы, пясчаная акацыя), у зімоваасенні перыяд — эфемероіды (мятліцы, цыбулі, цюльпаны, ферулы) і эфемеры (каласоўнікі, крынічнікі, малькольміі). У ф а у н е пераважаюнь віды адкрытых ландшафтаў. 3 млекакормячых пашыраны сям. селявініевых, тушканчыкавых, пясчанкі; грызуны, гіенавыя, каты (стэпавы, барханны, манул, каракал); капытныя — асёл, горны баран, антылопы, лань; шматлікія лятучыя мышы. 3 птушак пашыраны рабкі, дрофы, жаваранкі, пустынная сойка, уюркі, саракушы, валасянкі, каменкі; у гарах — грыфы, горная курапатка; на вадаёмах — пеліканы і фламінга. Сярод паўзуноў — пераважна сям. геконаў (ёсць эндэмікі), агамавых і сапраўдных яшчарак, каля 10 відаў змей, вужы (ёсць эндэмікі), полазы. Сярод земнаводных — эндэмічныя віды трытонаў, сапраўдных жаб, еўрап. пратэй, сапраўдныя саламандры. 3 рыб пашыраны карпавыя, ласосевыя, асятровыя, эндэмічны род самоў. Беспазваночныя: скарпіёны, сальпугі, павукітарантулы і інш. Шмат родаў насякомых. Л.В.Кірыленка. СТАРАЖЫТНАГР^ЧАСКІЯ ЛАДЫ. сістэмы меладычных ладоў стараж.грэч. музыкі, засн. на тэтрахордах. Паводле інтэрвальнага складу тэтрахорды падзяляюцца на дыятанічныя, храматычныя і энгарманічныя. У дыятанічных тэтрахордах у залежнасці ад размяшчэння вял. і малых секунд (гл. /нтэрвал) адрозніваюць дарыйскія, фрыгійскія, лідыйскія. У выніку аб’яднання тэтрахордаў (злітнага ці раздзельнага) утвараліся больш складаныя, у т.л. актаўныя, лады (гл. Натуральныя лады). Лады, як і рытмы, лічыліся носьбітамі пэўнага характару. Літ:. Антмчная музыкальная эстетнка. М., 1960; Герцман Е. Антячное музыкальное мышленме. Л., 1986. Т.А.Дубкова. СТАРАЖЫТНАРЎСКАЯ ДЗЯРЖАВА, гл. Кіеўская Русь. СТАРАЖЫТНАРЎСКАЯ МбВА агульнаўсходнеславянская м о в а, агульная мова ўсходніх славян 10—14 ст. Сфарміравалася ў эпоху стварэння стараж.рус. дзяржавы на базе дыялектаў усх.слав. плямён, што вылучыліся ў выніку распаду праславянскай мовы. 3 яе вылучыліся старарус., стараўкр. мовы і старабеларуская мова, на аснове якіх сфарміраваліся 3 усх.слав. роднасныя мовы: беларуская мова, руская мова і ўкраінская мова. Перыяд моўнага адасаблення ўсх. славян адзначаны развіццём тых. моўных асаблівасцей, якія выразна акрэслівалі і Выдзялялі ўсх. групу слав. племянных дыялектаў Гэта першае паўнагалоссе: стараж.рус. «борода» праслав. *borda, «голова» < *glova і інш. (параўн. балг «брада», «глава»; польск. «broda», «giova»). Развіццё гукаў «ч’», «ж'» на месцы агульнаслав. спалучэнняў tj, dj або kt, gi перад галоснымі пярэдняга раду («св4ча» < *svetja, «межа» < *medja, «ночь» < *nokt і інш. (параўн. балг. «свеша», «межда», «нош»; польск. swiecq, miedza, пос). З’яўленне гукаў «ў», «’а» як рэфлексаў агульнаслав. насавых галосных: «судь» < *sqdb, «масо» < *m$so (параўн. чэш. soud, maso, польск. *sqd, mi^so). Усх.слав. моўная зона адасаблялася таксама за кошт фарміравання ў той час спецыфічнай усх.слав. лексікі: «логь», «семья»: «б*клка», «собака», «утька». «ковьрь», коврнга», «лап’ьть», «чара», «вмра» і інш. Фанетычная сістэма С.м. характарызавалася дзеяннем закону адкрытага складу, наяўнасцю рэдукаваных гукаў «ь» і «ь», дыфтангічнага гука «ё» (абазначаўся літарай 4), няпоўным проціпастаўленнем звонкіх—глухіх, мяккіх—цвёрдых зычных, адсутнасцю гука «ф», дыялектнай варыянтнасцю гукаў «г» (выбухнога або фрыкатыўнага) і «в» (губнагубнога або губназубнога). У грамат. ладзе С.м. вызначалася мнагатыпнасцю іменнага скланення (у залежнасці ад тыпаў праслав. іменных асноў, напр.: «брать — брата», «сынь — сыну», «дьнь — дьне», «гость — гостя»); наяўнасцю форм адз., мн. і парнага ліку. 4 формамі прошлага і 3 формамі будучага часу, поўнай парадыгмай форм загаднага ладу. С.м ўласціва «дапасаванне паводле сэнсу» дзейніка і выказніка, шырокае ўжыванне беспрыназоўнікавых канструкцый, недастатковае развіццё злучнікавых сувязей у структуры складанага сказа. На працягу 12—13 ст. дыялектнае чляненне С.м. паглыбілася ў сувязі са значным аслабленнем цэнтралізаванай стараж.рус. дзяржавы. У выніку агульнаўсх.слав. працэсу падзення рэдукаваных узнікаюць новыя дыялектныя адрозненні, якія проціпастаўляюць паўн. і паўн.ўбх. землі паўд. і паўд.заходнім. Да 14 ст. адбылося паліт. і эканам. адасабленне зах. і паўд.зах. зямель, якія ўвайшлі ў ВКЛ, паўн. і паўн.ўсх. землі аб'ядналіся ў складзе Маскоўскай дзяржавы Пісьмовыя помнікі С.м. вядомы 3 сярэдзіны II ст. 3 10 ст. дайшлі толькі асобныя надпісы на прадметах, а таксама дагаворы Русі з Візантыяй (захаваліся ў складзе «Аповесці мінулых гадоў» у спісе 14 ст.); Значную ролю ў станаўленні літ. С’м. адыграла старааіавянская мова. Найб. адчувальны яе ўплыў на мову рэліг.павучальных твораў («Сказанне пра Барыса і Глеба», «Жыціе Феадосія Пячэрскага», творы мітрапаліта Іларыёна, Кірылы Тураўскага). Мова «Слова аб паходзе Ігаравым», «Задоншчыны», «Малення Данііла Заточніка», летапісаў вызначаецца сінкрэтызмам стараслав. і стараж.рус. моўных сістэм. Мова дзелавой пісьменнасці («Руская праўда», дагаворы і духоўныя граматы) у большай меры апіралася на нар.размоўны варыянт С.м., які найб. выразна адлюстраваўся ў берасцяных граматах.