Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
чае на падставе статута або ўстаноўчага дагавора. Яна набывае грамадз. правы і прымае на сябе грамадз. абавязкі праз свае органы. Парадак назначэння (выбрання) органаў Ю.а. вызначаецца заканадаўствам і ўстаноўчымі дакументамі. Ю.а. спыняе дзейнасць у выніку яе рэарганізацыі або скасавання. Скасаванне Ю.а. лічыцца завершаным, а Ю.а. — спыніўшай існаванне пасля запісу пра гэта ў Адзіны дзярж. рэгістр Ю.а. Парадак дзейнасці і скасавання Ю.а. рэгламентаваны Грамадз. кодэксам Рэспублікі Беларусь.
Г.А.Маслыка.
ЮРЫДЬІЧНАЯ КАНСУЛЬТАЦЫЯ, калектыў адвакатаў, які ствараецца прэзідыумамі калегій адвакатаў у гарадах і інш. населеных пункгах для аказання юрыд. дапамогі насельніцтву. Месца знаходжання Ю.к., колькасць працуючых у ёй адвакатаў і яе загадчыка вызначае прэзідыум калегіі адвакатаў па ўзгадненні з адпаведным органам юстыцыі.
ЮРЫДЫЧНАЯ НАВЎКА, п р а в a знаўства, юрыспрудэнцыя, грамадская навука, якая вывучае права як сістэму сацыяльных норм, а таксама асобныя галіны права, гісторыю дзяржавы і права, функцыянаванне дзяржавы і паліт. сістэмы грамадства ў цэлым; адна з найб. стараж. навук, якая гістарычна звязана з узнікненнем і развіццём права. Найважн. тэарэт. праблемы Ю.н. пастаўлены ўжо ў стараж.грэч. філасофіі. Рымскія юрысты выпрацавалі прававыя паняцці і канструкцыі, якія захавалі сваё значэнне і ў нашу эпоху. Сучасная Ю.н. дыферэнцыравана на шэраг галін: цывільнае права, крымінальнае права, тэорыя дзяржавы і права, гісторыя права і прававых вучэнняў і інш. Прыкладнымі Ю.н. з’яўляюцца судовая медыцына, крыміналістыка, крыміналогія, юрыд. і суд. псіхіятрыя.
На Беларусі навук. і публіцыст. працы, у якіх асвятляліся пытанні дзяржавы і права, вядомы з пач. 16 ст. Створаны першыя ў Еўропе зборы дзеючага права — Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588). Грамадскі і дзярж. лад ВКЛ аналізавалі Ф.Скарына, М.Гусоўскі, С.Будны і інш. дзеячы 16—17 ст. Значны ўклад у развіццё Ю.н. зрабілі М.В.ДоўнарЗапольскі, М.В.Каяловіч, І.І.Лапо, Ф.І.Леантовіч, М.К.Любаўскі, У.Д.Спасовіч і інш. Першымі нарматыўнымі канстытуцыйнымі актамі Беларусі былі ўстаўныя іраматы БНР (1918), Маніфест Часовага ўрада, які 1.1.1919 аб'вясціў утварэнне Беларускай ССР, Канстытуцыя Рэспублікі і Дэкларацыя, пры
нятыя на 1м з’ездзе Саветаў Беларусі. 3 1921 цэнтрам Ю.н. і гал. навуч. установай Беларусі, дзе рыхтаваліся юрыд. кадры, быў Белдзяржуніверсітэт. 3 заснаваннем АН БССР (1929) у яе складзе як структурнае падраздзяленне створана кафедра сав. будаўніцтва і права. дзе даследаваліся пытанні арганізацыі і дзейнасці дзярж. апарату, развіцця заканадаўства краіны, прычыны злачыннасці, абагульняўся вопыт прымянення дзеючага заканадаўства. Створаны ў 1931 Мінскі юрыд. інт рыхтаваў кадры юрыстаў і распрацоўваў асобныя пытанні Ю.н. У 1931 у складзе АН Беларусі створаны Інт сав. будаўніцтва і права. Пазней пры ім існаваў сектар, аддзел, а ў 1965 арганізаваны Інт філасофіі і права АН Беларусі. На яго базе створаны 2 секгары — тэорыі і гісторыі дзяржавы і права; сацыялогіі права. Пазней у складзе інта ўгвораны: аддзел тэорыі і гісторыі дзяржавы і права; аддзел дзярж. права і кіравання; алдзел прац. і гасп. права; аддзел с.г. і экалагічнага права. У 1999 арганізаваны самаст. Інт дзяржавы і права Нац. АН Беларусі.
Вучоныяюрысты Беларусі праводзяць даследаванні амаль па ўсіх прававых праблемах. Вынікам іх даследчай работы з’явіўся шэраг навук. прац (манаграфій і калектыўных зборнікаў) па розных галінах права, каментарыяў па іх практычным выкарыстанні. Навук. даследаванн' вядуцца таксама на фтах унтаў, Акадэміі МУС Беларусі і інш. навуч. устаноў. Н.д. работай па актуальных праблемах дзяржавы і права займаюцца таксама практычныя работнікі праваахоўных органаў краіны. Г.А.Маслыка.
ЮРЫДЫЧНАЯ ШКОЛА, адзін з гал. кірункаў у рас. гістарыяграфіі ў сярэдзіне 19 — пач. 20 ст., гл. ў арт. Дзяржаўная школа.
ЮРЫДЫЧНЫ АКТ, гл. Акт юрыдычны.
ЮРЫДЫЧНЫ ФАКТ, гл. Факт юрыдычны.
ЮРЫЙ (?—31.5.1223), князь нясвіжскі. Загінуў у бітве на р. Калка, дзе манголы сярод інш. князёў забілі «Святаслава Шумськаго, Мстнслава Чернеговськаго с сыном, Юрья Несвежьскаго». Некаторыя гісторыкі лічылі Ю. ўладальнікам г. Нясвіж на тэр. сучаснай Беларусі. Відаць, князі Святаслаў і Ю. мелі ўладанні і ва УладзіміраСуздальскай зямлі, дзе, паводле «Спіса рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца 14 ст., знаходзіліся гарады «Шумьскын, Несвежьскын». У г. Нясвіж устаноўлены бюст Ю.
В.С.Пазднякоў.
ЮРЫЙ ДАЛГАРЎКІ (каля 1090 — 15.5.1157), вялікі князь кіеўскі [1149—51, 1155—57]; фактычны родапачынальнік адгалінавання Рурыкавічаў, прадстаўнікі якога пазней кіравалі ў Маскоўскім вялікім княстве. Шосты сын Уладзіміра Манамаха. Пры жыцці бацькі кіраваў Рас
товаСуздальскай зямлёй, пасля яго смерці (1125) перанёс сталіцу ў г. Суздаль і стаў першым князем самаст. РастоваСуздальскага княства (гл. УладзіміраСуздальскае княства), якое пры ім і яго сынах Андрэю Багалюбскім [1157— 74] і Усеваладзе Вялікае Гняздо [1176— 1212] заняло пануючае становішча ў Паўн.Усх. Русі. 3 пач. 1130х г. змагаўся за валоданне Пераяславам (цяпер ПераяслаўХмяльніцкі) і Кіевам, які заваёўваў у 1149 і 1155. За імкненне валоцаць аддаленымі ад уласнага княства землямі празваны Далгарукім. Лічыцца заснавальнікам гарадоў Масква (1147), ПераяслаўльЗалескі, Юр’еўПольскі і інш. Памёр (верагодна, атручаны баярамі) і пахаваны ў Кіеве. У Маскве Ю.Д. як заснавальніку горада пастаўлены помнік (1954), яго выява на медалі «У памяць 800годдзя Масквы» (1947).
ібРЫЙ ЛУГВЕНАВІЧ (13957—1458?), князь мсціслаўскі, гл. ў арт. Мсціслаускія.
КІРЫЙ УЛАДЗІМІРАВІЧ (7—1292), князь пінскі. Сын пінскага кн. Уладзіміра. У 1262 разам са старэйшымі братамі пінскімі князямі Фё'дарам Уладзіміравічам і Дзямідам віншаваў у Неблі галіцкавалынскага кн. Васільку Расціславіча з перамогай над літоўцамі. 3 нагоды смерці (паводле М.Грушэўскага, у 1288/89), Ю.У. характарызуецца летапісцам як «кроткый, смнреный, правднвый». Апошні вядомы пінскі князь з дынастыі Ізяславічаў.
ЙРЫЙ ЯРАСЛАВІЧ (7—11627), князь тураўскі і пінскі. Сын Яраслава Святаполчыча, унук кіеўскага і тураўскага кн. Святаполка Ізяславіча. У летапісах упамінаецца з 1149, калі быў даверанай асобай і служьшым князем у Юрыя Уладзіміравіча Далгарукага; па яго загадзе ў 1155 беспаспяхова намагаўся захапіць г. Луцк у кн. Мсціслава Ізяславіча. Відаць, у 1157 авалодаў Туравам і Пінскам як сваёй родавай спадчынай. Вывядзенне Ю.Я. гэтых зямель зпад улады кіеўскіх князёў азначала аднаўленне незалежнасці Тураўскага княства і панавання там дынастыі Ізяславічаў. У 1158 вял. кіеўскі кн. Ізяслаў Давыдавіч арганізаваў супраць Ю.Я. вял. паход, у якім прынялі ўдзел галіцкія войскі, у т.л. луцкі кн. Яраслаў Ізяславіч, Яраполк Андрэевіч, Рурык Расціславіч са смаленскімі атрадамі, Уладзімір Мсціславіч, полацкія войскі і качэўнікіберандзеі. У 1160 Ю.Я. ажыццявіў паход на сваіх паліт. праціўнікаў. намагаўся захапіць г. Выр у Пераяслаўскім княстве і г. Зарыты ў Чарнігаўскім княстве. У тым жа годзе вытрымаў у Тураве 3тыднёвую аблогу валынскіх князёў Мсціслава і Яраслава Ізяславічаў, Яраполка і Уладзіміра Андрэевічаў. Толькі ў 1162 вял. кіеўскі кн. Расціслаў Мсціславіч заключыў мір з Ю.Я. Відаць, у хуткім часе пасля гэтага Юрый памёр, бо ў 1162 тураўскім князем названы яго сын Святаполк Юр ёвіч. Летапісныя па
юрэвіч 219
ведамленні малююць Ю.Я. як вопьггнага дыпламата, умелага і ўдачлівага военачальніка.
ЮРЫН Уладзімір Міхайлавіч (н. 7.2.1938, Мінск), бел. вучоны ў галіне фізіялогіі раслін. Др біял. н. (1981), праф. (1988). Скончыў Бел. лесатэхн. інт (1959). 3 1966 у Інце эксперым. батанікі Нац. АН Беларусі (з 1986 заг. лабараторыі). 3 1991 у БДУ (заг. кафедры). Навук. працы па пытаннях элекграфізіялогіі і ксенабіялогіі расл. клеткі, выкарыстанні метадаў фізікахім. біялогіі ў даследаваннях на клетачным і мембранным узроўні механізмаў паступлення мінер. рэчываў, хім. рэгуляцыі, фізіялогіі імабілізаваных расл. прэпаратаў.
Тв.: Регуляцня функцнй мембран растнтельных клеток. Мн.. 1979 (разам з В.М.Іванчанкам. С.Г.Галакціёнавым); Регуляцня нонного транспорта через мембраны растнтельных клеток. Мн., 1991 (разам з АІ.Саколікам, АП.Кудрашовым); Основы ксенобнологнн. Мн.. 2001.
ЮРЫСАН (Jurisson: сапр. С о а н с; Soans) Хельві Мікалаеўна (н. 5.10.1928, Талін), эстонская паэтэса, перакладчыца. Скончыла Тартускі унт (1953). Друкуецца з 1956. Аўтар кніг вершаў «У гарах нараджаюцца воблакі» (1961), «Дрэва на гарызонце» (1966), «Чалавечаму голасу» (1976), «У цені міравога дрэва» (1983), твораў для дзяцей. На эст. мову пераклала паэмы П.Броўкі «Заўсёды з Леніным» і «Голас сэрца» (у кн. «А дні ідуць...», 1964), выбр. вершы Я.Купалы (зб. «А зязюлька кукавала», 1966, з М.Веетам), Я.Коласа (зб. «Звон шыбаў», 1968, з Веетам), М.Танка («Летні дождж», 1974), кн. для дзяцей Р.Барадуліна «Ці пазяхае бегемот?» (1976). На бел. мову яе паасобныя вершы пераклаў М.Маляўка. Г.Я.Лдамовіч.
ЮРЫСДЫКЦЫЯ (лац. jurisdictio судаводства ад jus права + dictio абвяшчэнне), устаноўленая законам або інш. нарматыўным акгам сукупнасць паўнамоцтваў адпаведных дзярж. органаў вырашаць прававыя спрэчкі і справы аб правапарушэннях: права ацэньваць дзеянні асобы або інш. суб’екта права з пункту гледжання іх правамернасці і прымаць юрыд. санкцыі да правапарушальнікаў. Ю. вызначаецца ў залежнасці ад віду і характару спраў, што вырашаюцца (злачынствы, праступкі. маёмасныя спрэчкі і г.д.), тэрытарыяльнай іх прыналежнасці, ад асоб, якія бяруць у іх удзел. Пад Ю. разумеецца таксама сфера адносін, на якія пашыраюцца паўнамоцтвы. Э.І.Кузьмянкова.
ЮРЫСКбНСУЛЬТ (ад лац. jurisconsultus правазнавец), работнік прававой службы прадпрыемства (установы. арганізацыі), на якога ўскладаюцца: кантроль за законнасцю загадаў і распараджэнняў, што выдае адміністрацыя; удзел у складанні дагавораў і пагадненняў, што заключаюцца з інш. прадпрыемствамі і ўстановамі; інфармаванне рабочÑ