Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
°д некалькіх ват да некалькіх сотняў ват: напружанне — да 20 кВт: тэрмін службы — да 25 гадоў. Вькарыстоўваюцца як мініяцюрныя крыніцы электраэнергіі. напр. на касм. апаратах. у вымяральных прыладах. мед. электроннай апаратуры. В.Ц.Казазян.
ЯДЗЕРНАЯ БбМБА, атамная б о м б а. бомба выбуховага дзеяння вял.
разбуральнай сілы, якая ўзрываецца ад імгненнага выдзялення ядз. энергіі. Асн. часткі Я.6.: ядз. зарад (устройства. у якім адбываецца выбуховы працэс вызвалення ядзернай энергіі), зарад звычайнага выбуховага матэрыялу (напр., тратылу) і масіўная метал. абалонка.
На ядз. зарад выкарыстоўваюцца уран233. 235 або плугоній239. Умова ланцугояай ядзернай рэакцыі. якая вядзе да выбуху. — наяўнасць крьггычнай масы ядз. зараду (некалькі кілаграмаў урану пі плутонію). Для прадухілення самаадвольнага выбуху зарад падзеле
Прынцыповая схема ядзернай бомбы: a — з зарадам, падзеленым на 2 часткі; б — на некалькі частак; 1 — абалонка, 2 — выбуховае рэчыва, 3 — узрывальнік, 4 — накіравальны канал, 5 — плугоній, 6 — адбівальнік нейтронаў, 7 — нейтронная крыніца.
ны на адасобленыя часткі. Маса кожнай ч. ядз. зараду меншая за крытычную. Выбух звычайнага зараду імгненна збліжае часткі ядз. зараду і ўтварае крытычную масу. Узнікае ланцуговая ядз. рэакцыя з выдзяленнем вял. колькасці энергіі — ядзерны выбух. Метал. корпус Я.б. не дае заўчасна раскідацца ядз. зараду ў першапачатковы перыяд ядз. рэакцыі. Падзяляюць Я.б. на авіяц. і марскія глыбінныя. Выбух авіяц. Я.б. паражае светлавым выпрамяненнем, ударнай хяаляй. пранікальнай радыяцыяй і радыеактыўным пылам. Магутнасць выбуху Я.б. ацэньваюць тратылавым эквівалентам — масай тратылу ў тонах. Першая Я.б. створана ў ЗША і выпрабавана там жа 16.7.1945. СССР выпрабаваў такук> бомбу ў жн. 1949. У канцы 2й сусв. вайны ЗША выкарысталі Я.б. з тратылаввім эквівалентам 20 тыс. т пры бамбардзіроўцы яп. гарадоў Хірасіма і Нагасакі (у жн. 1945). Сучасныя Я.б. маюць тратылавы эквівалент ад дзесяткаў да млн. т. Гл. таксама Ядзерная зброя, Ядзерныя боепрыпасы. А.П.Малыхін.
ЯДЗЕРНАЯ БЯСПЕКА. якасць установак і ўстройстваў, што утрымліваюць ядзернае паліва, пры якой тэхн. сродкамі і арганізац. мерапрыемствамі прадухіляецца магчымасць ядз. аварый.
Забеспячэнне Я.б. — асн. патрабаванне пры выбары пляцовак для размяшчэння. пры праектаванні, збудаванні. эксплуатацыі ядз. аб'ектаў. Да іх адносяцца ядзерныя рэактары ўсіх тьшаў і прызначэння, устаноўкі для вытвсці ядзернай зброі, сховішчы ядз. паліва. устаноўкі па яго перапрацоўцы, устройствы для захоўвання радыеактыўных адходаў і інш. Я.б. грунтуецца на: унутр. самаахове ўстановак, заснаванай на іх фіз. і праектных уласцівасцях. абсталяванні ўстановак надзейнымі ахоўнымі сістэмамі бяспекі і кантролю пара
ЯДЗЕРНАЯ 235
метраў; высокай кваліфікацыі і адкашасні персаналу, выкананні норм і правіл, што дзейнічаюць у галіне ядз. тэхнікі.
На Беларусі нагляд за Я.б. ажыццяўляе спец. дзярж. орган — Праматамнагляд Мінва па надзвычайных сітуацыях. Акрамя нац. норм і правіл улічваюцца таксама рэкамецдацыйныя стандарты. распрацаваныя Міжнародным агенцтвам па атамнай энергіі. Парушэнне норм і правіл можа прывесці да цяжкіх ядз. аварый (страта кіравання ланцуговай рэакцыяй у ядз. рэактары і разгону яго магутнасці; утварэнне крытычнай масы ва ўстройствах, што маюць у сабе падзельныя матэрыялы. з узнікненнем самаадвольнай ланцуговай рэакцыі — да выхаду радыеактыўных прадуктаў дзялення за межы ўстановак і інш. Аварыі з найб. цяжкімі наступствамі адбыліся на хім. камбінаце «Маяк» у Чэлябінскай вобл. (Расія, 1957), АЭС «ТрыМайл Айленд» (ЗША, 1979), Чарнобыльскай АЭС (Украіна, 1986: гл. Чарнобыльская катастрофа 1986).
А.І.Ярашэвіч.
ЯДЗЕРНАЯ ВАЙНА. умоўная назва вайны. у якой гал. сродкам паражэння з’яўлялася б ядз. зброя. Першая дактрына Я.в. прынята ў ЗША адразу пасля заканчэння 2й сусв. вайны ў сувязі з аснашчэннем іх узбр. сіл ядз. зброяй; знайшла адлюстраванне ў афіц. стратэг. канцэпцыях ЗША і НАТО. Ваен. дактрына СССР у пасляваен. перыяд таксама прадугледжвала вырашальную ролю ракетнаядз. зброі ў вайне.
Напачатку абодва бакі разглядалі магчымасць усеагульнай Я.в.. якая мела б неабмежаванае. масіраванае і сканцэнтраванае паводле часу выкарыстанне ўсіх відаў ядз. зброі ў спалучэнні з інш. сродкамі барацьбы. У вайну такога маштабу прама або ўскосна маглі б уцягнуіша многія дзяржавы свету. а яе вынікі (т.зв. «ядзерная зіма». «ядзерная ноч») маглі б пашырацца на ўвесь зямны шар. што з'явілася б прамым шляхам да знішчэння чалавечай цывілізацыі. глабальнай экалагічнай катастрофы. У 2й пал. 1950х г. у ЗША распрацавана канцэпцыя абмежаванай ядз. вайны. 3 пач. 1970х яна стала разглядацца як узбр. проціборства з выкарыстаннем розных відаў зброі, у т.л. тактычнай і аператыўнатактычнай ядз. зброі. выкарыстанне якой абмяжоўвалася па маштабах. раёнах прымянення і відах ядз. сродкаў. Лічылася. што такая вайна магчыма толькі на працягу кароткага перыяду на некат. тэатрах ваен. дзеянняў з выкарыстаннем ядз. зброі для знішчэння важнейшых ваен. і ваен.эканам. аб’ектаў. Але і яна нясе вялікую небяспеку распаўсюджвання радыеактыўных прадуктаў на вял. адлегласці і магчымасць перарастання яе ва ўсеагульную Я.в.
Міралюбівыя сілы ва ўсіх краінах выступаюць за прадухіленне любой формы Я.в., умацаванне рэжыму нераспаўсюджвання ядз. зброі і яе забарону ў далейшым.
Літ.: Кононов Л. 0 проблеме ядерной опасностн в современном мнре // Воен. мысль. 2001. № 1; С у п р я г a A В. О войнах XXI века // Воен. мысль. 2002. № 6.
ЯДЗЕРНАЯ ГЕАЛОПЯ, тое, што радыегеалогія.
ЯДЗЕРНАЯ ЗБРОЯ. атамная зброя, агульная назва зброі, паражальнае дзеянне якой заснавана на выкарыстанні ўнутрыядзернай энергіі, што вылучаецца пры ядзерным выбуху: адзін з відаў зброі масавага знішчэння. Найб. магутны сродак вядзення баявых дзеянняў, разбуральны патэнцыял якога не мае прэцэдэнтаў у гісторыі чалавентва і нясе пагрозу для яго існавання ў цэлым. Асн. паражальныя фактары Я.з.: ударная хваля, светлавое выпрамяненне, пранікальная радыяцыя, радыеактыўнае заражэнне і эл.магн. імпульс. Я.з. ўключае розныя ядзерныя боепрыпасы (баявыя ч. ракет і тарпед, авіяц. і глыбінныя бомбы, артыл. снарады і міны, што забяспечаны ядз. ці тэрмаядз. ўстройствамі), сродкі дастаўкі іх да цэлі і сродкі кіравання імі. У залежнасці ад ядз. зараду падзяляецца на тры пакаленні. У Я.з. 1га пакалення ў боепрыпасах выкарыстоўваюць рэчывы, што дзеляцца (²³⁹Pu, ²³⁵U), напр., першая сав. ядзерная бомба, выпрабаваная ў жн. 1949. У Я.з. 2га пакалення пры выбуху вылучаецца не толькі энергія ад дзялення ²³⁹Pu і ²³⁵U. але і ад тэрмаядз. рэакцыі сінтэзу лёгкіх элементаў (ізатопаў вадароду — дэйтэрыю і трытыю). Бомба такога прынцыпу дзеяння наз. вадароднай і ўпершыню выпрабавана ў СССР (жн. 1953). Mae значна большую, практычна неабмежаваную магутнасць. Да 3га пакалення адносяць боепрыпасы, у якіх значная ч. энергіі выбуху ператвараецца ў інш. форму. чым ударная хваля і цеплавое выпрамяненне, і канцэнтруецца пераважна ў адным напрамку (напр., нейтронныя боепрыпасы, у якіх энергія пераўтвараецца ў нейтроннае і увыпрамяненне — нейтронныя бомбы і лазеры з ядз. напампоўваннем). Паводле выкарыстання Я.з. падзяляеццана:стратэгічную — прызначаную для знішчэння агульнага ваен.эканам. патэнцыялу праціўніка. мае вял. ці міжкантынент. далёкасць; т а к т ы ч н у ю, ці зброю поля бою магутнасцю ад 1 кт да 1 Мт. Стратэг. ядз. сілы ўключаюць міжкантынент. і балістычныя ракеты наземнага базіравання, балістычныя ракеты з ядз. боезарадамі на падводных лодках і стратэг. бамбардзіроўшчыкі міжкантынент. далёкасці, аснашчаныя бомбамі, ракетамі. крылатымі ракетамі з ядз. зарадамі. Пасля атамных бамбардзіровак амер. авіяцыяй яп. гарадоў Хірасіма і Нагасакі (жн. 1945) Я.з. стала гал. чынам ваен.паліт. сродкам націску і стрымлівання ў суіірацьстаянні вял. дзяржаў (гл. «Халодная вайна»), А.П.Мапыхін.
«ЯДЗЕРНАЯ ЗІМА», гіпатэтычны сцэнарый глабальнага змянення клімату Зямлі ў выпадку буйнамаштабнай ядзернай вайны. Тэрмін «Я.З.», які ўвёў у пач. 1980х г. амер. астрафізік К.Саган, абаэначае рэзкае падзенне сярэдняй тры зямной паверхні зза выкідаў вял. колькасці ядзерных боепрыпасаў.
На аснове камп'ютэрнага мадэліравання магчымай ядз. вайны вызначана. што зза
выбухаў і пажараў у атмасферу будуць падняты сотні мільёнаў тон дыму. пылу. дробных часцінак, якія праз некалькі тыдняў з прычыны глабальнай цыркуляцыі атмасферы шчыльнай заслонай закрыюць Паўн. і часткова Паўд. паўшар'і Зямлі. Колькасць сонечнай энергіі, што падае на зямную паверхню, паменшыцца ў некалькі дзесяткаў разоў. У выніку настане «ядзерная ноч» і. як вынік. «Я.з.». Паводле разлікаў адбудзецца значнае і працяглае паніжэнне тры паверхні Зямлі на 15 °C (да 40 °C у розных рэгіёнах). У выніку гэтага не паспеюць прыстасавацца і загінуць шматлікія расліны, жывёлы і ўсе птушкі, што прывядзе да амаль поўнага разбурэння існуючых экасістэм. Працэс ачышчэння атмасферы будзе ісці месяцы і нават гады. але яна не вёрнецца ў першапачатковы стан. У наш час. па ацэнках шэрагу экспертаў, у выніку значнага скарачэння ў свеце ядзернай зброі вял. магутнасці, а таксама стварэння высокадакладнай зброі меншай магутнасці. «Я.з.» немагчыма. М.М.Груша.
ЯДЗЕРНАЯ бПТЫКА, раздзел ядз. фізікі і фізікі элементарных часціц, які вывучае з’явы інтэрферэнцыі, дыфракцыі і пераламлення часціц і ядраў у рэчыве, аналагічныя адпаведным аптычным з’явам. Тыповыя сітуацыі, калі даўжыня хвалі дэ Бройля параўнальная з міжатамнай адлегласцю ці нават меншая за радыус ядра. Аднак у некаторых выпадках з’явы інтэрферэнцыі і лыфракцыі часціц і гамаквантаў выяўляюнца ў большай стуііені са змяншэннем даўжыні хвалі дэ Бройля, што дазваляе вывучаць многія ўласцівасці мікрасвету.
З'явы ядз. прэцэсіі спіна нейтронаў. абумоўленай пераламленнем нейтронаў у псеўдамагн. ядз. полі рэчыва, і вярчэння плоскасці палярызацыі гамаквантаў кінематычна аналагічныя аптычнаму Фарадэя эфекту. Аптычнаму эфекту падвойнаÐ