• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    °довыя травяністыя расліны з пальдавалопасцевымі каранёвымі клубнямі. Лісце доўгае, вузкае, ланцэтнае. Кветкі дробныя. ліловаружовыя. з пахам ванілі або гваздзікі. сабраныя ў суквецце колас. Плод — каробачка.
    
    ЙДРЫ КАНДЭНСАЦЫІ, найдрабнейшыя нейтральныя часціцы або іоны, на якіх адбываецца кандэнсацыя пары і ўтвараюцца кроплі воблакаў і туманаў. Я.к. служаць гіграскапічныя часціцы, якія маюць хларыды, сульфаты, сульфіды нітраты і нітрыты. Іх памер 10'— 10’⁵ см, канцэнтрацыя ў сярэднім у 1 см³ над акіянам 10³, над сушай паза гарадамі 10⁴, у гарадах ~1,5 • 10s. 3 вышынёй канцэнтрацыя Я.к. звычайна памяншаецца.
    
    яды раслін і жывёл, арганічныя рэчывы, якія пры дзеянні на жывыя арганізмы выклікаюць у іх атручэнне або смерць. Выпрацоўваюцца спецыялізаванымі клеткамі ці тканкамі (залозамі) расліны або жывёлы. Вядома больш за 10 тыс. відаў ядавітых раслін і каля 5 тыс. відаў ядавітых жывёл. Дзейнасць Я. на арганізм даследуе таксікалогія.
       Я. р а с л і н адносяцца пераважна да алкалоідаў, гліказідаў, расл. мылаў (сапанінаўу арган. кіслот (сінільная, шчаўевая), смол. У большасді выпадкаў атручэнні Я. праяўляюцца млоснасцю, ірвотай, болямі ў жываце, дыярэяй. Выбіральная таксічнасць расл. Я. праяўляецца ва ўздзеянні на нерв.. мышачную і дыхальную сістэмы, сэрца, страўнікавакішачны тракт, печань або скуру. Найб. цяжкія атручэнні могуць выклікаць вял. дозы пракгычна кожнага расл. Я. Я. ж ы в ё л (зоатаксіны) адносяцца да розных кл. хім. злучэнняў. Змяшчаюцца ў спец. залозах ці выпрацоўваюцца ў тканках (напр.. нейратаксіны бялковай прыроды і розныя ферменты ў змей, панцырных жгуціканосцаў; нейрапептыды і тэтрадаксін у рыб; таксальбуміны ў скарпіёнаў; амінакіслоты, гіялуранідаза, пептыды ў павукоў і шш). Аснова дзеяння Я. — хім. рэакцыі з тканкавымі і клетачнымі біяхім. кампанентамі. Дзеянне Я. залежьшь ад іх фізікахім. уласцівасцей, ад колькасці і шляхоў паступлення, відавых асаблівасцей арганізма і яго ўзросту, выбіральнай дзейнасці на пэўныя расліны і жывёлы ці сістэмы і органы. Выкарыстоўваюць для барацьбы са шкоднікамі сельскай гаспадаркі, у невял. дозах у медыцыне. Гл. таксама Атрутныя рэчывы, Курарэ, Пчаліны яд, Таксікоз, Таксіны.
    
    ЯДЫ ПРАМЫСЛбвЫЯ. я д ы в ы т ■ в о р ч ы я, хімічныя рэчывы, якія сустракаюцца ва ўмовах прафес. дзейнасці чалавека і шкодна ўплываюць на здароўе пры невыкананні правіл тэхнікі бяспекі і гігіены працы. Паводле ступені таксічнасці і небяспекі Я.п. падзяляюць на класы. Да іх адносяцца цяжкія металы, вуглевадароды і іх галагенвытворныя, спірты, фенолы, альдэгіды, эфіры, гетэрацыклічныя і фосфарарган. злучэнні, антыбіётыкі і інш. Трапляюць
    
    
    у арганізм праз органы дыхання, страўнікавакішачны тракт, скурныя покрывы, слізістыя абалонкі. Я.п. аказваюць агульнатаксічнае, раздражняльнае, мутагеннае дзеянне, паскараюць працэсы старэння, выклікаюць развіццё злаякасных пухлін і інш. Гл. таксама Прафесійныя шкоднасці. І.М.Семяненя.
    
    ЯЕЧКА, парная мужчынская палавая залоза млекакормячых жывёл і чалавека, у якой выпрацоўваюцца сперматазоіды і сакратуюцца андрагены (гал. чынам тэстастэрон). Я. плода ўгвараецца ў брушной поласці, але к моманту нараджэння апускаецца ў машонку, дзе знаходзіцца пры больш нізкай тры, што спрыяе ўтварэнню і развіццю сперматазоідаў. Біяхім. выспяванне сперматазоідаў адбываецца ў прыдатку Я., дзе сакратуецца і вадкасць, якая разбаўляе сперму. Найб. частае запаленчае захворванне Я. — архіт. А.С.Леанцюк.
    
    ЯЁЧНІК, жаночая палавая залоза (звычайна парная) жывёл і чалавека, у якой выпрацоўваюцца яйцаклеткі і стэроідныя гармоны. У бруханогіх малюскаў, птушак, некат. членістаногіх. рыб Я. няпарны. У ніжэйшых беспазваночных Я. — часовае намнажэнне палавых клетак, пачынаючы з кішачнаполасцевых і плоскіх чарвей — адасоблены орган.
       Вылучаюць 2 тыпы Я.. мешкападобныя (у ніжэйшых чарвей. ігласкурых, членістаногіх. малюскаў, бесчарапных) і шчыльныя злучальнатканкавыя целы з цяжамі зародкавых клетак (у пазваночных жывёл і чалавека). У жанчыны Я. размешчаны ў поласці малога таза па баках маткі. У Я. адрозніваюць коркавае і мазгавое рэчыва. У коркавым знаходзіцца вял. колькасць фалікулаў, але выспявае толькі невял. іх частка (400—500 з 400 тыс.). Фалікулы. якія не выспелі. падлягаюць атрэзіі. Фалікулярныя клеткі, што акружаюць яйцаклетку, сакратуюць эстрагены. Пасля авуляцыі на чесцы разарванага фалікула ўгвараецца жоўтае цела і пачынаецца сакрэцыя прагестэрону. Дзейнасць Я. рэгулюецца гіпафізарнымі фалікуластьшулявальным гармонам і лютэінізавальным гармонам. Хваробы Я.: кісты і кістомы, эндаметрыёз. зрэдку развіваецца пазаматачная цяжарнасць. А.С.Леанцюк.
    
    ЯЖГІНЯ, возера ў Міёрскім рне Віцебскай вобл., у бас. р. Дзісна, за 17 км на ПдУ ад г. Міёры, у межах гідралагічнага заказніка Ельня, на балоце Мох. Пл. 0,78 км², даўж. 1,1 км, найб. шыр. 800 м, даўж. берагавой лініі 3,25 км. Пл. вадазбору 2 км². Катлавіна рэшткавага тыпу, акруглая. Схілы катлавіны невыразныя. Берагі забалочаныя, сплавінныя. На Пд злучана канавай з воз. Валозева.
    
    ЯЖКбЎ Іван Сцяпанавіч (15.5.1923, с. Вял. Чараватава Дзівееўскага рна Ніжагародскай вобл., Расія — 26.6.1944), удзельнік баёў на Беларусі ў Вял. Айч. вайну, Герой Сав. Саюза (1946). У Вял. Айч. вайну з 1941 на 2м Бел. фронце. Камандзір аддзялення сяржант Я. вызначыўся 26.6.1944 каля в. Рудзіца Шклоўскага рна, дзе з групай байцоў пасля фарсіравання р. Бася ўступіў у бой за плацдарм; у рашаючы момант
    
    
    бою сваім целам закрыў амбразуру варожага дзота. У в. Чэрнеўка Шклоўскага рна на брацкай магіле сав. воінаў, дзе Я. пахаваны, абеліск.
    
    
    І.С.Яжкоў             Дз.ЦЯзаў
    
    ЯЖбЎ Мікалай Іванавіч (крас. 1895. С.Пецярбург — 4.2.1940), савецкі парт. і дзярж. дзеяч; адзін з арганізатараў і кіраўнікоў рэпрэсій палітычных у СССР у 1930я г. Генеральны камісар дзярж. бяспекі (1937). У 1917 працаваў у Віцебску ў артыл. майстэрнях, дэпугат Віцебскага Савета саддацкіх дэпугатаў. Удзельнік грамадз. вайны. 3 1922 сакратар Марыйскага абкома, Сяміпалацінскага губкома, Казахскага крайкома ВКП(б). 3 1927 у ЦК ВКП(б). 3 1934 нам. старшыні, з 1935 — старшыня Камісіі парт. кантролю пры ЦК і адначасова сакратар ЦК ВКП(б). Чл. выканкома Камінтэрна (1935). 3 1936 нарком унутр. спраў, з 1938 — воднага транспарту СССР. Член ВЦВК і ЦВК СССР, Дэп. Вярх. савета СССР (з 1937). 10.6.1939 арыштаваны і паводле пастановы Ваен. калегіі Вярх. суда СССР 3.2.1940 прыгавораны да расстрэлу. He рэабілітаваны.
       Літ.: Кокурнн А.Петров Н Большая чнстка. НКВД: структура. функцнн. кадры, 1938—1941 гг. // Правда. 1997. 30 мая — 6 нюня: Кузняцоў 1. Узлёт 1 падзенне «жалезнага» наркома // Голас Радзімы. 1998. 2 сак. Э.А.Ліпецкі.
    
    ЯЖОЎСКІ Юзаф (каля 1793 — 16.8.1855), філолаг, філосаф, удзельнік вызв. руху на Беларусі і ў Літве ў пач. 19 ст.; адзін з заснавальнікаў і прэзідэнт (1817—23) тва філаматау. Скончыў базыльянекую школу ў г. Умань (1815), вучыўся ў Віленскім унце. Паслядоўнік філасофіі І.Канта. Склаў статут «Пятнаццаць правіл паводзін для моладзі, якая належыць Таварыству сяброў карыснай забавы» (гл. «Прамяністыя»), перапрацаваў статут літ. тва і дамогся яго пераходу пад кіраўншіва філаматаў. Займаўся ўдасканаленнем арганізац. структуры філаматычнага руху. Арыштаваны па справе тва філаматаў. 24.10.1824 вымушана пакінуў Вільню, працаваў настаўнікам у Рышэльеўскім ліцэі ў Адэсе. 3 ліп. 1825 у Маскве, настаўнік класічных моў у гімназй, выкладчык грэч. мовы ў Маскоўскім унце, займаўся навук. працай. Выдаў у Маскве кнігі «Шэсць песень «Адысеі» Гамера (1828, на лац. мове) і «Аб развіцці філалагічных даследа
    
    
    язмін 245
    
    ванняў пісьмаў Платона» (1829). 3 1841 жыў на Украіне, працаваў хатнім настаўнікам.
       Тв.: Horacego ody. Wilno. 1822; Dodatek (do Horacego]. Wilno. 1824. М.Я.Рыбко.
    
    ЯЗАТЫ, y старажытнаіранскай рэлігіі i міфалогіі клас божастваў — памочнікаў вярх. бога Ахурамазды: бог сонца і справядлівасці Мітра, багіня вады і ўрадлівасці Ардвісура Анахіта, бог вайны і перамогі Верэтрагна і інш. божаствы, ніжэйшыя рангам за Ахурамазду і 6—7 божастваў з яго найбліжэйшага акружэння, што сімвалізуюць дух святасці, добрую думку. ісціну, уладу, набожнасць, цэласнасць, бессмяротнасць і вядомы пад агульнай назвай Амеша Спента. У больш шырокім значэнні як «бажаство». «нябесны жыхар», тэрмін «Я.» абазначаў не толькі ўласна Я.. але і самога Ахурамазду разам з Амеша Спента.
    
    ЯЗАЎ Дзмітрый Цімафеевіч (н. 8.11.1924, с. Язава Аканешнікаўскага рна Омскай вобл., Расія), савецкі ваен. і дзярж. дзеяч. Маршал Сав. Саюза (1990). Скончыў ваен. акадэмію імя Фрунзе (1956) і Генштаба (1967). У Чырв. Арміі з 1941. У Вял. Айч. вайну камандзір узвода, нам. камандзіра роты на Волхаўскім і Ленінградскім франтах. Пасля вайны на камандных і штабных пасадах, камандуючы арміяй, з 1974 у Гал. упраўленні кадраў Мінва абароны СССР. 3 1976 1ы нам. камандуючага войскамі Далёкаўсходняй ваен. акруі'і. камавдуючы Цэнтральнай групай войск, з 1980 — войскамі Сярэднеазіяцкай, Далёкаўсх. ваен. акруг. У студз.—маі 1987 нам. міністра абароны па кадрах — нач. Гал. ўпраўлення кадраў Мінва абароны СССР. У 1987—91 міністр абароны СССР. Чл. ЦК КПСС з .1987 (канд. з 1981); канд. у чл. Палітбюро ЦК КПСС у 1987—90. Дэп. Вярх. Савета СССР з 1979. Чл. т.зв. Дзярж. кта па надзвычайным становішчы (ДКНС, ГКЧП), які імкнуўся ўстанавіць надзвычайнае становішча ў краіне 19—21.8.1991. Прыцягнуты да крымінальнай адказнасці; вызвалены паводле амністыі Дзярж. думы Рас. Федэрацыі ў 1994.
    
    ЯЗВА. дэфект скуры або слізістай абалонкі і падлеглых тканак. У ч а л a века бываюць Я. вострыя і хранічныя, адзінкавыя і множныя, сімптаматычныя, трафічныя, ракавыя і інш. Узнікаюць пры мясц. дзеянні шкодных фактараў (кіслоты. шчолачы, лякарствы; тэрмічныя ўздзеянні — апёкі, абмаражэнне; іанізавальныя выпрамяненні; мех. пашкоджанні і інш.) і ў выніку нейратрафічных расстройстваў.
       Вострая Я. звычайна неглыбокая, акруглай або авальнай формы; хранічная мае прыўзнятыя, шчыльныя краі. зрэдку амазалелыя. С і м п т а м а т ы ч н ы я Я. (страўніка і дванаццаціперснай кішкі) бываюць стрэсавыя. эндакрынныя, медыкаментозныя (напр.. аспірьшавая). спецыфічныя (пры сіфілісе.